Hindi ako marunong ngumiti.

Hindi dahil suplada ako. Hindi dahil mataas ang tingin ko sa sarili ko.

Kundi dahil noong bata ako, nasira ang ugat sa kaliwang bahagi ng mukha ko matapos ang isang aksidente. Simula noon, kahit gaano ako kasaya, hindi sumusunod ang labi ko.

Pero sa loob ng kompanyang iyon sa Makati, iisa lang ang tawag nila sa akin.

“Reyna ng Yelo.”

Ako si Clara Villanueva, project director ng Ardent Global Solutions. Sa edad na tatlumpu, sanay na akong pumasok sa meeting room na tahimik ang lahat. Sanay na akong tawaging malamig, istrikta, walang puso.

Ang hindi nila alam, matagal ko nang tinanggap na may mga bagay na hindi ko kayang ipaliwanag sa lahat.

Pero noon, may isang taong laging nagpapaliwanag para sa akin.

Si Mateo Alcantara.

Commercial director siya ng kabilang department. Matalino, makulit, laging may dalang kape, at hindi takot magsalita kapag may naririnig siyang hindi tama.

Minsan, narinig niyang sinabi ng isang supervisor, “Grabe si Ma’am Clara, parang laging may galit sa mundo.”

Hindi pa ako nakakibo, lumingon na si Mateo.

“Hindi porke hindi ngumingiti ang tao, masama na ugali. Baka naman kayo ang masyadong sanay sa pekeng lambing.”

Simula noon, maraming tumigil magsalita sa harap ko.

At ako?

Unti-unti kong pinaniwalaan na may isang taong nakakakita sa akin nang hindi ko kailangang ngumiti.

Tatlong taon niya akong sinuyo. Tatlong taon niyang tinandaan kung paano ko gustong timplahin ang kape: walang asukal, may konting gatas, pero hindi dapat mawala ang pait. Tuwing may presentation ako, may mensahe siya sa phone ko.

“Kapag seryoso ka, mas lalo kang maganda.”

Hanggang dumating si Lira Santos.

Bagong executive assistant ni Mateo. Maliit ang boses, maliwanag ang mukha, at laging may baong homemade cookies para sa buong office.

Sa unang linggo pa lang, mahal na siya ng lahat.

“Si Lira talaga parang sunshine,” sabi ng HR.

“Ang gaan kasama,” dagdag ng isa.

Wala akong problema sa kanya. Sa totoo lang, minsan naiinggit ako. Ang dali niyang pumasok sa puso ng tao. Isang ngiti lang, tapos bukas na ang pinto.

Ako, kahit ilang taon nang nagtatrabaho nang maayos, lagi pa ring kailangang patunayan na hindi ako masama.

Noong midyear company dinner sa Bonifacio Global City, nagsimulang magbiro ang mga tao.

“Sir Mateo, aminado ka na ba? Crush ka yata ni Lira!”

Nagtaas ng dalawang kamay si Mateo, tumatawa.

“Hindi ko type ang ganyan. Ang gusto ko, ice queen.”

Nag-ingay ang buong mesa. May sumipol. May tumingin sa akin.

Yumuko ako, hawak ang baso ng tubig.

Akala ko, tapos na roon.

Pero hindi pala.

Habang lumilipas ang mga linggo, laging nasa bibig ni Mateo ang pangalan ni Lira.

“Si Lira, dinala ako sa maliit na ramen place sa Poblacion. Ang galing niyang humanap ng lugar.”

“Si Lira, ang saya kasama. Kahit pagod lahat, kaya niyang pagaanin ang mood.”

“Clara, dapat matuto ka rin sa kanya. Ngumiti ka naman minsan. Para hindi takot sa’yo ang team.”

Nakatitig ako sa kanya nang sabihin niya iyon.

“Alam mo kung bakit hindi ako ngumiti.”

Napakamot siya sa batok.

“Alam ko. Pero kahit konti lang? Para hindi ka laging mukhang nanghuhusga.”

