MULING NABUHAY AKO SA ARAW NA IPAPASOK SA OPERATING ROOM ANG NANAY KO—AT NATUKLASAN KONG ANG SARILI KONG AMA ANG NAG-ALAY NG PUSO NIYA SA DATING KASINTAHAN
Sa una kong buhay, dinala ng ama ko ang nanay ko sa ospital dahil lamang sa pananakit ng tiyan.
Sinabi nilang simpleng operasyon sa appendix.
Ngunit nang maipasok siya sa operating room, hindi na siya muling nagising.
Pitong taon matapos siyang ilibing, natuklasan kong hindi aksidente ang kanyang pagkamatay.
Ang puso niya ay palihim na inilipat sa unang pag-ibig ng sarili kong ama.
At ang pirmang ginamit upang payagan iyon…
ay peke.
Pagmulat ko, muli akong nakatayo sa malamig na pasilyo ng San Gabriel Medical Center sa Quezon City.
Nasa harapan ko ang ama kong si Roman Villareal, suot ang puting polo na bahagyang gusot. Hawak niya ang isang mamahaling fountain pen at nakangiti sa paraang akala mo’y isang mapagmahal na asawa lamang siyang nag-aalala.
“Lia,” malumanay niyang sabi, “pirmahan mo na. Sobrang sakit na ng nanay mo. Bawat minutong lumilipas, mas nalalagay siya sa panganib.”
Ako si Amelia Villareal, dalawampung taong gulang noon at second-year medical technology student.
Sa dati kong buhay, agad akong pumirma.
Buong tiwala.
Buong takot.
Buong paniniwalang walang ama ang kayang ipahamak ang sariling asawa.
Ngunit ngayon, alam ko na ang laman ng dokumentong hawak ko.
Dahan-dahan kong binuklat ang huling pahina.
Sa pagitan ng surgical consent at anesthesia waiver, may nakasingit na papel na may pamagat:
Voluntary Organ Donation and End-of-Life Medical Directive.
Sa ibaba nito, may pirma raw ng nanay kong si Teresa de la Cruz-Villareal.
Ngunit alam kong hindi kanya iyon.
Kapag pumipirma ang nanay ko, palaging mahaba ang huling kurba ng letrang T sa Teresa. Sa dokumento, maikli, matigas at halatang ginaya.
Hinugot ko ang cellphone ko.
At tinawagan ko ang 911.
Nawala ang ngiti sa mukha ng ama ko.
“Emergency hotline. Ano po ang inyong concern?”
Malinaw kong sinabi, “Ako po si Amelia Villareal. Nasa emergency surgical wing ako ng San Gabriel Medical Center, Quezon City.”
“Pinaghihinalaan kong may gumagawa ng pekeng medical documents at pilit na nagpapapirma ng organ donation consent sa pamilya ng isang pasyenteng gising at may kakayahang magdesisyon.”
Nanlaki ang mata ni Papa.
Agad niyang inabot ang cellphone ko.
“Lia, ano ba’ng ginagawa mo?”
Umatras ako at inilakas ang boses.
“Guard! Nurse! Pinipigilan niya akong tumawag sa pulis!”
Lumingon ang dalawang nurse sa station.
Natigilan ang kamay ni Papa sa ere.
Mabilis siyang ngumiti, saka humarap sa kanila.
“Pasensiya na kayo. Sobrang takot lang ng anak ko. Magdamag kasing umiiyak sa sakit ang nanay niya.”
Tumingin ako sa nurse.
“Appendicitis lang daw. Bakit kailangan naming pumirma ng pahintulot para sa organ donation?”
Biglang nanigas ang mukha ng nakatatandang nurse.
Mabilis na sumagot si Papa.
“Standard hospital form lang iyan. Kapag may emergency, kailangang kumpleto ang papeles.”
Hinugot ko ang dokumento at ipinakita sa lahat.
“Hindi ito simpleng hospital form. Nakalagay dito na kapag nagkaroon ng irreversible loss of brain function, pumapayag ang pasyente at pamilya na suriin at kunin ang mga organo niya.”
Tinuro ko ang pirma.
“At peke ang pirma ng nanay ko.”
Bumaba ang boses ni Papa.
“Masakit ang tiyan niya. Ako na ang pumirma para hindi na siya mahirapan.”
“Hindi mo maaaring pirmahan ang kamatayan ng isang taong buhay pa.”
