Hindi ako isa sa mga babaeng niloko, dinaya, o ipinangakong magkakatrabaho sa abroad.

Ako mismo ang lumapit sa hangganan.

Dalawang malalaking maleta ang hila ko habang tahimik na nakatayo sa gilid ng ilog sa border ng Thailand, naghihintay sa sundo mula sa kabila. Mabaho ang hangin. Makapal ang putik. Sa tubig, may mga basurang inaanod, at sa pagitan ng mga lumulutang na sako at plastik, parang may gumagalaw na maiitim na anino. Wala akong pakialam kung buwaya man iyon o bangkay ng aso. Sa puntong iyon, wala na akong kinatatakutan.

Huminto sa pampang ang isang maliit na bangkang kahoy.

Isang payat na binatang halos wala pang bente ang bumaba. Tiningnan niya ako mula ulo hanggang paa, pero nang mapunta ang mata niya sa mukha ko, bahagya siyang napaatras.

Alam ko ang nakita niya.

Ang kaliwang pisngi ko ay lubog at punô ng peklat na parang tinahi nang paulit-ulit. Ang balat sa panga ko ay hindi na pantay. Payat ako, maputla, at mukhang matagal nang hindi dumaraan sa liwanag ng normal na buhay. Hindi na ako nagtataka kapag napapatingin ang mga tao nang ganoon. Sanay na ako.

“Galing ka pa ng Pilipinas para mag-donate ng laman-loob?” tanong niya, may halong biro at pandidiri. “Ang bait mo naman.”

Inabot ko sa kanya ang isang manipis na folder. “Basahin mo.”

Kinuha niya iyon. Medical records. Nakasulat doon ang ilang beses kong naging near-organ failure, ang mga maintenance kong gamot, at ang mahigpit na babala ng doktor na puwedeng bumigay ang katawan ko anumang oras kapag napabayaan.

Binalik niya agad ang papel, parang napaso.

“Kung gano’n, bakit ka nandito?”

“Para kumita,” sabi ko. “Pinapunta ako ng matandang tinatawag n’yong Don Isko. Gagamutin ko ang anak niya.”

Sandali siyang napatigil. “Ikaw?”

“Traditional healer ako. Marunong ako sa herbs, hilot, at acupuncture.”

Hindi ako madaldal. Hindi rin ako nag-iinarte. Kaya sa kabuuan ng biyahe, hindi na nila ako ginalaw. Tahimik lang akong isinakay sa bangka, saka sa isang van na agad akong binusalan ng dilim nang takpan nila ang mga mata ko ng itim na tela.

Isang buwan bago iyon, hinanap ako ni Don Isko sa Maynila. Matanda na siya, pero ang mga mata niya ay mata ng lalaking sanay utusan ang mundo. Nakiusap siya sa akin na sumama sa kanila sa kabila para gamutin ang anak niyang si Gabriel—ang lalaking kilala ng mga tao sa buong compound bilang si “Kuya Gabo.”

Malubha raw ang pananakit ng ulo nito. Hindi gumaling sa mga doktor na nakuha nila sa Chiang Rai at Mae Sot. Sa takot ng matanda na baka may mas malala pa, nagbigay siya agad ng paunang bayad na limang milyong piso. Cash.

Hindi ko tinanong kung saan galing ang pera.

Hindi rin niya tinanong kung bakit ako pumayag agad.

Pagdating ko sa kabilang panig, matagal pa kaming bumiyahe. Ramdam ko ang pagbabago ng daan—una, maputik at bako-bako, pagkatapos ay unti-unting luminis at kuminis. Nang tanggalin sa wakas ang piring sa akin, gabi na.

Sa harap ko ay isang napakalaking bakal na gate, halos kasinlaki ng pader ng isang lumang bodega. Sa dilim, para itong bunganga ng halimaw.

Pagpasok namin, may isang armadong bantay na ngumisi agad. “Uy, bagong dating? Ang pangit naman n’yan.”

