ISANG BUWAN PA LANG PATAY SI MAMA NANG IUWI NI PAPA ANG KABIT NIYA—PERO SA IKALAWANG BUHAY KO, ANG DINADALA NIYANG SANGGOL ANG SISIRA SA KANILANG LAHAT
Isang buwan pa lang nakalilibing ang nanay ko nang iuwi ni Papa sa bahay ang babae niyang matagal nang itinatago.
Kasama nito ang anak na halos kasing-edad ko.
Sa unang buhay ko, nagwala ako, umalis nang walang pera, at namatay na walang nakakakilala sa akin.
Sa ikalawang buhay ko, ngumiti ako—dahil alam kong ang babaeng iyon ay may dalang lihim na kayang wasakin si Papa.
“Alessandra, humingi ka ng tawad kay Tita Celina!”
Umalingawngaw ang sigaw ni Papa sa malawak naming sala sa Ayala Alabang.
Sa sahig ay nagkalat ang mga bubog ng basong ibinato ko. May bahid ng dugo ang noo ni Celina Valdez habang nanghihinang nakasandal sa dibdib ni Papa.
Maya-maya, mahinang pumikit si Celina.
“Renato, huwag mong pagalitan ang bata,” aniya sa nanginginig na tinig. “Kakamatay lang ng mama niya. Naiintindihan ko kung galit siya sa isang katulad ko.”
Nakangiti siya sa labi, ngunit nang magtagpo ang mga mata namin, nakita ko ang tagumpay sa kanyang tingin.
Sa tabi niya, humihikbi ang anak niyang si Brianna.
“Tama na, Sandra!” muling sigaw ni Papa. “Lahat ng itinuro sa iyo ng mama mo, nakalimutan mo na ba?”
Napatitig ako sa kanya.
Ganitong-ganyan ang eksena sa dati kong buhay.
Dahil sa matinding galit, umakyat ako sa kuwarto, kumuha ng maliit na bag, at tuluyang lumayas.
Sinigawan pa ako ni Papa mula sa gate.
“Kapag umalis ka, huwag ka nang babalik!”
Hindi ako bumalik.
Labimpitong taong gulang ako noon at hindi pa nakapagtatapos ng senior high school.
Naging dishwasher ako sa isang karinderya sa Pasay. Naglinis ako ng mga condominium sa Makati. Sa gabi, nagde-deliver ako ng pagkain gamit ang inuupahang bisikleta.
Kumikita ako ng halos labindalawang libong piso kada buwan, ngunit kalahati niyon ay napupunta sa inuupahan kong kama sa isang madilim at binabahang basement sa Taguig.
Isang gabing umuulan, tumawid ako kahit pula ang ilaw dahil ayaw kong mabawasan ng dalawampung piso ang delivery fee ko.
Hindi ko napansin ang rumaragasang trak.
Tatlong araw akong nakahimlay sa punerarya bilang hindi nakikilalang bangkay.
Samantala, sa dati naming mansiyon, ipinagdiriwang ni Papa ang binyag ng anak niyang lalaki kay Celina.
May bago na siyang asawa.
May anak na lalaki.
At ang anak ni Celina na si Brianna ang gumagamit ng mga damit, alahas, at mga gamit na iniwan ko.
Kaya nang muling imulat ko ang mga mata at makita ang mga bubog sa sahig, alam kong bumalik ako sa araw na nagsimula ang pagbagsak ko.
Ngunit sa pagkakataong ito, hindi ako aalis.
Pinisil ko nang mariin ang hita ko hanggang mangilid ang luha ko.
“Papa,” mahina kong sabi, “hindi mo na ba ako kailangan?”
Natigilan siya.
Ang galit sa kanyang mukha ay bahagyang lumambot.
“Ano ba’ng sinasabi mo? Ikaw lang ang anak kong babae.”
Itinuro ko si Brianna.
“E siya? Dito rin ba siya titira? Tatawagin ka rin ba niyang Papa?”
Bahagyang nanigas ang mukha ng mag-ina.
Sumagot agad si Papa.
“Anak siya ni Celina. Pero kung hindi ka komportable, Tito Renato na lang ang itawag niya sa akin.”
“Tito Renato…” ulit ni Brianna, sabay kagat sa labi. “Ayaw po ba talaga sa akin ni Ate Sandra?”
“Renato, huwag mo nang pilitin ang anak mo,” singit ni Celina. “Kung ayaw niya sa amin, aalis kami. Kahit saan naman, basta kasama kita, magiging tahanan ko.”