“Anak, huwag kang gumawa ng iskandalo.”
Bumukas ang pinto ng operating suite.
Lumabas ang isang lalaking naka-surgical scrubs.
Si Dr. Victor Salcedo, chief ng cardiovascular surgery.
Siya rin ang doktor na pumirma sa death certificate ng nanay ko sa una kong buhay.
Anesthetic complication. Resuscitation unsuccessful.
Ngunit siya rin ang taong palihim na nag-ayos ng pagkuha sa puso ni Mama.
“Mr. Villareal,” malamig niyang sabi, “kailangan na nating kumilos. Kapag nagtagal pa, maaaring pumutok ang appendix.”
Tumingin ako sa kanya.
“Nasaan ang CT scan?”
Sumimangot siya.
“Ano?”
“Nasaan ang imaging report na nagpapatunay na inflamed ang appendix ng nanay ko? Ano ang white blood cell count niya? Sino ang general surgeon na nagrekomenda ng emergency operation?”
Sinukat niya ako mula ulo hanggang paa.
“Doktor ka ba?”
“Medical technology student ako. Marunong akong magbasa ng laboratory results.”
“Mas mapanganib ang kaunting kaalaman kaysa sa kawalan nito.”
Itinaas ko ang folder.
“Kung ganoon, ilabas ninyo ang ebidensiya. At mula ngayon, hinihiling kong i-preserve ang lahat ng laboratory results, original CT images, medication orders, CCTV recordings, operating-room schedules at electronic logs ng medical records.”
Namutla ang ama ko.
“Lia, huwag mo itong palakihin.”
“Huli na.”
Mula sa dulo ng pasilyo, narinig ko ang tunog ng wheelchair.
Isang maputlang babae ang itinulak papalapit ng isang caregiver.
Si Claudine Araneta.
Ang unang pag-ibig ng ama ko.
Sa dati kong buhay, pagkatapos niyang matanggap ang puso ng nanay ko, ngumiti siya sa akin mula sa kanyang private room.
“Napakadakila ng mama mo,” sabi niya noon. “Binigyan niya ako ng pangalawang buhay.”
Ngayon, mahina niyang itinaas ang tingin sa akin.
“Amelia,” nanginginig niyang sabi, “alam kong galit ka sa akin.”
Lumapit si Papa at tumayo sa harapan niya na parang pinoprotektahan siya.
“Pero gusto ko lang mabuhay,” dugtong ni Claudine.
Napangiti ako nang malamig.
“Wala pa akong sinasabing may koneksiyon sa iyo ang operasyon ng nanay ko.”
Nawalan ng kulay ang mukha niya.
Mabilis na nagsalita si Dr. Salcedo.
“Huwag kang gumawa ng walang basehang paratang. Legal na transplant candidate si Ms. Araneta.”
Tumango ako.
“Maganda. Kung legal ang lahat, walang dapat ikatakot.”
“Buksan natin ang operating room schedule.”
“Tingnan natin kung bakit nakahanda ang Operating Room 6 para sa heart transplant ngayong umaga.”
“At alamin natin kung bakit may cardiac crossmatching at complete donor evaluation ang nanay kong supposedly may appendicitis lamang.”
Sa unang pagkakataon, nakita kong nanginig ang panga ni Dr. Salcedo.
Biglang hinawakan ni Papa ang braso ko.
“Saan mo nalaman ang mga iyan?”
Hinila ko ang braso ko palayo.
“Mula sa krimeng nagawa ninyo sa una kong buhay.”
Bago pa siya makasagot, tumunog ang cellphone ko.
Ang tumatawag ay ang tiyuhin kong si Atty. Gabriel de la Cruz, nakababatang kapatid ni Mama.
Sinagot ko agad.
“Tito, pumunta ka sa San Gabriel Medical Center. May taong gustong patayin si Mama.”
Natahimik siya nang isang segundo.
“Wala kang pipirmahan. Papunta na ako.”
Pumasok ako sa observation room.
Nakahiga roon si Mama, pawis ang noo ngunit gising na gising.
“Anak,” mahina niyang sabi, “bakit ang daming tao sa labas?”
Hinawakan ko ang kamay niya.
“Ma, pumirma ka ba ng organ donation consent?”
Napakunot ang noo niya.
“Ano’ng organ donation?”
Mabilis na sumingit si Papa.