Lumapit siya na tila balak akong hawakan, pero nang humarap ako nang tuluyan, tumigil siya. Kita ko ang pagkislap ng kaba sa mata niya.

“Doktor ’yan,” sabi ng kasama kong sundo. “Inimbitahan ni Don Isko para kay Kuya Gabo.”

Hindi na siya kumibo. Sa halip, itinuro niya ang hanay ng kulungan sa gilid. Malalaki ang mga aso, maiingay at gutóm ang tahol. “Magpakabait ka rito. Sanay ang mga ’yan sa masarap na laman.”

Inangat niya pa ang mangkok ng isa sa mga aso na para bang ipinagmamalaki ang laman. Buto. Mahabang butong halatang hindi pang-manok o baboy.

Hindi ako umurong. “Matigas pa ’yan sa ngipin.”

Napatingin siya sa akin na parang hindi makapaniwala kung sira ba ang ulo ko o mas matindi lang talaga ang pinagdaanan ko kaysa sa iniisip niya.

Dinala nila ako sa itaas ng isang gusali. Sa loob ng isang malaking silid, may apat na lalaking naglalaro ng baraha sa usok ng sigarilyo at init ng electric fan. Sa gitna nila, nakaupo ang lalaking alam kong si Gabriel.

Hindi siya mukhang halang ang bituka sa unang tingin.

Wala siyang makikintab na alahas, walang sigaw ng yabang sa pananamit. Naka-itim lang siya, maayos, tahimik. Pero ang tingin niya, malamig na parang kutsilyong bagong hasa.

“Sabi ni Papa, tinanggap mo raw ang limang milyon.”

“Oo,” sagot ko. “Pero kung gusto mong ibalik ko, kaya ko rin.”

Bahagyang ngumiti ang isang lalaki sa tabi niya. Si Gabriel naman ay inilapag ang baraha at iniabot ang pulsuhan niya sa akin.

Tinawakan ko ang pulso niya. Pinikit ko ang mga mata ko. Ilang segundo lang, sapat na.

“Hindi ’yan tumor,” sabi ko. “Hindi rin sumpa, gaya ng sinabi sa iyo ng mga natatakot sa ’yo. Naipon lang ang init at bara sa katawan mo. Mali ang tulog mo. Mali ang pagkain mo. Hindi gumagaan ang isip mo kahit kelan.”

Nanahimik ang silid.

“Ano’ng ibig mong sabihin?” malamig niyang tanong.

“Ibig kong sabihin, hindi ka pa mamamatay. Pero kung ipagpapatuloy mo ’yang ganyang buhay, baka magmukha kang buhay habang unti-unti ka nang nabubulok sa loob.”

Dapat siguro natakot ako pagkasabi ko no’n.

Sa halip, tumawa siya.

Tahimik lang sa umpisa, saka sumabay ang iba. Maging ang binatang sumundo sa akin ay napangiti na parang ngayon lang siya nakakita ng taong nagsalita nang deretso kay Gabriel nang hindi nauutal.

Binuksan ko ang isa kong maleta sa harap nila. Sa loob ay mga karayom, tuyong halamang gamot, bote, piraso ng tela, maliit na kalan, at mga bagay na hindi nila kayang pangalanan.

“Paano kung lasunin mo ako?” tanong niya.

Tiningnan ko siya nang diretso. “Hindi ko pa nagagastos ang limang milyon mo. Ayokong mamatay na lugi.”

Mas malakas ang naging tawa niya roon.

Sa gabing iyon, pinatira nila ako sa isang madilim na silid para sa anim na babae. Amoy ihi, pawis, at matagal nang pagod ang buong kuwarto. Walang sariling banyo. May timba lang sa sulok at manipis na kutson na parang piniga sa dumi ng maraming taon.