Nakita kong agad na lumambot ang mukha ni Papa.
“Hindi kayo aalis,” matigas niyang sabi. “Simula ngayon, dito kayo titira. At ikaw, Alessandra, ituring mong ina si Celina at kapatid si Brianna.”
Kumirot ang dibdib ko.
Hindi pa nalalanta ang mga bulaklak sa puntod ni Mama.
Hindi pa tapos ang apatnapung araw na pagdarasal para sa kanya.
Ngunit may bagong “ina” na agad akong dapat yakapin.
Huminga ako nang malalim.
“Papa, sa susunod na linggo pa ang ikaapatnapung araw ni Mama. Alam ng buong angkan at mga kaibigan ninyo iyon. Kapag nakita nilang may bagong babae na agad sa kuwarto niya, ano kaya ang sasabihin nila?”
Namutla si Papa.
Mahigpit siyang kumapit sa tungkod na ginagamit niya mula nang atakihin sa puso noong nakaraang taon.
Saglit na lumitaw ang hiya sa kanyang mukha.
“Celina, baka puwede muna kayong tumuloy sa condominium sa BGC.”
Nawala ang ngiti ni Celina.
Ngunit saglit lang iyon.
Hinawakan niya ang kanyang noo at biglang nanghina.
“Renato… nahihilo ako…”
Bumagsak siya sa mga bisig ni Papa.
“Mama!” sigaw ni Brianna.
Agad siyang binuhat ni Papa at dinala sa guest room. Tinawagan ang doktor ng pamilya, at wala pang isang oras, nakabalot na ng makapal na benda ang ulo ni Celina.
“May mild concussion daw siya,” sabi ni Papa sa akin. “Humingi ka ng tawad.”
Mahinang ngumiti si Celina mula sa kama.
“Huwag mo siyang pilitin. Sigurado akong hindi niya sinasadyang ihagis ang baso sa direksiyon ko.”
Yumuko ako at pinunasan ang luha ko.
“Pasensiya na po. Hindi ko akalaing sasadyain ninyong salubungin ng noo ninyo ang basong inihagis ko.”
Napasinghap si Brianna.
Napakagat-labi si Celina.
Ngunit sa halip na magalit, bahagyang natawa si Papa.
“Ikaw talaga, Sandra. Masyado kang spoiled.”
Hinaplos niya ang ulo ko—isang bagay na hindi niya ginawa sa dati kong buhay matapos mamatay si Mama.
Doon ko naunawaan ang kahinaan ni Celina.
Hindi niya ako matatalo sa pag-arte kung ako mismo ang gaganap bilang kaawa-awang anak.
Pagsapit ng gabi, ipinakita ng katiwala ang mga bakanteng kuwarto.
Pagdating namin sa ikalawang palapag, napahinto si Brianna sa tapat ng aking silid.
Malawak iyon, may sariling banyo, walk-in closet, at balkonahe na tanaw ang hardin.
“Ay, ang ganda,” bulong niya. “Mama, dito na lang ako.”
Agad siyang saway ni Celina.
“Hindi puwede. Kuwarto iyan ni Alessandra. Hindi ka sanay sa malalaking silid. Baka hindi ka makatulog.”
Lihim siyang tumingin kay Papa, hinihintay na siya mismo ang mag-alok ng kuwarto ko.
Ngunit naunahan ko siya.
“Tama si Tita Celina,” masigla kong sabi. “Baka bangungutin si Brianna sa sobrang luwag. Maganda naman ang guest room sa ibaba. Malapit pa sa kusina kapag nagutom siya.”
Tumango si Papa.
“Doon ka muna, Brianna.”
Nawala ang sigla sa mukha ng dalaga.
Nang makapasok ako sa aking silid, binuksan ko ang security application sa lumang tablet ni Mama.
Bago siya namatay, nagpalagay siya ng maliliit na camera sa mga karaniwang bahagi ng bahay dahil may nawawalang alahas.
Hindi alam ni Papa ang tungkol sa mga iyon.
Sa monitor, nakita kong ibinagsak ni Brianna ang bag niya sa guest room.
“Akala ko ba magiging heredera ako rito?” galit niyang sabi. “Bakit parang bisita pa rin tayo?”
Nagsara ng pinto si Celina.
“Tumigil ka. Kailangan nating magtiis.”
“Pero sabi mo, kapag napangasawa mo si Tito Renato, mapupunta sa atin ang bahay at kumpanya!”
