INIWAN NIYA ANG ASAWA’T LIMA NILA’NG SANGGOL DAHIL SA KAHIRAPAN—PAGKALIPAS NG MGA TAON, BUMALIK SIYA NA MAY DALANG YAMAN, PERO ANG BUMUNGAD SA KANYA AY ISANG KATOTOHANANG HINDI NIYA KAYANG BILHIN

Noong gabing iniwan si Aling Rosa matapos siyang manganak ng limang sanggol, hindi lang asawa ang nawala sa kanya.

Parang kinuha rin ang huling lakas, huling pag-asa, at huling paniniwala niyang may taong mananatili sa gitna ng hirap.

Pero ang hindi alam ng lalaking tumalikod sa kanya—ang gabing inabandona niya ang sariling dugo, iyon din ang gabing nagsimulang gumanti ang buhay.

Taong 1995 noon, sa isang maliit na baryo sa may San Miguel, Bulacan.

Umuulan nang malakas. Tumatagos ang lamig sa dingding ng nipa hut nilang halos bumigay na sa tagal. Sa isang manipis na banig, nakahiga ang limang bagong silang na sanggol, sabay-sabay na umiiyak, gutom, malamig, at naghahanap ng yakap.

Si Rosa, maputla, nanghihina, at halos hindi na makatayo, ay pilit na bumabangon mula sa higaan. Nanginginig pa ang katawan niya mula sa panganganak. Wala siyang maayos na pagkain sa loob ng dalawang araw. Wala ring gatas. Wala ring perang nakatabi kundi ilang daang piso na itinago niya sa ilalim ng unan—pambili sana ng gamot at gatas ng mga bata.

Ngunit sa halip na tulungan siya, nagngingitngit sa galit ang asawa niyang si Dario.

“Lima?!” halos pasigaw nitong sabi, habang isinasalpak ang dalawang lumang damit sa kupas na bag. “Isang anak pa nga lang, hindi na natin kaya. Limang sabay-sabay pa? Anong gusto mong mangyari, mamatay tayong lahat sa gutom?”

“Dario, pakiusap,” umiiyak na sabi ni Rosa, habang kinakandong ang isang sanggol at pilit inaabot ang isa pang gumugulong sa banig. “Huwag mo kaming iwan. Kakayanin natin ito. Magtutulungan tayo…”

Ngunit tila bato na ang puso ng lalaki.

“Hindi ako ipinanganak para magpakahirap dito!” singhal niya. “Ayoko ng buhay na puro utang, iyak, at problema. Pabigat lang kayong lahat!”

Nakita ni Dario ang perang nakatago sa ilalim ng unan. Kinuha niya iyon nang walang pag-aatubili.

“Dario! Huwag! Pambili ng gatas ng mga bata ’yan!”

“Bayad ko ’to sa malas na ibinigay mo sa buhay ko!”

At pagkatapos no’n, umalis siya.

Hindi niya nilingon ang hagulgol ng asawa niya. Hindi niya nilingon ang limang sanggol na sabay-sabay ang iyak. Sumakay siya sa biyaheng bus pa-Maynila, tangan ang perang hindi kanya, at iniwan sa putik at luha ang pamilya niyang dapat sana’y ipinagtanggol niya.

Kinabukasan, nagsimula ang tunay na bangungot.

Walang-wala si Rosa. Ang hilot na tumulong sa panganganak ay naawa at binigyan siya ng lugaw, pero hindi iyon sapat para sa isang inang bagong panganak at limang sanggol na kailangang mapadede. Kinailangan niyang kumatok sa mga kapitbahay para humingi ng lumang lampin, kaunting bigas, at latang gatas.

Hindi lahat ay mabait.

“Anak ng anak, hindi naman pala kayang buhayin.”

“Lima? Aba, baka parusa na ’yan.”

“Baka dapat ipaampon na lang ang iba.”

Sa bawat bulong ng tao, parang may karayom na unti-unting tumutusok sa puso ni Rosa. Pero wala siyang panahong magmukmok. Tuwing may iiyak, may tatlo pang susunod. Kapag may nilalagnat, may isa na namang walang gatas. Kapag nakakatulog ang dalawa, gising naman ang tatlo.

Pinangalanan niya ang mga anak niya: sina Lino, Marco, Ben, Tomas, at Isay—ang bunso at nag-iisang babae.

Minsan, habang madaling-araw at lahat ng bata ay sabay-sabay na umiiyak, napaupo si Rosa sa sahig at napahagulhol nang tahimik.

“Lord,” bulong niya, yakap-yakap ang bunso, “kahit ako na lang ang magutom. Huwag lang sila.”