Narinig ko silang dumating makalipas ang ilang oras—mga babaeng naka-high heels, pagod na pagod, nanginginig sa antok.

May isa sa kanila ang yumuko para silipin ang maleta ko. “Ano’ng laman nito?”

“Gamot,” sagot ko.

Pagkakita nila sa mukha ko, halos mapaatras silang lahat.

“Mukha kang galing sa sunog,” sabi ng isa.

“Oo,” sabi ko. “At may hinahanap akong babae.”

Kinuha ko ang isang lumang litrato mula sa bulsa ko.

Isang dalagang may malalim na biloy, malinaw ang balat, at ngiting parang hindi pa nasasagi ng mundo.

“Tingnan n’yo nang mabuti. Nakita n’yo na ba siya rito?”

Tahimik silang lahat.

Pagkatapos, isang babae ang nagsalita nang dahan-dahan. “Kung ganyang kaganda ang hinahanap mo… baka wala na siya rito.”

Nagyelo ang hangin sa pagitan namin.

“Ano’ng ibig mong sabihin?”

Tumingin siya sa pinto bago sumagot, parang kahit ang hangin ay may tenga sa lugar na iyon.

“Dito, may apat na klase ng babae,” bulong niya. “Yung pinakamaganda, hindi tumatagal sa mga ganitong kuwarto. Kinukuha sila ng mga malalaking tao. Yung mga sakto lang, pinapaupo sa harap ng camera o sa casino rooms. Yung iba, ibinebenta sa kung saan-saan. At ’yung mga tingin nilang wala nang halaga…” Napahinto siya, napalunok. “Hindi na ibinabalik.”

Hindi ako umimik.

“Kapag nasa maling listahan ang hinahanap mo,” dagdag niya, “mas mabuting hindi mo na alamin.”

Lumapit ako sa kanya, inilabas ko ang manipis kong mga karayom, at marahang kinuha ang pulsuhan niya.

“May sakit ka sa tiyan. Madalas ka ring hinihingal. Hindi ka natutulog nang buo.”

Napatitig siya sa akin.

“Paano mo nalaman?”

“Dahil buhay ka pa,” sabi ko. “At gusto kong tulungan mo akong makahanap ng isa pang babaeng dapat buhay pa rin.”

Kinabukasan, matapos kong tusukin ng mga karayom si Gabriel at pahiran ng mainit na gamot ang batok nito, bigla niya akong tinanong habang nakasandal sa silya:

“Naghahanap ka raw ng babae.”

Hindi na ako nagsinungaling. “Oo.”

“Tama bang sinabi ko sa mga tao kong huwag kang pagkatiwalaan?”

“Hindi.”

Tumawa siya nang kaunti, pero hindi na iyon masaya. “Magkano ang tingin mong halaga ng isang magandang babae rito?”

Humigpit ang hawak ko sa lalagyan ng halamang gamot.

“Inaalok kita ng pera,” sabi ko. “Ibibigay ko ang limang milyon. Kung kulang, uutang ako sa ’yo. Babayaran kita kahit pagtrabahuhin mo pa ako rito.”

Tinapik niya ang mesa. “Hindi sapat ang limang milyon para sa isang ‘premium asset.’”

“Kung gano’n, sampu.”

Tumaas ang kilay niya.

“Babayaran ko. Kahit ipasok n’yo ako sa scam team n’yo, kahit itali n’yo ako rito nang ilang taon. Basta kapag nahanap ko siya, iuuwi ko siya.”

Matagal niya akong tiningnan.

“Hindi mo siya kapatid,” sabi niya.

Hindi ako kumurap.

“Hindi,” sagot ko. “Pero ang tatay niya ang nagligtas sa akin noon. At bago siya namatay, ipinangako kong kapag nawala ang anak niya… ako ang hahanap.”

Huminga siya nang malalim, saka yumuko nang bahagya na parang may naalala.

Pag-angat niya ng tingin, wala na ang malamig na ngiti sa labi niya.