“Makukuha rin natin ang lahat,” sagot ni Celina. “Wala siyang anak na lalaki. Kapag nagkaroon kami ng anak, mawawalan ng halaga ang maarteng si Alessandra.”
“Paano kung hindi ka mabuntis?”
Ngumiti si Celina.
“May paraan ako.”
Hindi ko pa alam noon kung ano ang ibig niyang sabihin.
Ngunit pagkatapos ng tatlong buwan, ibinalita niyang buntis siya.
Halos magpatawag ng banda si Papa sa tuwa.
“Lalaki ang pakiramdam ko,” paulit-ulit niyang sabi. “Sa wakas, may magdadala ng apelyido ko.”
Ipinagawa niya ang master bedroom ayon sa gusto ni Celina. Pinalitan ang mga kurtinang pinili ni Mama, inalis ang mga larawan nito, at ipinasok sa bodega ang mga lumang gamit.
Pagkatapos, iniutos niyang lumipat si Brianna sa aking kuwarto.
“Takot daw matulog mag-isa,” paliwanag ni Papa. “Magkapatid naman kayo.”
Ngumiti sa akin si Celina habang hinahaplos ang patag pa niyang tiyan.
“Hindi ka naman siguro madamot, Sandra?”
Ngumiti rin ako.
“Siyempre hindi. Magiging tunay na pamilya na rin naman tayo kapag lumabas ang kapatid kong lalaki.”
Nang gabing iyon, nadatnan kong suot ni Brianna ang isang pares ng pulang high heels sa harap ng salamin.
Regalo iyon ni Mama noong ikalabingpitong kaarawan ko.
Hindi ko pa kailanman isinusuot.
“Ang ganda,” sabi niya. “Hihiramin ko lang. Hindi ka naman siguro madamot?”
“Hubarin mo.”
Natawa siya.
“Wala si Papa rito. Lumalabas na rin ang tunay mong ugali.”
Dahan-dahan niyang itinaas ang paa niya.
Pagkatapos, sinipa niya ang malaking salamin.
Bumagsak ang salamin at nagkalat ang bubog. Naputol din ang takong ng sapatos.
Nanigas ako.
Narinig namin ang mabilis na mga yabag mula sa hallway.
Pumasok si Papa kasama si Celina.
Agad na namula ang mga mata ni Celina.
“Ano’ng nangyari rito?”
Bago pa ako makapagsalita, biglang lumuhod si Brianna sa mga bubog.
Umiyak siya nang malakas at itinuro ako.
“Papa Renato, pinilit po ako ni Ate Sandra na isuot ang sapatos ng mama niya… tapos itinulak niya ako sa salamin!”
Nanlaki ang mga mata ni Papa.
Ngunit mas ikinagulat ko ang sumunod na ginawa ni Celina.
Hinawakan niya ang kanyang tiyan, napasigaw, at may pulang likidong biglang tumulo sa kanyang mga hita.
“Renato…” bulong niya. “Ang anak natin…”
At bago siya tuluyang bumagsak, tumingin siya sa akin nang may malamig at matagumpay na ngiti.
PARTE2
“Tumawag kayo ng ambulansiya!” sigaw ni Papa.
Binuhat niya si Celina habang umiiyak si Brianna sa sahig.
“Ate Sandra, bakit mo ginawa iyon?” hagulgol niya. “Alam mong buntis si Mama!”
Hindi ako kumilos.
Sa unang tingin, nakakatakot ang pulang likidong dumadaloy sa binti ni Celina.
Ngunit wala akong naamoy na dugo.
May bahagyang amoy iyon ng matamis na syrup.
At bago sila umakyat, nakita ko sa camera na pumasok si Brianna sa banyo dala ang maliit na bote ng pulang food coloring mula sa kusina.
Kaya hindi ako sumunod sa ospital.
Sa halip, kinuha ko ang tablet, isinave ang recording, at tinawagan ang abogado ni Mama.
Si Attorney Gabriel Soriano ang matagal nang humahawak sa personal na mga ari-arian ng aking ina.
“Attorney,” sabi ko, “kailangan ko pong malaman kung ano talaga ang iniwan ni Mama sa akin.”
Tumahimik siya sa kabilang linya.
“Alessandra, matagal na kitang hinihintay na magtanong niyan.”
Kinabukasan, bumalik si Papa mula sa ospital na galit na galit.
Ayon sa doktor, walang nangyaring masama sa sanggol.
Ngunit sinabi raw ni Celina na muntik na siyang mawalan ng anak dahil sa matinding takot at stress.
