Hayagan Niya Akong Ipinahiya sa Pista ng Barangay… Ngunit Tahimik Lang Akong Naghintay na Basahin ng Kapitan ang Lihim na Liham
BAHAGI 2 — ANG LIHIM NI DON TOMAS
Parang may malakas na hangin na dumaan sa plaza kahit hindi gumagalaw ang mga banderitas.
Napatigil ang mga musikero.
Ang mga batang kanina ay nagtatakbuhan ay lumapit sa kanilang mga magulang.
Maging ang mga tindero sa gilid ng kalsada ay tumigil sa pagsandok ng pagkain.
Lahat ay nakatingin kay Adrian.
Nakatayo siya sa gitna ng entablado, nakabuka ang bibig ngunit walang lumalabas na salita.
Si Celeste naman ay dahan-dahang lumayo sa kanya.
“Ano ang ibig sabihin niyan?” tanong ni Adrian.
Hindi sumagot si Kapitan Ramon. Ipinagpatuloy niya ang pagbabasa.
“Matagal kong minahal ang anak ko,” basa niya. “Ngunit ang pagmamahal ng isang ama ay hindi nangangahulugang bulag siya sa pagkakamali ng sariling anak.”
Napatingin si Adrian sa mga tao, tila naghahanap ng kakampi.
“Peke iyan!” sigaw niya. “Patay na ang ama ko. Hindi na niya kayang patunayan ang sinulat na iyan.”
Lumapit sa entablado si Attorney Elena Mercado, ang matagal nang abogado ni Don Tomas.
May dala siyang itim na folder.
“Na-notaryo ang liham at ang mga kalakip nitong dokumento,” sabi niya. “May video rin ng pagpirma ni Don Tomas at may dalawang buhay pang saksi.”
“Kasabwat kayo ni Mara!”
“Huwag mong idamay ang asawa mo sa desisyong ginawa ng ama mo pitong taon na ang nakalipas.”
Pitong taon.
Kahit ako ay napatingin sa abogado.
Ibig sabihin, bago pa tuluyang nagkasakit si Don Tomas, nakita na niya ang maaaring mangyari.
Muling nagbasa si Kapitan Ramon.
“Si Mara ang tumulong sa akin nang malapit nang malugi ang gilingan. Siya ang kumausap sa mga magsasaka nang mawalan sila ng tiwala sa ating pamilya. Siya ang nagbenta ng sariling alahas upang mabayaran ang unang sahod ng mga manggagawa matapos ang bagyo.”
May ilang matatandang empleyado ang tumango.
Naalala ko ang panahong iyon.
Binaha ang gilingan. Nasira ang isang makina. Walang perang pambayad sa mga tauhan.
Ibinenta ko ang natitirang kuwintas ng nanay ko.
Hindi ko iyon sinabi kay Adrian dahil ayokong maramdaman niyang nabigo siya.
Ngayon, naiisip kong baka iyon ang una sa maraming pagkakataong pinrotektahan ko siya mula sa katotohanan.
“Ipinamana ko kay Mara ang limampu’t isang porsiyento ng Santos Agro-Milling,” patuloy ni Kapitan Ramon. “Ang natitirang bahagi ay hinati sa aking asawa, sa mga manggagawa at sa samahan ng mga magsasaka.”
Napahawak si Celeste sa bibig niya.
“Sinabi mong sa iyo ang buong kumpanya,” bulong niya kay Adrian.
“Huwag kang makialam,” sagot nito.
“Ginamitan mo ng titulo ang project proposal.”
“Tumahimik ka!”
Rinig ng mikropono ang kanyang sigaw.
Nawala ang kumpiyansa sa mukha ni Celeste.
Mula sa kinatatayuan ko, kitang-kita ko kung paano unti-unting nabubuwag ang mundo nilang binuo sa kasinungalingan.
Ngunit hindi pa tapos ang liham.
“Ang lupa sa palibot ng plaza,” basa ni Kapitan Ramon, “ay inilagay sa isang community trust. Hindi iyon maaaring ibenta nang walang pahintulot ni Mara, ng samahan ng mga magsasaka at ng barangay council.”
Umalingawngaw ang boses ng isang matandang magsasaka mula sa likod.
“Kaya pala ayaw ipakita sa amin ang titulo!”