“May problema tayo,” mahina niyang sabi. “Dahil ang babaeng nasa litrato mo…”

#PASS 2

“…hindi na itinuturing na tao rito.”

Parang may dumaan na yelo sa gulugod ko.

Hindi ko agad naigagalaw ang kamay ko. Nasa pagitan pa ng mga daliri ko ang isang manipis na karayom, pero pakiramdam ko, ako ang nabutas.

“Ano’ng ibig mong sabihin?” tanong ko, halos pabulong.

Hindi sumagot si Gabriel agad. Tumayo siya, naglakad papunta sa bintana, saka isinara ang kurtina. Pagharap niya ulit sa akin, ibang klaseng tensiyon na ang nasa mukha niya. Hindi na iyon ng isang lalaking nang-iinsulto para manakot. Mukha na siyang lalaking may gustong sabihin na puwedeng ikamatay ng makakarinig.

“Tatlong buwan na ang nakalipas, may dinalang babae rito mula sa side ng Mae Sot. Maganda. Bata. Mahina ang Tagalog pero marunong ng kaunting English. Noong una, inilagay siya sa VIP house.”

Nanigas ang lalamunan ko. “Ano’ng pangalan?”

“Marami silang pangalan dito,” sabi niya. “Iba-iba depende sa bumibili, umuupa, o nag-uutos. Pero minsan…” Tumigil siya. “Minsan, narinig ko siyang umiyak sa kusina. Hindi niya alam na may tao sa likod ng pinto. Paulit-ulit niyang sinasabi ang isang pangalan.”

Pinisil ko ang manggas ko. “Anong pangalan?”

“Lia.”

Nalaglag ang hininga ko.

Lia.

Lia de la Cruz.

Ang babaeng nasa litrato. Ang anak ng pamilyang minsang kumupkop sa akin noong wala na akong mapuntahan. Ang batang laging may baong ekstrang pandesal para sa akin noong pareho kaming wala pang alam sa lupit ng mundo. Ang batang nakangiti sa lumang litrato na hawak ko halos gabi-gabi para hindi ko makalimutang may dahilan pa akong mabuhay.

“Nasaan siya?” tanong ko.

Hindi sumagot si Gabriel.

Sa halip, pinindot niya ang intercom sa mesa. “Paakyat si Nono. Dalhin ang listahan ng transfers noong nakaraang quarter.”

Dalawang minuto lang, may pumasok na lalaki. Hindi ako nilingon. Sanay siguro siyang hindi pinapansin ang presensiya ng mga babaeng gaya ko. Iniabot niya ang isang itim na folder kay Gabriel at lumabas agad.

Binuksan iyon ni Gabriel sa harap ko.

Mga code. Petsa. Halaga. Initials.

Sa ikatlong pahina, nakita ko ang litrato.

Mas payat na si Lia roon. Wala na ang dating kislap sa mata niya. Pero siya iyon. Kahit putol ang buhok, kahit may pasa sa may leeg, kahit halatang ilang linggo nang kulang sa tulog—siya iyon.

Sa ilalim ng litrato, may markang pula.

FOR TRANSFER – PRIVATE HOLDING

“Ano ’yan?” malamig kong tanong.

Ibinaba ni Gabriel ang folder. “Ibig sabihin, hindi na siya parte ng regular operation. Nakareserba siya. Hindi puwedeng basta galawin. Hindi puwedeng basta hanapin. Hindi puwedeng basta kunin.”

“Para kanino?”

Hindi siya sumagot agad.

Noon ko unang nakita ang pag-aalinlangan sa mukha niya.

“Para sa isang partner ng tatay ko.”

Natawa ako nang mapait. “So hindi mo pala kayang ilabas siya.”

Mabilis siyang tumingin sa akin. “Kaya ko. Pero hindi nang simple.”