“Lumayas ka sa bahay na ito,” malamig na utos ni Papa.
Nasa likod niya si Celina, maputla at nakasuot ng maluwag na damit. Nakayuko si Brianna ngunit bakas sa labi niya ang lihim na ngiti.
Sa dati kong buhay, iyon sana ang sandaling kukunin ko ang bag ko at aalis.
Ngunit ngayon, umupo ako sa sofa.
“Hindi po ako aalis.”
“Ako ang may-ari ng bahay na ito!”
“Sigurado po ba kayo?”
Napahinto siya.
Bumukas ang pinto sa likuran ko.
Pumasok si Attorney Gabriel kasama ang dalawang accountant at ang matandang katiwala ni Mama na si Aling Mercy.
Naglapag siya ng makapal na sobre sa mesa.
“Mr. Renato Villareal,” pormal niyang sabi, “ang bahay na ito, kabilang ang lupa, ay personal na pag-aari ng yumao mong asawa na si Teresa Monteverde-Villareal.”
Namutla si Papa.
“Mag-asawa kami. Akin din iyan.”
“Hindi po,” sagot ng abogado. “Namana ito ni Doña Teresa bago ang inyong kasal. Hindi ito conjugal property.”
Binuksan niya ang dokumento.
“Sa kanyang huling habilin, ipinasa niya ang bahay, ang kanyang shares sa Monteverde Medical Supplies, at ang mga personal na investment account kay Alessandra.”
Napatingin sa akin sina Celina at Brianna.
“Ano?” bulalas ni Papa. “Bata pa siya!”
“Labingwalong taong gulang na po si Alessandra sa loob ng dalawang buwan. Hanggang sa araw na iyon, ako ang pansamantalang tagapangasiwa ng estate.”
“Hindi puwede!” sigaw ni Celina. “Renato, sinabi mong sa iyo ang lahat!”
Agad siyang napatingin sa kanya ni Papa.
“Bakit mo tinatanong iyan?”
Mabilis na binago ni Celina ang ekspresyon niya.
“Ang ibig kong sabihin, bilang asawa ni Teresa, akala ko may karapatan ka rin.”
Ngumiti ako.
“Hindi pa tapos si Attorney.”
Naglabas si Attorney Gabriel ng isa pang folder.
“Bago mamatay si Doña Teresa, natuklasan niyang may malaking halagang inililipat mula sa kanyang kumpanya patungo sa isang shell corporation. Ang signatory ay ikaw, Renato.”
Nanuyo ang labi ni Papa.
“Business expense iyon.”
“Ang shell corporation ay nakapangalan kay Celina Valdez.”
Nawala ang lahat ng kulay sa mukha ni Celina.
Lumapit si Papa sa mesa.
“Kalokohan.”
“Kumpleto ang bank transfers,” sabi ng accountant. “Sa loob ng apat na taon, mahigit dalawampu’t walong milyong piso ang nailipat.”
Doon ko naintindihan kung bakit tila biglang humina si Mama sa huling taon ng buhay niya.
Hindi lang pala tungkol sa pagtataksil ang natuklasan niya.
Nagnanakaw rin sina Papa at Celina sa kumpanyang minana niya.
“Peke ang mga iyan!” sigaw ni Papa.
“Tingnan natin kung peke rin ito.”
Ikinonekta ko ang tablet sa telebisyon.
Lumabas ang recording mula sa guest room.
Narinig naming lahat ang tinig ni Brianna.
“Akala ko ba magiging heredera ako rito?”
Pagkatapos ay ang sagot ni Celina.
“Kapag nagkaroon kami ng anak na lalaki, mawawalan ng halaga si Alessandra.”
Nanigas si Papa.
“Celina…”
“Renato, galit lang kami noon—”
Pinatugtog ko ang sumunod na video.
Makikita roon si Brianna na naglalagay ng pulang food coloring sa maliit na pouch sa loob ng damit ng kanyang ina.
Pagkatapos, sa kuwarto ko, siya mismo ang sumipa sa salamin at mabilis na lumuhod bago pumasok sina Papa at Celina.
“Hindi ako itinulak ni Ate,” narinig naming bulong ni Brianna sa camera habang hinihintay sila sa hallway. “Siguraduhin mong maniniwala si Tito Renato.”
“Basta umiyak ka,” sagot ni Celina. “Kapag pinaalis natin siya, tayo na ang masusunod.”
Napatakip ng bibig si Aling Mercy.