Parang may maliit na basag sa loob ko.

Isang gabi, sa client dinner sa isang hotel sa Ortigas, seryoso kong ipinapaliwanag ang ₱80 million expansion proposal namin. Nasa gitna ako ng presentation nang yumuko si Lira palapit kay Mateo.

Mahina ang boses niya, pero sapat para marinig ko.

“Sir, ang lamig talaga ng mukha ni Ma’am Clara. Baka isipin ng client galit siya.”

Tumawa si Mateo, parang biro lang.

“Ganyan talaga siya. Siguro takot siyang hindi siya seryosohin kapag hindi siya mukhang mahigpit.”

Tinakpan ni Lira ang bibig niya.

“Ang effort naman. Hindi ba nakakapagod ang laging nag-aacting?”

Naghintay ako.

Hinihintay kong sabihan siya ni Mateo, gaya ng dati.

Pero ang sinabi niya lang:

“Siguro. Minsan kasi ang mga babaeng walang confidence, nakakaawa rin.”

Hindi ko alam kung paano ako nakatapos ng presentation.

Pero nang gabing iyon, pag-uwi ko sa condo sa Mandaluyong, binuksan ko ang email na tatlong beses ko nang hindi sinasagot.

Offer iyon mula sa London branch.

“Ms. Villanueva, we would be honored if you accept the transfer as Regional Strategy Lead.”

Matagal akong nakatitig.

Tapos nag-type ako.

“I accept the assignment.”

Kinabukasan, pinirmahan ni Director Lim ang transfer papers ko.

“Dati halos magalit ka nang inalok kita sa London,” sabi niya. “Bakit ngayon?”

“Mas maganda ang growth doon,” sagot ko.

Tiningnan niya ako, parang may gustong itanong.

“Alam ba ni Mateo?”

Kinuha ko ang papel.

“Desisyon ko ito. Hindi niya kailangang malaman.”

Paglabas ko ng opisina, si Mateo ang una kong nakita.

May hawak siyang dalawang kape. Itim na tumbler para sa akin, puti para sa kanya. Regalo niya iyon mula Cebu business trip. Sa akin, may maliit na puting aso. Sa kanya, may itim na pusa.

“Iniiwasan mo ba ako?” tanong niya, nakangiti. “Hindi ka nag-reply kagabi.”

“Hindi ko nakita.”

Humakbang ako, pero humarang siya.

“Nagtampo ka ba kasi hinatid ko si Lira? Clara, lasing siya. Hindi ko naman pwedeng iwan.”

Tahimik ako.

“Promise, ikaw pa rin priority ko,” sabi niya. “Isang beses lang iyon.”

Naalala ko noon, may babaeng client na nagpasundo sa kanya matapos uminom. Pinaupo niya ako sa passenger seat, nilock ang pinto, at pinaandar ang kotse bago pa makalapit ang babae.

“May gusto na ako,” sabi niya noon. “Hindi ako nagpapasakay ng ibang babae sa kotse ko.”

Tatlong taon niyang tinupad iyon.

Hanggang kay Lira.

Dinala niya ako sa pantry at itinulak sa kamay ko ang kape.

“Tikman mo. Perfect ‘yan. Ilang buwan kong prinactice para sa’yo.”

Bago ako makainom, pumasok si Lira.

“Uy, naamoy ko ang kape!”

Kinuha niya ang baso ni Mateo at uminom doon.

“Lira, akin ‘yan,” sabi niya, pero tumatawa.

“Ang damot naman, Sir.”

Pinanood ko silang mag-inuman sa iisang baso.

Pagkatapos, inilapag ko ang kape ko sa counter.

At hindi ko na iyon kinuha.

Tanghali, late akong pumunta sa cafeteria para hindi sila kasabay. Pero nandoon sila, magkakatabi. Nasa kaliwang bahagi ni Mateo si Lira.

Dati, puwesto ko iyon.

Tinawag ako ng isang officemate. “Ma’am Clara, dito po!”

Umiling ako at umupo sa dulong mesa.