Doon siya nagsimulang maging bakal.

Sa umaga, naglalaba siya sa mga bahay ng may kaya sa bayan. Sa tanghali, gumagawa siya ng suman at kakanin para ipabenta sa palengke. Sa gabi, nananahi siya ng mga lumang damit na pinapaayos ng kapitbahay. Kapag may anihan, namumulot siya ng natirang gulay sa bukid kapalit ng kaunting bigas. Kapag may pista, naghuhugas siya ng kaldero kapalit ng tirang pagkain.

Lumipas ang mga taon na parang nakayapak sa bubog.

Madalas magkasakit ang mga bata. Minsan sabay-sabay pa. Isang gabi, nilagnat si Tomas nang sobrang taas at kinailangang buhatin ni Rosa nang mahigit tatlong kilometro papuntang health center dahil wala siyang pamasahe. Nang gabi ring iyon, naiwan sa kapitbahay ang apat na iba pa, umiiyak at takot.

Pero kahit kailan, hindi niya narinig ang sarili niyang isinumpa ang mga anak niya.

Kapag may nagtatanong, “Hindi ka ba nagsisisi?” simple lang ang sagot niya.

“Hindi sila sumpa. Sila ang dahilan kung bakit ako bumabangon.”

Lumaki ang limang bata na sanay sa hirap pero hindi salbahe sa buhay.

Si Lino ang tahimik pero matalino. Mahilig mag-ayos ng sirang radyo at bentilador.
Si Marco ang masipag at laging handang magsakripisyo para sa mga kapatid.
Si Ben ang palabiro, pero siya rin ang unang umiiyak kapag nasasaktan ang ina nila.
Si Tomas ang pinaka-prangka, laging galit sa mundong umapi sa kanila.
At si Isay, ang bunso, ang naging pinakamatinding ilaw sa bahay—matalino, mabait, at may pusong parang sa ina niya.

Habang lumalaki ang mga anak niya, mas lalong nararamdaman ni Rosa ang pagod ng mga taon.

Unti-unting lumabo ang paningin niya. Madalas sumakit ang dibdib niya. Namamanhid ang mga daliri niya sa kaka-laba at kakatahi. Ngunit palagi niya iyong itinatago.

Ayaw niyang maging pabigat.

Pagsapit ng high school ng mga bata, lalo silang sinubok.

May mga kaklase ang limang magkakapatid na nang-aasar.

“Mga anak ng tumakas.”

“Limang walang tatay.”

“Siguro iniwan kayo kasi malas kayo.”

Isang araw, umuwi si Tomas na may sugat sa labi. Nakipagsuntukan siya sa kaklaseng tumawag sa kanilang mga “itinapon.”

Hindi siya pinagalitan ni Rosa.

Hinugasan lang niya ang sugat ng anak at marahang sinabing, “Anak, huwag mong hayaang ang kasalanan ng iba ang sumira sa puso mo.”

Pero nang gabing iyon, nakita niyang palihim na umiiyak si Rosa habang nagkukumpuni ng uniporme sa ilalim ng mahinang ilaw ng gasera.

Doon nangako si Tomas sa sarili: balang araw, iaahon nila ang nanay nila.

At ginawa nga nila.

Nag-aral nang mabuti ang limang magkakapatid. Nag-working student ang iba. Nagbenta ng banana cue, fishball, at load si Isay. Namasukan sa talyer si Lino habang nag-aaral ng electrical technology. Naging scholar si Marco. Nagtrabaho sa printing shop si Ben. Si Tomas, kahit mainitin ang ulo, ay natutong magsupil ng galit at nag-aral sa gabi habang namamasada sa traysikel ng tiyuhin nila.

Dahan-dahan, umangat ang buhay nila.

Hindi marangya. Hindi madali. Pero unti-unting nagkaroon ng maayos na bubong ang bahay. Napalitan ang butas-butas na dingding. Nagkaroon ng sariling mesa si Rosa. Nagkaroon ng maliit na tindahan sa harap ng bahay. At sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, nakatikim si Rosa ng pahinga.

Akala niya tapos na ang pinakamabigat na laban.

Nagkamali siya.

Dahil isang hapon, habang nagtitinda si Isay sa harap ng bahay at naghihiwa ng kamatis si Rosa sa kusina, may itim na van na huminto sa tapat nila.

Makinis. Mamahalin. Malayo sa anumang sasakyang karaniwang dumarating sa baryo.

Napalingon ang lahat ng kapitbahay.