Si Papa naman ay parang nawalan ng lakas.
“Pati pagbubuntis mo… ginagamit mo laban sa anak ko?”
Hinawakan ni Celina ang braso niya.
“Ginawa ko lang iyon para protektahan ang anak natin.”
“Anak natin?” ulit ko.
Napatingin sila sa akin.
Dahan-dahan akong naglabas ng isang maliit na sobre.
Tatlong linggo matapos ibalita ni Celina ang pagbubuntis, palihim kong kinausap ang dating doktor ni Papa.
Pagkatapos ng malubhang atake sa puso dalawang taon na ang nakararaan, sumailalim siya sa serye ng pagsusuri at operasyon. Ayon sa kumpidensiyal na medical report na si Papa mismo ang pumirma, halos wala na siyang posibilidad na magkaroon ng anak.
Hindi iyon dahil sa anumang ginawa ko.
Matagal nang ganoon ang kondisyon niya bago pa mamatay si Mama.
“Papa,” mahinahon kong sabi, “hindi mo maaaring maging anak ang dinadala niya.”
Tahimik ang buong sala.
Unti-unting humarap si Papa kay Celina.
“Ano’ng ibig sabihin nito?”
“Lumang resulta iyan,” mabilis niyang sagot. “Nagkamali ang doktor.”
“Magpa-DNA test tayo,” sabi ko. “May prenatal test na maaaring gawin sa tamang panahon. Kapag napatunayang sa iyo ang bata, ako mismo ang hihingi ng tawad.”
Napaatras si Celina.
Hindi niya kayang tumingin sa mga mata ni Papa.
Doon siya tuluyang nawalan ng kontrol.
“Bakit ba kasi kailangan mong malaman ang lahat?” sigaw niya sa akin. “Hindi ka ba maaaring tumahimik na lang gaya ng mama mo?”
Parang may bumagsak na malaking bato sa dibdib ko.
“Gaya ni Mama?”
Napagtanto ni Celina ang nasabi niya, ngunit huli na.
Lumapit si Aling Mercy.
“Noong gabing inatake si Ma’am Teresa,” mahinang sabi niya, “narinig ko silang nagtatalo sa study room. Sinabi ni Ma’am na ibubunyag niya ang pagnanakaw at pakikipagrelasyon nila.”
Nanginig ang mga kamay ko.
Ang opisyal na dahilan ng pagkamatay ni Mama ay cardiac arrest habang natutulog.
Ngunit wala naman siyang dating sakit sa puso.
“May nakita po akong basag na bote ng gamot sa basurahan,” dagdag ni Aling Mercy. “Nang tanungin ko si Sir Renato, sinabi niyang bitamina lang iyon.”
“Sinong nagbigay ng gamot kay Mama?” tanong ko.
Hindi sumagot si Papa.
Si Celina ang biglang tumakbo patungo sa pinto.
Ngunit sinalubong siya ng dalawang pulis na ipinatawag na pala ni Attorney Gabriel matapos matanggap ang mga dokumento.
“Celina Valdez,” sabi ng imbestigador, “kailangan mong sumama sa amin tungkol sa kasong qualified theft, falsification of documents, at posibleng pagkakasangkot sa pagkamatay ni Teresa Villareal.”
Sumigaw si Brianna.
“Mama!”
Hinawakan ni Celina ang tiyan niya.
“Buntis ako! Hindi ninyo ako puwedeng dalhin!”
“Bibigyan ka ng nararapat na medical assistance,” sagot ng pulis. “Pero kailangan mong sumagot sa mga paratang.”
Biglang humarap si Celina kay Papa.
“Renato, huwag mong hayaang gawin nila ito! Sabihin mong pareho nating plano ang lahat!”
Namutla si Papa.
“Anong ibig mong sabihin?”
Natawa siya nang mapait.
“Akala mo ako lang ang kumuha ng pera? Ikaw ang pumirma! Ikaw ang nagpalit ng maintenance medicine ni Teresa para mas madali siyang manghina!”
Napahawak ako sa mesa.
Pakiramdam ko ay muling nabasag ang mundo ko.
Hindi lang pala nagtaksil si Papa.
Tinulungan niyang pahinain si Mama upang hindi nito mahabol ang perang ninakaw nila.
“Hindi ko alam na ikamamatay niya iyon!” sigaw ni Papa. “Sabi mo matutulog lang siya nang matagal!”
“Sinungaling!” sigaw ni Celina. “Gusto mong mamatay siya para malaya tayong magsama!”