Narinig ko ang tawanan.

“Sir Mateo, sasama ka raw kay Lira mag-hiking sa Tagaytay?”

“Hinila lang ako,” sabi niya.

Siniko siya ni Lira. “Aba, ikaw nga nagsabing excited ka!”

May intern na tumili. “Ayie, buong weekend magkasama!”

Biglang tumayo si Lira, dala ang tray. Lumapit siya sa mesa ko, nakangiti.

“Ma’am Clara, sama po kayo sa amin. Para naman matuto kayong mag-enjoy.”

Tumahimik ang mga katabi niya.

Tumingin ako sa kanya.

“May trabaho ako.”

Umikot ang mata niya, pero nakangiti pa rin.

“Ay, trabaho na naman. Kaya siguro ang lungkot ng aura ninyo, Ma’am.”

Bago ako makasagot, dumating si Mateo.

“Lira, tama na.”

Akala ko pipigilan niya.

Pero tumingin siya sa akin at bumuntong-hininga.

“Clara, minsan kasi, hindi lahat ng tao umaatake sa’yo. Baka dapat ikaw rin mag-adjust.”

Tumigas ang kamay ko sa kutsara.

At doon, sa harap ng buong cafeteria, ngumiti si Lira nang matamis at sinabi:

“Sir Mateo, sabihin na natin kay Ma’am? Para hindi na siya nagmumukhang kawawa.”

Tumigil ang mundo ko.

Dahil ang hawak niyang folder…

ay kopya ng transfer papers ko papuntang London.

PARTE2

Nanlamig ang buong cafeteria.

Hindi ko alam kung paano napunta kay Lira ang kopya ng transfer papers ko. Nasa loob iyon ng locked drawer ko. Kahit si Mateo, hindi dapat nakakaalam.

Pero hawak niya iyon ngayon na parang tropeo.

“Lira,” mababa ang boses ni Mateo. “Saan mo nakuha ‘yan?”

Kumindat siya na parang inosente.

“Nakita ko lang po sa printer area. Baka naiwan ni Ma’am Clara. Concerned lang naman ako.”

Hindi ko kailangan ng salamin para malaman na hindi gumalaw ang mukha ko. Pero sa loob, may kung anong unti-unting nasusunog.

Lumapit si Mateo sa akin.

“Clara, totoo ba ito?”

“Totoo.”

“Hindi mo sinabi sa akin?”

“Tulad ng hindi mo rin sinabi sa akin na may ibang tao nang nakakagamit ng mga lugar na dati ay para sa atin.”

Napakunot ang noo niya.

“Lugar? Clara, cafeteria seat lang iyon. Kape lang iyon. Hatid lang iyon.”

Tumayo ako.

“Sa’yo, maliit lang. Sa akin, doon nagsimula lahat.”

May tumikhim. May yumuko. May nagkunwaring abala sa phone.

Si Lira, hindi pa rin tumitigil.

“Ma’am, hindi naman siguro kasalanan ni Sir Mateo kung masaya akong kasama. Baka sanay lang kayo na lahat iniikot sa inyo.”

Hindi ako sumagot sa kanya.

Kay Mateo ako tumingin.

“Alam mo ang kondisyon ko. Alam mo kung gaano katagal bago ako natutong hindi masaktan kapag tinatawag akong malamig. Pero ikaw ang unang taong gumawa noon sa harap ko at tinawag mo pa akong kawawa.”

Namula ang mukha niya.

“Hindi ko ibig sabihin iyon.”

“Pero sinabi mo.”

Sandaling natahimik siya.

“Kung aalis ka dahil lang dito, ang babaw naman, Clara.”

Doon ako napatawa.

Hindi sa mukha. Hindi sa labi.

Sa loob lang.

“Hindi ako aalis dahil sa kanya,” sabi ko. “Aalis ako dahil sa’yo.”

Napakurap siya.

At sa unang pagkakataon, nakita kong natakot siya.

“Clara, pag-usapan natin.”