Pagkabukas ng pinto, bumaba ang isang lalaking naka-polo, mamahaling relo, at sapatos na hindi mo gugustuhing malubog sa putik.

May uban na sa gilid ng buhok. May bilbil na bahagya. Ngunit ang mga mata—ang mga matang minsang tinalikuran sila—ay hindi puwedeng ipagkamali.

Nabitiwan ni Rosa ang hawak niyang kutsilyo.

Namutla si Isay.

At nang marinig ng magkakapatid ang mahinang nanginginig na bulong ng ina nila, tila huminto ang buong mundo.

“Dario… bumalik ka?”

part2…

Hindi agad nakasagot ang lalaki.

Tiningnan lang niya ang munting bahay—ang tindahan sa harap, ang semento sa gilid na halatang pinag-ipunan, ang limang anak na ngayon ay matatangkad na, at ang babaeng iniwan niyang halos mamatay noon ngunit naroon pa rin, tuwid, bagaman halatang dinurog ng panahon.

“Ako…” paos niyang sabi. “Ako ang tatay ninyo.”

Parang pumutok ang dibdib ni Tomas sa narinig.

“Ngayon mo lang naisip ’yan?” malamig niyang sagot, sabay lapit. “Noong gutom kami? Noong nilalagnat kami? Noong naglalakad si Inay sa ulan para makapangutang ng gamot? Nasaan ka?”

Hinawakan ni Marco ang braso ni Tomas, pero nanginginig din siya sa galit.

Si Rosa, hindi pa rin makagalaw. Parang bumalik sa katawan niya ang kirot ng gabing iniwan siya. Ang lamig. Ang gutom. Ang pagdurugo. Ang limang sanggol na sabay-sabay ang iyak habang ang lalaking pinakasandalan niya ang unang tumalikod.

“Bakit ka nandito?” mahina niyang tanong.

Huminga nang malalim si Dario. Tumingin siya sa van, saka sa dala niyang brown envelope.

“Gusto kong itama ang lahat,” sabi niya. “Nagkamali ako. Sobra. Alam kong wala akong karapatang humarap sa inyo, pero matagal ko nang hinahanap kung nasaan kayo.”

Napatawa si Ben, pero walang saya sa tawa.

“Matagal? Tatlumpung taon kang nawala.”

“Hindi tatlumpu…” bulong ni Dario. “Dalawampu’t pito.”

“Pareho lang ’yon,” putol ni Isay. “Dalawampu’t pitong taon kang hindi naging ama.”

Nagsimulang maglabasan ang mga kapitbahay, kunwaring nagwawalis, nagdidilig, o sumusungaw sa bintana. Alam ni Rosa, bukas, sila na naman ang magiging laman ng usapan. Pero sa pagkakataong iyon, wala na siyang pakialam.

“Ano’ng gusto mo?” tanong niya, mas matatag na ngayon.

Dahan-dahang iniabot ni Dario ang envelope.

“Nagtrabaho ako sa Maynila, tapos nakapag-abroad. Nagnegosyo ako. May naipundar ako. Wala akong naging anak. Wala rin akong naging maayos na pamilya. Nitong isang taon, na-stroke ako. Akala ko mamamatay na ako. Doon ko naisip lahat ng kasalanan ko.”

Tahimik ang lahat.

“Nandito ako para humingi ng tawad. At para ibigay ang para sa inyo.” Itinaas niya ang envelope. “Mga titulo ng lupa, bank documents… sa inyo na ang mga ’to. Sa mga anak ko.”

Hindi gumalaw ang magkakapatid.

Si Tomas ang unang nagsalita. “Akala mo pera ang kulang sa amin?”

“HINDI,” biglang sigaw ni Dario, at doon unang nabasag ang yabang na dala niya sa pagdating. “Hindi pera ang kulang sa inyo. Ako ang nagkulang. Alam ko ’yon. Araw-araw kong dala ’yon.”

Napayuko siya. Nang muli siyang magsalita, umiiyak na ang boses niya.

“Noong umalis ako, akala ko makakahanap ako ng buhay na mas madali. Akala ko aasenso ako at saka ko kayo babalikan. Pero habang tumatagal, lalo akong nahiya. Lalo akong naduwag. Habang yumayaman ako, lalo akong naging marumi sa sarili kong paningin. Hindi ako bumalik dahil alam kong halimaw ako sa mga mata ninyo.”

“Hindi ka nagkamali lang,” malamig na sabi ni Lino. “Pinili mo.”

Tumango si Dario, luhaang-luha na.

“Oo. Pinili ko. At wala na akong maidadahilan pa.”

Mabigat ang katahimikan.