Sumagot ang isa pa:
“Pinapipirma tayo sa kasunduang akala natin para sa irrigation project!”
Nagsimulang mag-ingay ang mga tao.
May ilang lalaking lumapit sa entablado, ngunit hinarangan sila ng barangay tanod upang maiwasan ang gulo.
Itinaas ni Kapitan Ramon ang kamay.
“Pakinggan muna natin ang buong liham.”
Huminga siya nang malalim at nagpatuloy.
“May isa pa akong bilin. Kung subukan ni Adrian na ilipat ang lupang ito sa isang pribadong developer, kailangang suriin ang lahat ng transaksiyon ng kumpanya at barangay foundation na pinamahalaan niya.”
Doon ako tumayo.
Hindi na ako maaaring manatiling tahimik.
Umakyat ako sa entablado at tumabi kay Kapitan Ramon.
Nakita kong napaatras si Adrian nang lumapit ako.
“Ang sinasabi ng liham ay hindi lamang tungkol sa ating pagsasama,” sabi ko sa mikropono. “May perang nawawala mula sa cooperative fund, scholarship fund at disaster relief account.”
May mga magulang na napasigaw.
Ang scholarship fund ay para sa mga batang nais mag-aral sa kolehiyo ngunit walang sapat na pera.
Ang disaster relief account naman ay para sa pagkain, gamot at materyales kapag may bagyo o baha.
“Hindi totoo iyan,” sabi ni Adrian.
Inilabas ni Attorney Mercado ang ilang dokumento mula sa folder.
“May independent audit,” sabi niya. “Mahigit dalawampu’t pitong milyong piso ang nailipat sa tatlong pekeng kumpanya.”
“Mga legitimate supplier iyon.”
“Ang isa ay nakapangalan sa pinsan ni Celeste.”
Napalingon ang lahat sa babae.
Namutla siya.
“Hindi ko alam iyan,” sabi niya.
“Kasinungalingan!” sigaw ng isang babae mula sa hanay ng mga miyembro ng cooperative.
“Hindi ko talaga alam!” sagot ni Celeste.
Lumapit si Adrian sa akin at ibinaba ang kanyang boses.
“Ano ang gusto mo, Mara?”
Tiningnan ko siya.
“Katotohanan.”
“Pera ba? Bahay? Kumpanya? Sabihin mo lang. Pero itigil mo ito.”
“Akala mo pera ang dahilan kung bakit nandito ako?”
“Ano pa ba?”
Itinuro ko ang mga magsasaka, manggagawa at pamilyang nakapaligid sa plaza.
“Sila.”
Tumawa siya nang mapait.
“Gagamitin mo ang mga taong ito para magmukhang bayani?”
“Hindi ko kailangang magmukhang bayani. Kailangan lamang nilang malaman kung sino ang nagnanakaw sa kanila.”
Bigla niyang inagaw ang mikropono.
“Lahat kayo, makinig!” sigaw niya. “Ang babaeng ito ay galit dahil ayaw ko na sa kanya. Sinisira niya ang negosyo dahil hindi niya matanggap na tapos na kami.”
May ilang nagbulungan.
Alam kong iyon ang plano niya.
Gawing personal ang lahat.
Ipakitang isa lamang akong selosang asawa.
“May problema si Mara,” pagpapatuloy niya. “Matagal na siyang emosyonal. Kontrolado niya ang anak namin. Pinipilit niya akong manatili sa isang patay nang pagsasama.”
Mula sa gilid ng entablado, nakita kong umiiyak si Nina.
Ngunit bago ko siya malapitan, siya mismo ang umakyat.
May hawak siyang cellphone.
“Hindi ako kinokontrol ni Mama,” sabi niya.
Natigilan si Adrian.
“Nina, bumaba ka riyan.”
“Hindi.”
“Nakakahiya ang ginagawa mo.”
Tumingin sa kanya ang anak namin.
“Mas nakakahiya ang ginawa mo.”
Umabot si Adrian upang kunin ang cellphone, ngunit humarang ako.
“Hayaan mo siyang magsalita.”
Nanginginig si Nina, ngunit hindi siya umatras.
“Noong isang buwan,” sabi niya, “narinig kong nag-uusap sina Papa at Tita Celeste sa study room.”
Napatingin sa kanya si Celeste.