“Simple?” mahina kong ulit. “Sa tingin mo ba simple ang tumawid ako ng hangganan dala ang sirang katawan ko para sundan ang isang batang matagal nang dapat nailigtas?”

“Bakit mo ba ginagawa ’to?” bigla niyang tanong, mas madiin. “Hindi mo siya kapatid. Hindi mo siya anak. Hindi mo siya dugo.”

Napatingin ako sa kanya nang diretso.

“Dahil noong nasunog ang bahay namin, lahat sila tumingin lang. Ang pamilya niya lang ang nagbukas ng pinto.”

Tumahimik siya.

“Nagkaroon ako ng mukha na ganito dahil walang bumalik para iligtas ako sa ikalawang palapag. Pero ang tatay ni Lia bumalik. Nasunog din ang braso niya para lang mabuhat ako pababa. Hindi ko man siya kadugo, utang ko sa kanila ang buhay ko.”

Marahil noon lang niya naintindihan kung bakit hindi ako natitinag sa harap ng mga aso, baril, o banta.

Kapag minsan ka nang nasunog nang buhay, iba na ang sukatan mo ng takot.

Binawi ni Gabriel ang folder, saka dahan-dahang isinara iyon.

“May tatlong gusali sa likod ng compound na hindi alam ng karamihan,” sabi niya. “Yung pinakadulo, puti ang ilaw sa labas at laging may dalawang armadong guwardiya. Doon dinadala ang mga ‘reserved.’ Kung naroon pa siya, iyon ang lugar.”

“Kung naroon pa siya?” ulit ko.

“Tatlong linggo na mula nang makita ko ang file na ’to.”

Pakiramdam ko, nagdidilim ulit ang paligid.

Pero hindi ako puwedeng bumigay. Hindi pa.

“Kailan pinakamahina ang bantay?”

Tinitigan niya ako nang matagal. “Hindi ka na doktor ngayon, ano?”

“Hindi rin naman talaga ako pumunta rito para manggamot lang.”

May maliit na ngiti sa gilid ng bibig niya. Hindi masaya. Parang paghanga sa isang bagay na alam niyang sisira rin sa kanya.

“Ngayong gabi,” sabi niya. “May malaking online operation sa main hall. Halos lahat ng tao ko mapupunta roon. Pero may kondisyon ako.”

“Ano?”

“Kapag nakuha mo siya, isasama mo rin ang dalawa pang babae.”

Napakunot-noo ako. “Bakit?”

“Kasi ’yung isa, kapatid ni Nono. At ’yung isa…” Napatigil siya. “Anak ko.”

Parang may sumabog sa loob ng ulo ko.

Hindi na siya tumingin palayo.

“Labinpitong taong gulang ang nanay niya nang dalhin dito,” dagdag niya. “Hindi ko alam noon. Hindi ko iniligtas. Nang malaman ko, huli na ang lahat. Patay na ang babae. Naiwan ang bata. Pinalaki siya rito na parang gamit.”

Hindi ko alam kung awa ba o galit ang naramdaman ko sa kanya.

Marahil pareho.

“Kaya mo ba ’to ginagawa?” tanong ko. “Dahil gusto mong gumaan ang konsensiya mo?”

“Hindi na gagaan,” sagot niya. “Pero baka may isang batang hindi na kailangang lumaki rito.”

Nagsimula ang plano namin sa katahimikan.

Pinatulog ko si Gabriel nang bahagya gamit ang decoction na nakakapagpabagal ng pulso pero hindi delikado. Sa records, mukhang nagpapagamot lang siya. Sa totoo, siya mismo ang gumawa ng dahilan para makalabas sa kwartong iyon nang hindi pinaghihinalaan.

Si Tiểu Phó—na ang tunay pala’y si Pio—ang unang sumama sa amin. Hindi siya nagtanong. Marahil matagal na rin siyang naghihintay ng sandaling may mabutas sa pader ng impiyernong iyon.