Pagkatapos, biglang napahawak sa pader si Rosa.

Namutla siya.

“Nanay!” sigaw ni Isay, sabay salo sa kanya.

Mabilis na lumapit ang magkakapatid. Napaupo si Rosa sa bangko sa harap ng tindahan, hinihingal. Nangingitim ang paligid sa kanyang paningin. Muling bumalik ang paninikip sa dibdib na ilang buwang palihim niyang tinitiis.

“Ano’ng nangyayari sa ’yo?” halos umiiyak na si Marco.

“Wala ito…” pilit ni Rosa.

Pero si Isay, na nurse na noon sa district hospital, ay agad nakahalata.

“Ilang beses na ’to? Sabihin mo sa amin!”

Tahimik si Rosa.

At sa katahimikang iyon, naintindihan na ng lahat ang sagot.

Noong gabing iyon, dinala siya sa ospital.

Doon nalaman ng limang magkakapatid ang katotohanang matagal nang ikinukubli ng ina nila: may diperensya sa puso si Rosa, at kailangan na niyang operahan. Matagal na raw dapat. Pero hindi niya itinuloy dahil ayaw niyang gastusin ang perang ipon sana ng mga anak para sa pagpapagawa ng maliit nilang bakery—ang pangarap nilang negosyo para tuluyan nang makaahon.

Galit, sakit, at takot ang sabay-sabay na bumalot sa magkakapatid.

“Bakit mo itinago?” umiiyak na tanong ni Ben.

“Kasi sawa na akong maging dahilan kung bakit kayo nahihirapan,” sagot ni Rosa, at iyon ang pinakamasakit na salitang narinig nila mula sa inang buong buhay na hindi nagreklamo.

Makalipas ang ilang oras, dumating sa ospital si Dario.

Ayaw siyang papasukin ni Tomas, pero humarang si Rosa.

“Hayaan mo,” sabi niya, mahina pero malinaw. “Hindi na ako pagod makipag-away.”

Tumayo si Dario sa may pintuan ng kuwarto, tila estrangherong hindi alam kung may karapatan pang lumapit.

“Ako ang sasagot sa operasyon,” sabi niya.

“Ako ang sasagot,” putol ni Marco.

“Hindi pakiusap ang dala ko,” sagot ni Dario, nanginginig ang boses. “Utang na hindi ko na mababayaran ang buhay na nawala sa inyo. Pero ito man lang…”

Hindi sumagot agad si Rosa.

Matagal niya itong tinitigan, parang sinusukat hindi ang kapal ng dalang pera kundi ang bigat ng pagsisising nasa mukha nito.

Sa wakas, nagsalita siya.

“Hindi ko kailanman ipinagdasal na bumalik ka,” sabi niya. “Ang ipinagdasal ko, mabuhay ang mga anak ko nang hindi nagiging katulad mo.”

Napaiyak si Dario.

“Pero kung totoong nagsisisi ka,” dugtong ni Rosa, “hindi pera ang unang kailangan mong ibigay. Katotohanan.”

Kinabukasan, pinatawag ni Rosa ang limang anak niya—kasama si Dario.

At doon, sa malamig na kuwarto ng ospital, ibinulalas niya ang mga sugat na ilang dekada niyang kinimkim.

Kung paano siya nanganak nang halos walang makain.
Kung paano siya namalimos ng gatas.
Kung paano siya pinagtawanan.
Kung paano niya ibinaon ang gutom sa tubig para lang may maipakain sa mga bata.
Kung paano niya kinailangan maging nanay at tatay nang sabay.
Kung paano, sa bawat graduation, sa bawat lagnat, sa bawat pagkadapa ng mga anak, iisang pangalan lang ang hindi kailanman dumating.

Tahimik na nakikinig ang limang magkakapatid. Umiiyak si Isay. Nakakuyom ang kamao ni Tomas. Nakayuko si Dario, waring bawat salita ay hampas ng latigo.

Pagkatapos niyon, humarap si Rosa sa dati niyang asawa.

“Hindi ko mabubura ang ginawa mo,” sabi niya. “At hindi kita maibabalik sa puwestong iniwan mo. Ang tatay ay hindi inaangkin sa dugo lang. Inaangkin ’yon sa mga taong pinili mong samahan.”

Tumango si Dario, basag na basag ang boses. “Alam ko.”

“Pero ayokong dalhin ng mga anak ko ang galit habambuhay. Hindi dahil karapat-dapat ka. Kundi dahil ayokong malason sila ng sakit.”

Hindi iyon kapatawaran.

Pero hindi rin iyon paghihiganti.

Iyon ay paglaya.