Tumigil ang lahat ng ingay sa paligid ko.
Sa unang buhay ko, lumayas ako dahil naniwala akong mas pinili ni Papa ang bagong pamilya niya.
Ngunit mas malala pala ang katotohanan.
Hindi lamang niya pinalitan si Mama.
Kasama siya sa dahilan kung bakit hindi na ito muling nagising.
Pareho silang isinama ng mga pulis.
Si Brianna, na menor de edad pa, ay pansamantalang dinala sa kanyang tiyahin. Bago siya umalis, lumapit siya sa akin.
Wala na ang pagmamataas sa mukha niya.
“Hindi ko alam na may ginawa sila sa mama mo,” bulong niya. “Akala ko pera at bahay lang ang gusto ni Mama.”
“Pero alam mong sinisiraan mo ako.”
Yumuko siya.
“Sinabi niyang kapag hindi ako sumunod, iiwan niya ako.”
Hindi ko siya pinatawad agad.
Ngunit hindi ko rin siya hinayaang mapahamak.
Inayos ni Attorney Gabriel na makapagpatuloy siya sa pag-aaral sa ilalim ng pangangalaga ng tiyahin niya. Hindi siya nakakuha ng anumang bahagi sa ari-arian, ngunit hindi ko rin ipinagkait ang pagkakataon niyang magsimulang muli.
Lumabas kalaunan sa pagsusuri na ang ama ng dinadala ni Celina ay si Dr. Marco Reyes—ang dati niyang obstetrician at isa rin sa mga kasabwat sa pagpapalit ng ilang medical record ni Mama.
Nagpatuloy ang imbestigasyon nang halos dalawang taon.
Napatunayang naglipat ng milyon-milyong piso sina Papa at Celina, nagpalsipika ng lagda, at sadyang binago ang mga gamot ni Mama. Hindi napatunayang direktang intensiyon nilang patayin siya, ngunit napatunayang ang ginawa nila ang nagdulot ng malubhang komplikasyon na humantong sa kanyang kamatayan.
Pareho silang nakulong.
Sa araw ng paghatol, tumingin si Papa sa akin mula sa kabilang panig ng courtroom.
Payat na siya at halos uban na ang buhok.
“Sandra,” tawag niya. “Anak…”
Hindi ako lumapit.
“Hindi ako humihingi ng tawad para makalaya,” sabi niya. “Gusto ko lang malaman mo na nagsisisi ako.”
“Hindi mo pinagsisisihan ang ginawa mo noong buhay pa si Mama,” sagot ko. “Nagsisisi ka lang dahil nahuli ka.”
Wala siyang naisagot.
Pagkatapos ng dalawang taon, nagtapos ako ng senior high school at kumuha ng kursong business management.
Hindi ko ipinagbili ang bahay.
Sa halip, ginawa kong scholarship residence ang isang bahagi nito para sa mga kabataang napilitang tumigil sa pag-aaral dahil sa problema sa pamilya.
Tinawag ko iyong Teresa House.
Ang kumpanya ni Mama ay ibinalik ko sa dati nitong ayos. Naglaan kami ng pondo para sa libreng gamot at checkup ng mga biyudang ina at kabataang walang suporta ng magulang.
Sa unang buhay ko, naniwala akong ang paglayas ang pinakamagandang paraan para parusahan si Papa.
Akala ko, kapag nakita niyang nagdurusa ako, magsisisi siya.
Ngunit nang mawala ako, hindi naman huminto ang mundo niya.
Ako lang ang nawasak.
Sa ikalawang buhay ko, natutuhan kong ang tunay na paghihiganti ay hindi ang sirain ang sarili upang konsensiyahin ang taong nanakit sa iyo.
Ito ay ang manatili.
Maging matatag.
Protektahan ang iyong karapatan.
At bumuo ng buhay na hindi na kayang kontrolin ng mga taong minsang nagtangkang agawin ang lahat sa iyo.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
Kapag nasaktan tayo ng sariling pamilya, minsan gusto nating tumakas, maglaho, o pabayaan ang sarili para ipakitang sila ang may kasalanan. Ngunit ang buhay natin ay hindi dapat gawing parusa para sa ibang tao. Hindi mo kailangang mawala para mapatunayan ang sakit mo. Minsan, ang pinakamapangahas na laban ay ang manatiling buhay, humingi ng tulong, ipaglaban ang katotohanan, at piliing huwag maging katulad ng mga taong nanakit sa iyo.