“Huwag mo akong tawaging Tita,” bulong niya.
“May na-record akong bahagi ng pag-uusap,” pagpapatuloy ni Nina. “Hindi ko sinasadya noong una. Nagre-record ako ng voice notes para sa school project.”
Ikinabit ng technician ang cellphone sa sound system.
Bumukas ang recording.
Narinig ang boses ni Adrian.
Kapag napapirma natin ang mga magsasaka, wala na silang magagawa.
Sumunod ang boses ng isang lalaki na hindi ko kilala.
Paano si Mara? Nasa pangalan niya ang ibang papeles.
Ako ang asawa. Kaya kong pirmahan para sa kanya. Kapag kumontra siya, sasabihin kong may mental problem siya.
Pagkatapos ay boses ni Celeste.
At kailan mo sasabihin sa kanya ang tungkol sa atin?
Tumawa si Adrian sa recording.
Pagkatapos ng pista. Gusto kong makita ng lahat na wala na siyang puwesto sa buhay ko. Kapag napahiya siya, baka kusang umalis.
Napahawak si Nina sa dibdib niya.
Kahit ilang beses na marahil niyang pinakinggan ang recording, nasaktan pa rin siya.
Lumapit ako at hinawakan ang kamay niya.
Mula sa mga tao ay may narinig akong mga mura at galit na sigaw.
Ngunit hindi pa natapos ang audio.
Muling narinig ang boses ni Celeste:
Paano kung lumaban siya?
Sumagot si Adrian:
Wala siyang lakas. Ang buong buhay niya, ako ang pinrotektahan niya. Hindi niya kayang sirain ako.
Pinatay ni Nina ang recording.
“Tama ka, Papa,” sabi niya habang tumutulo ang luha. “Buong buhay niya, pinrotektahan ka niya. Kahit noong ikaw ang mali.”
Hindi makatingin sa kanya si Adrian.
“Pero nagkamali ka sa isang bagay,” dagdag ni Nina. “Kaya ka niyang iwan.”
Tumalikod siya at niyakap ako.
Sa unang pagkakataon mula nang magsimula ang programa, hindi ko napigilan ang luha ko.
Niyakap ko ang anak ko habang ang buong barangay ay tahimik na nakamasid.
Hindi iyon luha ng kahinaan.
Iyon ang luha ng isang inang napagtantong ang anak niya ay matagal nang nasasaktan habang pilit niyang pinananatiling buo ang isang tahanang wasak na pala.
Lumapit si Celeste sa mikropono.
“Hindi ko alam ang tungkol sa pekeng pirma at scholarship fund,” sabi niya. “Akala ko legal ang proyekto.”
May sumigaw mula sa crowd:
“Pero alam mong may asawa siya!”
Napayuko siya.
“Oo,” sagot niya. “Alam ko.”
Hindi niya sinubukang magdahilan.
“Sinabi niyang hiwalay na sila sa loob ng bahay. Sinabi niyang ginagamit lamang siya ni Mara para makontrol ang negosyo.”
Tumingin siya sa akin.
“Hindi iyon dahilan. Nagkamali ako.”
“Hindi sapat ang paghingi ng tawad,” sabi ko.
“Alam ko.”
“Kung gusto mong patunayan na hindi ka kasabwat, ibigay mo ang lahat ng mensahe, kontrata at account na hawak mo.”
Tumingin siya kay Adrian.
“Gagawin ko.”
Lumapit si Adrian at hinawakan ang braso niya.
“Hindi mo alam ang sinasabi mo.”
Inalis ni Celeste ang kamay niya.
“Alam ko na ngayon.”
Biglang tumunog ang mga sirena sa labas ng plaza.
Dalawang sasakyan ng pulisya ang huminto malapit sa barangay hall. Kasama nila ang ilang imbestigador mula sa provincial office.
Hindi sila dumating dahil sa eksenang ginawa namin.
Matagal nang isinumite ni Attorney Mercado ang audit at mga kopya ng pekeng dokumento.
May pahintulot na silang kunin ang records sa opisina at lumang gilingan.
Nang makita sila ni Adrian, tila bumagsak ang huling piraso ng tapang niya.
“Pinlano mo ang lahat,” sabi niya sa akin.
“Hindi ko pinlano ang pagtataksil mo.”