“Hospital form lang iyon. Ako na ang nag-asikaso para sa iyo.”
Dahan-dahang humarap si Mama sa kanya.
“Hindi kita pinahintulutang pumirma para sa akin.”
Natahimik ang buong silid.
Ipinakita ko kay Mama ang dokumento.
“Ma, mula ngayon, huwag kang iinom o magpapainiksyon ng kahit ano nang hindi ko o ni Tito Gabriel nakikita.”
Nagalit si Papa.
“Asawa niya ako!”
Tinitigan ko siya.
“Ang pagiging asawa ay hindi titulo ng pagmamay-ari.”
Makalipas ang labinlimang minuto, dumating ang mga pulis, kasama ang mga kinatawan ng Department of Health at hospital administration.
Pinangunahan sila ni Police Captain Enzo Ramos.
“Ano ang basehan ng report?”
Inabot ko ang mga dokumento, audio recording at video kung saan itinanggi ni Mama na pumirma siya.
“Gusto kong ma-forensic examination ang lahat ng pirma at electronic records.”
“At gusto kong ipaliwanag ng ospital kung bakit isang pasyenteng may hinihinalang appendicitis ang nasa listahan ng cardiovascular surgery team.”
Sinimulan nilang i-secure ang mga records.
Lumalabas sa chart na “acute appendicitis, for emergency surgery.”
Ngunit normal ang white blood cell count ni Mama.
Sa original CT images, walang malinaw na pamamaga ng appendix.
May isang linya lamang sa typed report:
Significant inflammatory changes in the right lower quadrant.
Tinanong ko, “Sino ang nagdagdag nito?”
Sinuri ng IT staff ang system log.
Ang account na ginamit ay kay…
Dr. Victor Salcedo.
Nagkatinginan ang lahat.
Ngunit hindi pa doon natapos.
Sa medication record, natuklasang binigyan si Mama ng mataas na dose ng anticoagulant—gamot na hindi pangkaraniwan para sa isang simpleng appendix operation.
At habang tahimik na pinag-aaralan ng DOH investigator ang records, may isang batang nurse na nakatayo sa may pinto.
Maputla siya.
Nanginginig ang mga kamay niya.
Nakilala ko siya.
Si Nurse Hannah Flores.
Sa una kong buhay, nakita ko siyang palabas ng ospital, may dalang kahon matapos tanggalin sa trabaho.
Iisa lamang ang sinabi niya noon:
“Hindi aksidente ang nangyari sa nanay mo.”
Ngayon, dahan-dahan siyang nagtaas ng kamay.
“Ma’am,” nanginginig niyang sabi, “may gusto po akong ipakita.”
Inilabas niya ang cellphone niya.
“Bago po burahin sa system, nakapag-save ako ng screenshot ng tunay na surgical plan.”
Lumapit si Captain Ramos.
“Ano ang nakasulat?”
Napatingin si Nurse Hannah kay Mama.
Pagkatapos ay ibinaling niya ang screen sa aming lahat.
At sa ilalim ng pangalan ng nanay ko, malinaw na nakalagay:
DONOR HARVEST — HEART PRIORITY.
PARTE2
Walang nagsalita.
Maging ang air conditioner sa conference room ay tila biglang naging napakalakas.
Itinaas ni Captain Ramos ang cellphone ni Nurse Hannah at maingat na tiningnan ang screenshot.
“Kanino galing ang record na ito?”
“Sa restricted operating-room database po,” sagot ni Hannah. “Naka-duty ako kagabi nang mapansin kong iba ang procedure code sa chart ni Mrs. Villareal.”
Tinuro niya ang ibabang bahagi ng screen.
“Nakasaad po sa regular chart na appendectomy. Pero sa internal board, may donor retrieval protocol, cardiac perfusion team at transplant coordination reference number.”
Biglang nagsalita si Dr. Salcedo.
“Puwedeng fabricated iyan. Isang screenshot lang. Walang patunay na galing sa system.”
Hindi umatras si Hannah.
“May video po ako ng screen habang binubuksan ang record. Makikita ang date, time at employee access number.”
Namula ang mukha ni Dr. Salcedo.
“Labag sa hospital policy ang ginawa mo.”
“Mas labag po sa batas ang pagpatay sa isang pasyente.”
Humugot ng malalim na hininga si Captain Ramos.
“Simula ngayon, walang aalis sa floor na ito nang walang pahintulot.”