Natuloy ang operasyon ni Rosa. Pinag-ambagan ng limang magkakapatid ang kalahati. Tahimik na sinagot ni Dario ang natitira. Hindi siya pumapel. Hindi siya nag-utos. Hindi siya nagpakilalang ama sa mga nurse. Umupo lang siya sa labas, parang isang lalaking unang beses hinaharap ang bigat ng ginawa niyang kasalanan.

Matagumpay ang operasyon.

Sa mga sumunod na buwan, hindi agad nagbago ang lahat. Walang himalang isang iyakan lang at naging buo uli ang pamilya. Hindi ganoon ang tunay na sugat.

May mga araw na hindi kinakausap ng mga anak si Dario.
May mga araw na si Tomas ay umaalis ng bahay kapag naroon siya.
May mga gabing tahimik lang siyang nag-iiwan ng groceries o bayad sa gamot at umaalis bago pa man lumalim ang gabi.

Pero unti-unti, may maliliit na bagay na nagbago.

Tinuruan niya si Lino sa pagkuha ng permit para mapalaki ang electrical repair shop.
Tinulungan niya si Marco sa puhunan para sa rice distribution.
Pinagawa niya ang lumang oven na matagal nang pangarap ni Rosa para sa maliit nitong bakery.
Si Ben, na mahilig sa jokes pero may malambot na puso, ang unang muling tumawag sa kanya ng “Tay”—hindi dahil nakalimot siya, kundi dahil napagod na siyang magdala ng apoy sa dibdib.
Pinakahuli si Tomas.

Isang gabi, nadatnan niya si Dario na mag-isang nakaupo sa labas, umuubo, hawak ang lumang litrato nilang magkakapatid noong elementarya—larawang hindi niya dapat mayroon.

“Saan mo nakuha ’yan?” tanong ni Tomas.

“Sa lumang tindahan sa palengke,” sagot ni Dario. “May kakilala akong naghanap para sa akin. Ito lang ang larawan ninyong magkakasama na nakuha ko.”

Tahimik si Tomas.

“Masyado nang huli ang lahat,” sabi niya.

“Oo,” sagot ni Dario. “Alam ko.”

“Hindi na kita kailangan.”

“Alam ko rin.”

Napatingin si Tomas sa lalaki. Walang depensa. Walang dahilan. Walang yabang. Una niyang nakita hindi ang ama na iniwan sila, kundi ang isang sirang tao na huli nang naunawaan ang halaga ng mga taong binitawan niya.

“At huwag mong isipin na napatawad na kita,” malamig niyang sabi.

Tumango si Dario. “Hindi ko hihilingin.”

“Pero…” huminga nang malalim si Tomas, “ayoko ring mamatay si Inay na bitbit naming lahat ang galit.”

Noon lang umiyak nang tuluyan si Dario.

Makalipas ang isang taon, pormal nang nabuksan ang maliit na bakery ni Rosa sa harap ng bahay nila.

Hindi ito engrande. May tatlong mesa, isang glass display, mainit na pandesal sa umaga, ensaymada tuwing hapon, at paboritong cassava cake ni Rosa tuwing weekend. Ang pangalan ng bakery ay simple pero mabigat:

“Anim na Tinig”

Nang tanungin si Rosa kung bakit iyon ang pangalan, ngumiti siya.

“Dahil akala ng lahat, lima lang ang dahilan kung bakit ako lumaban,” sabi niya habang nakatingin sa mga anak. “Pero may pang-anim. Ako mismo.”

At sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, hindi na iyon tunog pagod.

Tunog iyon ng babaeng nakaligtas.

Hindi naging perpekto ang katapusan nila. May mga lamat na hindi tuluyang nawala. May mga taong nagsisisi pero hindi na mababawi ang mga taong nasaktan nila. May mga tawad na dumarating nang dahan-dahan, at may ilan na habambuhay may bakas.

Pero sa dulo, hindi si Dario ang pinakamatibay na alaala ng pamilyang iyon.

Kundi si Rosa.

Ang babaeng iniwan sa hirap, pero hindi nagpatinag.
Ang inang kinapos sa lahat, pero hindi pinagkaitan ng pagmamahal ang mga anak.
Ang pusong paulit-ulit na dinurog ng buhay, pero patuloy pa ring pumili ng kabutihan.

Minsan, hindi natin kontrolado kung sino ang iiwan tayo. Pero nasa atin kung hahayaan ba nating sirain tayo ng pagtalikod nila, o gagamitin natin ang sakit para buuin ang panibagong buhay na hindi nila inakalang kaya nating itayo.