Si Nono ang nagpatay ng CCTV sa likod na bahagi nang eksaktong labing-isang minuto.

Labing-isang minuto para kumuha ng tatlong buhay at tumakbo.

Pagdating namin sa puting gusali, may dalawang bantay. Hindi ako marunong bumaril. Hindi ko kailangang matuto. Ang dala ko ay pulbos na halamang kapag ibinuga sa apoy ay nagbibigay ng makapal na usok at matinding hapdi sa mata. Sa gitna ng saglit na pagkalito nila, si Pio ang dumamba sa una, si Nono sa ikalawa.

Pagpasok ko, amoy antiseptic at takot.

May apat na pinto.

Sa ikalawang pinto ko siya nakita.

Nakasandal sa dingding, payat, nanginginig, pero buhay.

Noong una, hindi niya ako nakilala.

Paano niya makikilala ang mukha kong wasak, ang katawan kong halos buto na lang?

Pero nang sabihin ko ang linyang lagi niyang sinasabi noon kapag pinaghahatian namin ang isang pirasong tinapay—

“Sa’yo ang mas malaking hati, Lia. Ako na sa sunog na parte.”

Bigla siyang napatingin.

Nanlaki ang mga mata niya.

“Ate Mara?” basag ang boses niya.

Hindi ko na napigilan ang luha ko.

“Oo,” sabi ko. “Umuwi na tayo.”

Nasa kabilang kuwarto ang isa pang babae—isang payat na teenager na hawig kay Nono. Sa huling silid naman, isang batang babae na siyam o sampung taong gulang, tulala at tahimik, ang nakaupo sa sahig habang yakap ang sirang stuffed toy.

Nang makita siya ni Gabriel, huminto ang lahat sa mukha niya.

Parang doon lang niya lubos na naunawaan kung gaano karumi ang mundong matagal niyang pinakikinabangan.

“Anika,” bulong niya.

Tumingin ang bata. Wala siyang ngiti. Wala siyang pagkilala. Sanay na siguro siyang walang tatay na dumarating.

Wala na kaming oras para sa sakit.

Mula sa main hall, may sigawan nang naririnig. May nakapansin na siguro.

Pabalik na kami sa likod nang biglang umugong ang alarma.

“Tuloy!” sigaw ni Gabriel.

“Tara!” hila ko kay Lia.

Pero bago kami makaliko sa bakod, may tatlong armadong lalaking sumulpot mula sa kaliwa.

At sa likod nila—

si Don Isko.

Hindi ko alam kung dahil sa galit o sa edad kaya mas mabigat ang presensiya niya kaysa sa lahat ng may dalang baril.

Tumingin siya kay Gabriel, pagkatapos sa batang babae sa bisig nito.

“Anak,” sabi niya, kalmado pero nakakatakot, “ibaba mo ang bata.”

Walang gumalaw.

“Ngayon na,” dagdag niya.

Mahigpit ang hawak ni Gabriel kay Anika. “Hindi na.”

“Alam mo kung anong mawawala sa atin kapag umalis sila.”

“Alam ko rin kung anong wala nang natira sa atin kapag hindi ko sila pinaalis.”

Isang segundo.

Dalawa.

Pagkatapos, itinaas ni Don Isko ang kamay niya.

Akala ko iyon na ang hudyat para pagbabarilin kami.

Pero si Gabriel ang naunang gumalaw.

“Tumakbo kayo!” sigaw niya.

Kasabay no’n, tumalon si Pio sa ilaw sa gilid ng bakod. Pumutok ang salamin. Dumilim ang kalahati ng paligid. Sumabog ang sigawan. Nagtulakan. May dalawang putok. Isa. Dalawa.

Hindi ko na nilingon kung sino ang natamaan.

Hinila ko si Lia. Si Nono ang may hawak sa kapatid niya. Si Gabriel, buhat si Anika, ang sumunod sa amin sa makitid na daang paakyat sa likod ng compound, papunta sa lumang kanal na ginagamit nilang labasan ng basura.