Agad na sumenyas ang mga pulis sa mga security guard.
Tumayo si Claudine mula sa wheelchair ngunit nanghina agad.
“Hindi ko alam ang tungkol dito,” umiiyak niyang sabi. “Sinabi lang sa akin ni Roman na may legal donor.”
Tumingin ako sa kanya.
“Legal donor na pareho ang blood type, tissue match at heart size ng asawa niya?”
Hindi siya makasagot.
Lumapit si Papa.
“Amelia, hindi mo naiintindihan ang sitwasyon. Malubha ang kondisyon ni Claudine. Ilang buwan na lang ang ibinigay sa kanya.”
Napatingin si Mama sa kanya.
Sa mukha niya ay walang galit sa una.
Tanging hindi makapaniwala.
“Kaya ako ang napili mo?”
“Teresa—”
“Habang natutulog ako sa tabi mo gabi-gabi, sinusukat mo ba kung kasya ang puso ko sa katawan niya?”
Napayuko si Papa.
Humagulgol si Claudine.
“Hindi ko po hiningi na patayin kayo.”
Tumingin si Mama sa kanya.
“Pero pumunta ka rito sa araw ng operasyon ko.”
Tahimik si Claudine.
“May transplant room na naghihintay sa iyo.”
Nanatili siyang tahimik.
“May cardiac team na naka-standby.”
Hindi pa rin siya sumagot.
Nang tuluyan siyang mapaupo, malinaw sa lahat na hindi siya ganap na inosente.
Dumating si Tito Gabriel kasama ang dalawang abogado mula sa kanyang law firm.
Niyakap niya si Mama, saka hinarap si Papa.
“Roman, ano ang ginawa mo sa kapatid ko?”
“Wala akong ginawa.”
“May pekeng pirma. May binagong CT report. May transplant preparation. May donor retrieval order.”
“Hindi pa nangyayari ang operasyon.”
Tumawa si Tito Gabriel nang walang saya.
“Iyon ba ang depensa mo? Na nahuli ka bago mo nagawa?”
Iniutos ng DOH investigator na i-seal ang operating rooms, pharmacy logs, anesthesia records at transplant coordination files.
Sa pag-audit ng electronic system, natuklasan ang sunod-sunod na kakaibang pangyayari.
Tatlong linggo bago sumakit ang tiyan ni Mama, may nagsumite na ng laboratory request sa pangalan niya para sa cardiac enzymes, tissue typing at infectious disease screening.
Ang request ay ginawa gamit ang account ng isang resident doctor na naka-leave noon.
Ang bayad ay mula sa isang shell foundation na kontrolado ng ama ko.
Mas nakakagulat, may nakahandang death certification draft bago pa man ma-admit si Mama.
Ang nakalagay na sanhi:
Unexpected anesthesia-induced cardiac arrest.
Nang makita iyon ni Mama, napahawak siya sa dibdib.
Bago pa siya makapagsalita, biglang kumawala si Papa sa dalawang security guard at lumapit sa akin.
“Kasalanan mo ito!” sigaw niya. “Kung hindi ka nakialam, walang masasaktan!”
Humakbang sa harapan ko si Tito Gabriel.
“Ang kapatid ko ang papatayin mo, tapos ang anak niya ang sinisisi mo?”
Umiyak si Papa.
Ngunit kilala ko ang mga luhang iyon.
Sa una kong buhay, umiyak din siya sa burol ni Mama.
Hinawakan niya ang urn at sinabi niyang sana siya na lang ang namatay.
Samantalang ilang araw lamang pagkatapos ng cremation, bumalik siya sa private room ni Claudine.
Ngayon, hindi na ako malilinlang.
“Hindi pag-ibig ang ginawa mo,” sabi ko. “Pagmamay-ari iyon. Sa tingin mo, karapatan mong piliin kung sino ang dapat mabuhay at kung sino ang puwedeng isakripisyo.”
Huminga nang mabigat si Papa.
“Mahal ko siya.”
Tumingin si Mama sa kanya.
“Dalawampu’t dalawang taon kitang minahal.”
“At binigyan mo ba ako ng pagpipilian?”
“Kung sinabi mong gusto mong bumalik sa kanya, pakakawalan sana kita.”
“Pero mas pinili mong gawing piyesa ang katawan ko.”
Natahimik si Papa.
Maya-maya, nagsimulang umiyak nang mas malakas si Claudine.