“Kakausapin kita,” sabi ko. “Sa turnover meeting.”

Binitawan ko ang tray ko at naglakad palabas ng cafeteria.

Pagdating ko sa desk ko, bukas ang drawer.

Hindi na ako nagulat.

May nawawala pang isa.

Ang original medical certificate ko. Ang dokumentong nagpapatunay sa facial nerve injury ko, na minsan kong ipinakita kay Mateo noong una kaming naging malapit.

Kinuha ko ang phone ko at tinawagan ang security.

“Pakisilip ang CCTV sa project floor. May pumasok sa station ko ngayong umaga.”

Makalipas ang dalawampung minuto, dumating ang security officer sa glass meeting room kung saan naghihintay ako.

Kasama niya si Director Lim.

Madilim ang mukha ni Director Lim.

“Clara,” sabi niya, “may nakita kami.”

Binuksan niya ang laptop.

Sa screen, malinaw na pumasok si Lira sa cubicle ko habang lunch break kahapon. Binuksan niya ang drawer gamit ang maliit na susi.

At ang susi na iyon…

kinuha niya mula sa desk ni Mateo.

Pumasok si Mateo sa meeting room, hingal, halatang tinawag din.

“Anong nangyayari?”

Hindi ako sumagot.

Pinindot ni Director Lim ang play.

Napanood ni Mateo kung paano kinuha ni Lira ang mga papel ko.

Napanood niya rin kung paano siya mismo, noong isang araw, iniwan ang spare key ng drawer ko sa ibabaw ng mesa niya.

Dahan-dahan siyang napaupo.

At bago pa siya makapagsalita, bumukas ang pinto.

Pumasok si Lira, maputla pero nakangiti pa rin.

“Sir, hindi naman po ganyan ang nangyari.”

Tumingin siya sa akin.

At sa harap ng lahat, bigla siyang umiyak.

“Ako po ang biktima rito. Matagal na po akong minamaliit ni Ma’am Clara dahil hindi niya matanggap na mas gusto ako ng mga tao.”

…

Tahimik ang meeting room matapos magsalita ni Lira.

Kung ibang tao siguro ako, baka napasigaw na ako. Baka itinuro ko siya at sinabing sinungaling siya. Baka umiyak ako para maniwala sila.

Pero hindi ako ganoon.

Hindi dahil matibay ako.

Kundi dahil matagal ko nang natutunan na kapag hindi gumagalaw ang mukha mo tulad ng iba, kailangan mong gawing mas malinaw ang bawat salita.

“Director Lim,” sabi ko, “pakibuksan din ang audio recording ng meeting room kahapon.”

Napatingin sa akin si Lira.

“Audio?”

Tumango ako.

“Lahat ng confidential project rooms may recording kapag naka-client mode. Alam mo dapat iyon, Lira. Assistant ka ng commercial director.”

Namuti lalo ang mukha niya.

Pinindot ni Director Lim ang file.

Una, narinig ang tunog ng pinto. Sumunod ang boses ni Lira.

“Hindi naman marunong ngumiti si Ma’am Clara. Bakit siya ang gusto ni Sir Mateo?”

May isa pang boses. Isang intern.

“Lira, baka marinig ka.”

“E ano ngayon? Pag umalis siya sa London, mas magiging magaan ang buhay ni Sir Mateo. Ako na bahala.”

Sunod na narinig namin ang pagbukas ng drawer.

“At ito pa oh,” sabi ni Lira sa recording. “Medical certificate. Kaya pala hindi ngumiti. Pero kung ilalabas ko ito, magmumukha siyang paawa. Mas maganda kung transfer papers muna.”

Tumigil ang audio.

Walang nagsalita.

Si Mateo, nakayuko. Nakapatong ang dalawang kamay niya sa mesa, nanginginig ang mga daliri.

“Lira,” halos pabulong niyang sabi. “Bakit?”

Umiyak lalo si Lira.