Putik. Baho. Dugo sa may manggas ko. Hikbi ni Lia. Mabigat na hinga ni Gabriel. Takot na tahimik ng bata sa balikat niya.

Pagdating sa ilog, nakatali pa roon ang isang lumang motorized boat.

“Hindi aabot ang lahat,” sabi ni Nono.

“Aabot,” putol ko. “Kahit gumapang pa.”

Noon namin napansing may tama si Gabriel sa tagiliran.

Marami nang dugo.

“Akyat,” sabi niya.

“Huwag kang tanga,” singhal ko. “Sasama ka.”

Umiling siya. “Kapag nakita nilang wala ako, hahabulin nila agad ang bangka. Kailangan may maiwang dahilan para magulo sila.”

“Gabriel—”

“Mara.” Ngayon lang niya sinabi ang pangalan ko. “Dalhin mo sila.”

Umiyak si Anika nang maramdaman niyang inilalayo siya ng ama niya.

Hindi siya niyakap ni Gabriel nang mahigpit. Hindi siya nagsalita ng mahaba. Hinawakan lang niya ang pisngi ng bata na parang natatakot siyang hindi siya karapat-dapat humawak nang higit pa.

“Lumaki kang malayo sa akin,” sabi niya. “Mas mabuti ’yon.”

Pagkatapos, ibinigay niya ang bata sa akin.

May mga yabag nang paparating.

May mga ilaw nang sumisilip sa likod ng mga puno.

Hindi ko na siya nahikayat.

Sumakay kami.

At habang paandar ang makina, nakita ko siyang bumalik sa dilim, duguan pero tuwid ang likod, papunta sa impiyernong sa wakas ay sinusubukan niyang sunugin mula sa loob.

Hindi ko na siya nakita ulit.

Pagdating namin sa Thai side, halos bagsak na si Lia. Si Nono at ang kapatid niya ay agad sumuko sa unang patrol na nakita namin. Ako naman, mahigpit pa ring yakap si Anika nang dalhin kami sa isang safe shelter na pinatatakbo ng isang NGO.

Tatlong araw bago ako nakatulog nang diretso.

Dalawang linggo bago nagsimulang magsalita ulit si Lia.

Tatlong buwan bago ako nakalakad nang walang panginginig ang tuhod.

Sa mga sumunod na imbestigasyon, isa-isang lumabas ang mga pangalan, ruta, account, at bahay na konektado sa compound. May ilang naaresto. May ilang nakatakas. May ilang malamang hindi na mahahanap kailanman.

Tungkol kay Gabriel, iba-iba ang kuwento.

May nagsabing napatay siya sa engkuwentro.

May nagsabing siya mismo ang nagsunog sa records room at hindi na nakalabas.

May nagsabing tumakas siya sa gulo at namumuhay sa ibang pangalan.

Hindi ko alam ang totoo.

Ang alam ko lang, isang bata ang hindi na doon lumaki.

Isang babae ang hindi nawala nang tuluyan.

At isang pangako ang natupad, kahit kapalit ay ang pagpasok ko sa impiyernong matagal ko nang pinangarap takasan.

Ngayon, sa maliit naming herbal clinic sa Quezon City, tatlo kaming madalas nagsasara sa gabi.

Ako.

Si Lia.

At si Anika, na unti-unti nang natututong ngumiti nang hindi takot.

Minsan, habang inaayos ko ang mga tuyong dahon at bote sa estante, nahuhuli ko si Lia na nakatingin sa akin.

“Kung hindi ka dumating…” minsan niyang sinimulan.

Hindi ko siya pinatapos.

“Dumating ako,” sabi ko.

Dahil minsan, iyon lang ang tanging himala na kayang ibigay ng isang wasak na tao sa isa pang sugatang buhay—

ang hindi sila iwan.