“Ako ang may kasalanan,” sabi niya.
Lumingon ang lahat.
“Claudine, tumahimik ka,” mariing utos ni Papa.
Umiling siya.
“Alam kong si Teresa ang possible match.”
Napapikit si Mama.
“Sino ang nagsabi sa iyo?”
“Si Roman.”
Inamin ni Claudine na matagal nang bumabalik ang sakit sa puso niya. Nang sabihin ng mga doktor na maliit ang tsansa niyang makakuha agad ng donor, lihim na naghanap si Papa ng pribadong transplant coordinator.
Sa simula, ayon kay Claudine, inakala niyang legal lamang ang proseso.
Ngunit isang gabi, ipinakita raw sa kanya ni Papa ang tissue compatibility report ni Mama.
“Sinabi niyang hindi na raw masaya si Teresa,” umiiyak niyang salaysay. “Sinabi niyang may paraan para hindi magmukhang sinadya.”
“Alam mong buhay at malusog ang asawa niya,” sabi ko.
“Alam ko.”
“Pero pumayag ka.”
Napahagulgol siya.
“Takot akong mamatay.”
Sumagot si Mama nang mahina ngunit matalim.
“Ang takot mong mamatay ay hindi pahintulot para kunin ang buhay ng iba.”
Sa kabilang panig ng silid, tahimik na nakaupo si Dr. Salcedo.
Biglang sinabi ni Nurse Hannah, “Hindi lang po si Mrs. Villareal ang una.”
Nagkagulo muli.
Ipinakita niya ang isang maliit na flash drive.
“Nakita ko po ang listahan ng patients na dumaan sa parehong protocol. Tatlo sa kanila ang namatay dahil sa tinawag na anesthesia complications.”
Sinuri ng cybercrime unit ang laman.
May apat na pangalan.
Lahat ay pasyenteng in-admit dahil sa hindi nakamamatay na kondisyon.
Lahat ay naging organ donor matapos ideklarang brain-dead.
At lahat ay may recipient na nagbayad sa parehong “medical assistance foundation.”
Isa sa mga pasyenteng iyon ay isang tricycle driver mula sa Marikina.
Isa ay isang public-school teacher mula sa Pasig.
Isa ay isang dalagang nagtatrabaho sa isang bakery sa Caloocan.
Ang mga pamilya nila ay pinaniwalang kusang pumirma ang mga yumao.
Ngunit sa bawat dokumento, may palatandaan ng forged signature.
Hindi na ito simpleng pagtatangkang patayin ang nanay ko.
Isa itong organisadong operasyon.
Mabilis na inaresto si Dr. Salcedo, ang transplant coordinator, dalawang anesthesiologist at isang hospital records officer.
Sinubukan ni Papa na makipagkasundo.
“Gabriel,” sabi niya sa tiyuhin ko, “pamilya tayo. Huwag na nating sirain ang lahat.”
Tito Gabriel looked at him coldly.
“Wala nang pamilyang sisirain. Ikaw ang sumira.”
Inaresto rin si Papa dahil sa conspiracy, falsification of medical documents, attempted murder at paglabag sa mga batas tungkol sa organ donation at human trafficking.
Habang nilalagyan siya ng posas, tumingin siya sa akin.
“Lia, anak mo pa rin ako.”
“Ikaw ang ama ko,” sagot ko. “Pero hindi ibig sabihin noon na pananagutan kong protektahan ka mula sa kasalanang pinili mong gawin.”
Dinala rin si Claudine para sa imbestigasyon.
Dahil sa kanyang pag-amin at pakikipagtulungan, hindi siya agad isinama sa parehong kaso ng mga pangunahing utak. Ngunit naharap pa rin siya sa kasong conspiracy at illegal procurement of organs.
Bago siya inilabas ng silid, lumingon siya kay Mama.
“Patawad.”
Hindi sumagot si Mama.
May mga sugat na hindi kayang pagalingin ng isang salita lamang.
Matapos ang pagsusuri ng independent medical team, natuklasang hindi appendicitis ang dahilan ng pananakit ni Mama.
Mayroon siyang kidney stone at mild urinary infection.
Hindi niya kailangan ng operasyon.
Hindi niya kailangan ng anesthesia.
Hindi niya kailangang mapalapit sa operating room.
Kung hindi ako nakabalik, mamatay sana siyang muli sa loob lamang ng ilang oras.