“Kasi mahal kita, Sir! Ako ang nagpapasaya sa’yo. Ako ang kasama mo kumain, mag-ikot, maghanap ng bagong lugar. Pero siya pa rin? Siya na hindi man lang ngumiti sa’yo?”

Tumingin siya sa akin, puno ng inggit.

“Hindi patas. Kahit anong gawin ko, siya pa rin ang tinitingnan mo.”

Matagal bago sumagot si Mateo.

“Tinulungan mo akong saktan siya.”

Napailing si Lira.

“Hindi! Ipinakita ko lang ang totoo. Napakalamig niya. Hindi siya bagay sa’yo.”

Doon ako nagsalita.

“Hindi ako bagay sa taong kailangang pagtawanan ang sugat ko para lang mapasaya ang iba.”

Tinamaan si Mateo sa sinabi ko. Kita ko iyon.

“Clara…”

“Hindi lang si Lira ang problema,” tuloy ko. “Siya ang kumuha ng papel ko. Siya ang nagsinungaling. Pero ikaw ang nagbigay sa kanya ng puwesto.”

Napapikit siya.

“Akala ko harmless.”

“Ganyan nagsisimula ang pagtataksil sa tiwala. Sa mga bagay na tinatawag mong harmless.”

Huminga ako nang malalim.

“Isang upuan. Isang baso ng kape. Isang hatid pauwi. Isang biro tungkol sa mukha ko. Isang pagkakataong hindi mo ako ipinagtanggol.”

Hindi siya nakasagot.

Si Director Lim ang pumutol sa katahimikan.

“Lira Santos, suspended ka effective immediately pending HR investigation. Unauthorized access to confidential employee documents is a serious violation.”

Napahikbi si Lira.

“Sir Mateo, sabihin mo naman sa kanila!”

Pero hindi siya tiningnan ni Mateo.

Paglabas niya ng room, parang nabawasan ng hangin ang lugar.

Akala ko makakaramdam ako ng panalo.

Hindi pala.

May mga panalong parang pagluluksa.

Naiwan kaming tatlo. Ako, si Director Lim, at si Mateo.

“Clara,” sabi ni Director Lim, “ipagpapatuloy natin ang transfer. Kung gusto mo, pwede nating bilisan.”

“Gusto ko po.”

Tumango siya at lumabas.

Pagkasara ng pinto, tumayo si Mateo.

“Hindi ko alam kung paano hihingi ng tawad.”

“Tama. Hindi mo alam.”

Lumapit siya, pero huminto nang makita niyang umatras ako ng kalahating hakbang.

“Akala ko kasi okay lang. Akala ko alam mong ikaw pa rin.”

“Ang sakit, Mateo, hindi nanggagaling sa kung sino ang ‘pa rin.’ Nangyayari iyon kapag pinaparamdam mong kailangan kong makipagkompetensya para sa respeto na dati mong kusang ibinibigay.”

Napatakip siya sa mukha.

“Minahal kita, Clara.”

“Alam ko.”

“Minahal mo rin ako?”

Matagal akong tumahimik.

“Oo.”

Parang mas nasaktan siya sa sagot ko.

“Kaya mo bang manatili?”

“Hindi.”

Isang salita lang, pero parang iyon ang pumutol sa huling hibla.

Makalipas ang dalawang linggo, naging mabilis ang lahat.

Na-dismiss si Lira matapos lumabas na hindi lang pala transfer papers ko ang kinuha niya. May mga internal proposal notes din siyang ipinasa sa isang kaibigan sa competitor company para magmukhang siya ang may “inside insight.” Hindi dahil evil genius siya. Dahil desperado siyang maging mahalaga.

Si Mateo naman, bumaba sa puwesto habang iniimbestigahan ang negligence niya. Hindi siya magnanakaw. Hindi siya halimaw. Pero may mga taong hindi kailangang maging masama para makapanakit nang malalim.

Minsan, mas masakit ang kapabayaan ng taong mahal mo kaysa kasinungalingan ng kaaway.