“Gusto mo akong ipakulong?”
“Gusto kong managot ka.”
“Pamilya tayo!”
“Naalala mo lamang iyon ngayong kailangan mo ako.”
Lumapit ang isang imbestigador.
“Mr. Santos, kailangan po naming makausap kayo at kunin ang inyong mga electronic devices.”
“Wala kayong karapatan.”
“May search order po kami para sa opisina at gilingan.”
Biglang itinulak ni Adrian ang lalaking humaharang sa kanya.
Nagulat ang lahat.
Tumakbo siya pababa ng entablado.
“Papa!” sigaw ni Nina.
Sumakay siya sa kanyang SUV at mabilis na pinaandar iyon palayo sa plaza.
Sumunod ang sasakyan ng mga pulis.
Alam ko agad kung saan siya pupunta.
Sa lumang gilingan.
Doon nakatago ang mga orihinal na ledger, hard drive at kontrata.
Kapag nasira ang mga iyon, maaari niyang sabihin na gawa-gawa lamang ang ibang ebidensiya.
Tumakbo ako patungo sa kotse ni Kapitan Ramon.
“Mara, huwag kang sumunod!” sigaw niya.
“Nasa gilingan ang mga record.”
“Hayaan mong pulis ang kumuha.”
Ngunit hindi ko siya pinakinggan.
Kasama ko si Nina nang sumakay ako.
“Hindi ka sasama,” sabi ko.
“Hindi kita hahayaang mag-isa.”
“Nina—”
“Ma, pamilya rin kita.”
Wala na akong oras upang makipagtalo.
Mabilis kaming nagmaneho sa madilim na daan patungo sa gilingan.
Sa likod namin ay naririnig ang mga sirena.
Nang makarating kami, nakabukas ang malaking pinto ng bodega.
Nasa labas ang SUV ni Adrian.
Pumasok ako.
“Adrian!”
Walang sumagot.
Amoy gasolina ang hangin.
Sa loob ng opisina, nakita ko siyang naghahagis ng mga folder sa sahig.
May hawak siyang metal na lalagyan ng gasolina.
“Ano ang ginagawa mo?” sigaw ko.
“Wala kayong makukuha.”
“Ibaba mo iyan.”
“Sa tingin mo, hahayaang kong kunin mo ang lahat?”
“Hindi ko kinuha ang lahat. Ikaw ang nagtapon.”
Pumasok si Nina sa likod ko.
“Papa, tama na.”
Napalingon si Adrian.
“Bakit mo siya dinala rito?”
“Sumunod ako,” sabi ni Nina.
“Lumabas ka!”
“Sumama ka sa amin.”
“Hindi ninyo naiintindihan. Kapag nakuha nila ang mga dokumentong ito, tapos na ako.”
Lumapit si Nina.
“Hindi ang mga dokumento ang sumira sa iyo. Ikaw.”
Nagbago ang mukha ni Adrian.
Parang may kung anong nabasag sa loob niya.
Itinapon niya ang lalagyan sa sahig.
Tumalsik ang gasolina malapit sa lumang electrical panel.
“Lumabas kayo,” sabi niya.
“Sumama ka,” pakiusap ko.
“Hindi.”
Mula sa labas ay narinig ang pagdating ng mga pulis.
Nataranta si Adrian.
Kinuha niya ang isang kahon ng records at sinubukang dalhin sa likod na pinto.
Biglang kumislap ang lumang kable sa dingding.
Isang maliit na apoy ang bumagsak sa sahig na basa ng gasolina.
Sa isang iglap, gumapang ang apoy sa buong silid.
“Tumakbo!” sigaw ko.
Hinila ko si Nina patungo sa pinto.
Ngunit bumagsak ang isang nasusunog na kahoy mula sa kisame.
Nahiwalay siya sa akin.
“Ma!”
“Nina!”
Lumaki ang apoy sa pagitan namin.
Sa kabilang bahagi ng silid, nakahandusay si Adrian matapos tamaan ng bumagsak na estante.
Nasa labas na sana ako.
Isang hakbang na lamang at ligtas na ako.
Ngunit sa loob ng nasusunog na gilingan ay naroon ang anak ko at ang lalaking sumira sa buhay ko.
At bago ko pa mapigilan ang sarili ko, tumakbo akong pabalik sa apoy.