Makalipas ang dalawang linggo, nakalabas siya ng ospital.
Tahimik ang pag-uwi namin.
Pagpasok sa bahay, natigilan siya sa harap ng wedding photograph nila ni Papa.
Matagal niya iyong tinitigan.
Pagkatapos, siya mismo ang nagtanggal nito sa dingding.
“Akala ko,” sabi niya, “ang pinakamasakit ay ang malaman na may ibang babae.”
Lumapit ako.
“Hindi pala. Ang pinakamasakit ay ang malamang wala pala akong halaga sa taong pinili kong pagkatiwalaan.”
Hinawakan ko ang kamay niya.
“May halaga ka, Ma. Nagkamali lang siya ng pagtingin. Hindi ibig sabihin na mali ang halaga mo.”
Nagsampa si Mama ng annulment at civil damages.
Inilipat niya ang bahay sa sarili niyang pangalan matapos mapatunayang mula sa minanang lupa ng kanyang mga magulang ang ginamit na pambayad.
Tumestigo si Nurse Hannah laban sa hospital syndicate.
Sa tulong ng whistleblower protection program, nakabalik siya sa pag-aaral at kalaunan ay naging registered nurse sa isang pampublikong ospital.
Ang kaso ay tumagal nang halos tatlong taon.
Nahatulan si Dr. Salcedo at dalawa sa kanyang kasabwat sa maraming bilang ng murder, attempted murder, falsification at illegal organ trafficking.
Ang dating hospital administrator ay nakulong din matapos mapatunayang tumanggap ng milyon-milyong piso kapalit ng pananahimik.
Si Papa ay nahatulan sa attempted murder, conspiracy at falsification of documents.
Sa araw ng sentencing, muli niya akong tiningnan.
Mas matanda na ang itsura niya.
Wala na ang maayos na polo, mamahaling relo at kumpiyansang boses.
“Lia,” sabi niya, “isang pagkakamali lang ang ginawa ko.”
Umiling ako.
“Hindi iyon isang pagkakamali.”
“Isang plano iyon.”
“May laboratory tests, pekeng pirma, binagong CT scan, bayad sa foundation at nakaabang na operating room.”
“Sa bawat hakbang, may pagkakataon kang umatras.”
“Hindi mo ginawa.”
Iyon ang huling beses na tinawag ko siyang Papa.
Si Claudine naman ay hindi na nakatanggap ng transplant.
Ilang buwan siyang nagpagamot habang nakakulong sa isang medical detention facility. Nang lumala ang kanyang kondisyon, pumayag siyang tumestigo laban sa syndicate kapalit ng mas magaang sentensiya.
Bago siya namatay, nagpadala siya ng liham kay Mama.
Hindi ito binasa ni Mama.
Sinunog niya ang sobre nang hindi binubuksan.
“Hindi ko kailangan ang paliwanag niya para mabuhay,” sabi niya.
Sa pangalawang buhay ko, hindi ko na ipinagpatuloy ang medical technology.
Lumipat ako sa forensic science.
Naging layunin kong tulungan ang mga pamilyang may kahina-hinalang pagkamatay sa mga ospital.
Hindi ko nailigtas ang nanay ko sa una kong buhay.
Ngunit sa pangalawa, hindi lamang siya ang nailigtas ko.
Dahil sa pagsisiwalat ng mga record, muling binuksan ang kaso ng tatlong dating pasyente. Nakatanggap ng hustisya ang kanilang mga pamilya, at maraming ospital sa buong bansa ang pinilit na higpitan ang proseso ng organ donation at independent consent verification.
Isang gabi, habang sabay kaming kumakain ni Mama sa maliit na bahay na binili namin sa Antipolo, tinanong niya ako:
“Anak, bakit noong araw na iyon, parang alam mo na ang lahat?”
Napangiti ako.
“Baka narinig ko lang ang puso mo.”
Tumawa siya.
“Ang corny mo.”
Tumawa rin ako.
Sa una kong buhay, pitong taon akong nabuhay na puno ng pagsisisi dahil hindi ko nakita ang katotohanan.
Sa pangalawa, natutuhan kong hindi kasalanan ang magtanong.
Hindi kawalan ng respeto ang humingi ng ebidensiya.
At hindi pagtataksil sa pamilya ang pagsumbong sa batas kapag pamilya mismo ang gumagawa ng krimen.