Sa huling araw ko sa Manila office, walang grand farewell. Ayaw ko ng balloons. Ayaw ko ng cake na may nakasulat na “We will miss you.” Ayaw ko ng mga ngiting hindi ko alam kung totoo.

Pero pagdating ko sa desk ko, may maliit na paper bag.

Sa loob, isang bagong tumbler. Itim. Simple. Walang aso, walang pusa.

May note.

“Hindi na ako hihingi ng pagkakataong ibalik ang dati. Ang hiling ko lang, sana sa London, hindi mo na kailangang ipaliwanag sa lahat kung bakit hindi gumagalaw ang iyong ngiti. Sana may mga taong matutong makita ka nang buo. — Mateo”

Hindi ko kinuha ang tumbler.

Pero kinuha ko ang note.

Hindi dahil pinatawad ko na siya agad. Kundi dahil may mga sakit na hindi kailangang itapon para lang masabing tapos na. Minsan, tinatabi mo muna hanggang hindi na ito mabigat.

Sa airport, bago ako pumasok sa immigration, tumawag si Director Lim.

“Clara, good luck. By the way, approved na ang promotion package mo. Regional Strategy Lead, with relocation allowance and signing bonus. Deserve mo.”

“Salamat po.”

“Isa pa,” sabi niya. “May nagtanong kung pwede ka raw kausapin.”

Alam ko agad kung sino.

“Sabihin n’yo po, hindi na kailangan.”

Pinatay ko ang tawag.

Sa London, malamig ang hangin, pero iba ang lamig doon. Hindi iyon ang lamig ng panghuhusga. Hindi iyon ang lamig ng taong minsang nangakong poprotektahan ka pero hinayaan kang masaktan.

Doon, nagsimula akong muli.

Sa unang presentation ko sa bagong team, may British-Filipina colleague na lumapit pagkatapos.

“Clara, you speak so clearly. You don’t perform warmth. You create trust.”

Natigilan ako.

Sa unang pagkakataon sa maraming taon, naramdaman kong hindi ko kailangang humingi ng paumanhin sa mukha ko.

Hindi pa rin ako ngumiti.

Pero gumaan ang dibdib ko.

Ilang buwan ang lumipas, nakatanggap ako ng mensahe mula kay Mateo.

“Proud ako sa’yo. Hindi ko na aasahang sasagot ka. Gusto ko lang sabihin na naiintindihan ko na ngayon: hindi pala sapat ang mahalin ang isang tao sa pribado kung hindi mo siya kayang respetuhin sa publiko.”

Matagal kong tiningnan ang mensahe.

Hindi ako sumagot.

Hindi dahil galit pa rin ako.

Kundi dahil may mga kabanatang tapos na, kahit may natira pang lambing sa gilid ng alaala.

Isang taon pagkatapos noon, bumalik ako sa Manila para sa regional summit. Ako ang keynote speaker. Sa harap ng dating kumpanya ko, mga kliyente, at bagong executives, ipinresenta ko ang strategy na nagdala ng pinakamalaking international contract ng Ardent.

Nasa audience si Mateo.

Tahimik siya. Walang pagtatangka lumapit. Walang eksena.

Pagkatapos ng speech, tumayo ang mga tao at pumalakpak.

Hindi ko pa rin kayang ngumiti.

Pero hindi na iyon mahalaga.

Dahil sa pagkakataong iyon, walang naghanap ng ngiti sa mukha ko para kilalanin ang halaga ko.

Nakita nila ang trabaho ko. Ang tapang ko. Ang katahimikang hindi kahinaan. Ang sugat na hindi dapat gawing biro.

At habang bumababa ako sa stage, naisip ko:

Hindi lahat ng pag-alis ay pagtakas.

Minsan, iyon ang unang hakbang pabalik sa sarili.

Mensahe:
Huwag mong pilitin ang sarili mong maging madaling mahalin para lang manatili ang mga taong hindi marunong rumespeto. Ang tamang tao ay hindi hihilinging itago mo ang sugat mo. Matututo siyang hawakan ang tiwala mo nang maingat.