Maaga akong umalis sa Maynila para magturo sa isang liblib na baryo sa kabundukan ng Bukidnon.

Akala ko noon, ang pinakamahirap sa volunteer teaching ay ang layo, putik, at gutom.

Hindi pala.

Ang pinakamahirap ay ang masaktan nang ganito—iyong ibinuhos mo na ang buong puso mo para sa mga batang halos itinuring mo nang sarili, pero sa isang iglap, sila rin pala ang unang magtatapon sa’yo sa bangin.

Nang una akong makarating sa Paaralang Bayan ng Sitio Malinaw, wala pang maayos na linya ng tubig doon. Tuwing umaga, bawat estudyante ay kailangang magdala ng tig-isang galon ng tubig papasok. Kapalit noon, may libreng tanghalian sila sa paaralan.

Hindi ko iyon patakaran. Matagal na iyong sistema ng eskwelahan bago pa ako dumating.

At sa totoo lang, wala namang nagrereklamo noon. Dahil alam ng lahat kung gaano kahirap umakyat-baba para mag-igib. Ang dalang tubig ng mga bata ang ginagamit sa pagluluto ng kanin, paghuhugas ng pinagkainan, at minsan, kahit sa paglilinis ng maliit naming kusina.

Mahigpit ako sa klase. Totoo iyon.

Nagpapagawa ako ng takdang-aralin. Pinapabasa ko sila nang malakas. Pinapaulit ko ang maling sagot hanggang matutunan nila. Hindi dahil gusto ko silang pahirapan, kundi dahil alam kong kung hindi sila matututo rito, wala nang ibang lugar na magtutulak sa kanila palabas ng bundok na ito.

Dito kasi, kapag hindi nakapag-aral ang babae, maaga itong napapakasal.

Kapag lalaki naman, maaga ring humihinto sa pag-aaral para sumama sa ama sa bukid.

Ganito na lang ang ikot ng buhay.

At ayokong ganoon din ang kahihinatnan ng mga batang tinuturuan ko.

Pero dumating si Ma’am Teresa.

Bagong volunteer teacher. Bata, makinis, laging naka-ngiti, laging may pasalubong. Noong unang linggo niya, nagdala siya ng mga bagong notebook, lapis, at makukulay na bag para sa mga bata. Siyempre, natuwa ang lahat.

Noong ikalawang linggo, saka nagsimula ang gulo.

“Teacher Mara,” sabi niya sa harap mismo ng faculty room, “hindi ba sobra naman na pinapagdala n’yo pa ng tubig ang mga bata araw-araw?”

Napatingin ako sa kanya. “Patakaran po iyon ng paaralan. Matagal na.”

“Pero ang dami nilang dalang tubig. Hindi naman mauubos lahat sa isang araw.” Bahagya siyang napataas ng kilay. “Sigurado ka bang sa paaralan lang napupunta lahat?”

Parang may malamig na tubig na biglang ibinuhos sa ulo ko.

“Ano’ng ibig mong sabihin?”

“Wala naman. Nagtataka lang ako,” aniya, pero may laman ang tingin niya. “Baka kasi may ibang gumagamit.”

Hindi niya ako hinayaang magpaliwanag. Kinabukasan, siya na mismo ang nag-anunsyo sa mga estudyante na hindi na nila kailangang magdala ng tubig.

“Simula bukas,” masaya niyang sabi sa klase, “wala nang bubuhating mabibigat si Teacher’s babies, ha? Ako na bahala sa lunch n’yo.”

Nagpalakpakan ang mga bata na para bang may piyestang biglang dumating sa bundok.

At simula noon, parang dahan-dahan akong naging estranghero sa sarili kong silid-aralan.

“Si Ma’am Teresa, mabait.”

“Si Ma’am Teresa, maganda.”

“Si Ma’am Teresa, hindi naninigaw.”

“Si Ma’am Teresa, hindi nagpapagawa ng napakaraming assignment.”

Noong una, tiniis ko. Sabi ko sa sarili ko, bata lang sila. Madaling mauto sa lambing at regalo. Makakabawi rin ako sa pagtitiyaga.

Mali ako.

Isang tanghali, habang papasok ako sa classroom, nadatnan ko si Junrey—isa sa mga paborito kong estudyante noon—nakaharang sa pinto kasama ang ilan pa.

Mataas ang baba niya habang nagsasalita. Parang hindi siya siyam na taong gulang.

“Ma’am,” sabi niya, “ayaw na po naming sa inyo.”

Parang may humugot sa dibdib ko.

“Ano?”

Mas nilakasan niya. “Ayaw na po naming kayo maging teacher. Madamot kayo. Ang laki-laki ng sweldo n’yo, pero ni minsan hindi kayo bumili ng gamit para sa amin.”

Sunod-sunod ang boses sa likod niya.

“Si Ma’am Teresa, kakadating pa lang, may regalo na!”

“Kayo puro sermon!”

“Kayo puro aral!”

“Kayo nagpapabuhat ng tubig!”

“Kuripot pa!”

“Masama pa mukha n’yo lagi!”

Hindi ako agad nakasagot.

Hindi dahil wala akong sasabihin.

Kundi dahil hindi ko inakalang sa mga batang ilang beses ko nang sinamahan sa clinic, pinahiram ng lapis, tinulungan sa pagbasa, pinuntahan sa bahay kapag tatlong araw nang absent… sa kanila ko maririnig ang mga salitang iyon.

“Junrey,” mahinahon kong sabi, “alam mong hindi ko patakaran ang tubig. Alam mong para sa kusina iyon.”

Umismid siya. “Eh bakit hindi kayo ang magdala? Bakit kami pa?”

Natahimik ako.

Sa gilid ng pinto, dumating si Ma’am Teresa. Mahinhin ang boses niya, parang mabuting tao sa harap ng lahat.

“Mga bata, huwag n’yo namang ganyanin si Teacher Mara. Kahit may mali siya, teacher n’yo pa rin siya.”

Kahit may mali siya.

Iyon ang tumimo sa tenga ko.

Biglang nagsiksikan ang mga bata sa likod niya na parang ako ang kinatatakutan. Napansin kong nakakuyom na pala ang kamao ko.

Bahagya siyang umatras, saka ako tiningnan nang wari’y may inaamoy na kung anong masama.

“Teacher Mara…” mahinahon niyang sabi, “hindi ba… nananakit ka ng mga bata?”

Nanlamig ang buo kong katawan.

“Ano?”

Bago pa ako makahinga nang maayos, lumabas mula sa likod niya si Nica. Payat, tahimik, laging nakayuko. Bata ring madalas kong patahanin sa office kapag may pasa na naman sa braso.

Dahan-dahan niyang itinaas ang manggas niya.

May mga lumang latay.

May mapupulang marka.

Napasinghap ang ibang guro sa paligid.

Napayuko si Nica, nanginginig ang boses. “Si Ma’am Mara po ang nanakit sa akin.”

Pakiramdam ko, may sumabog sa tenga ko.

“Huwag kang magsinungaling!” Bigla akong napasigaw. “Alam mong tatay mo ang may gawa n’yan! Ako pa nga ang naglalagay ng ointment sa’yo—”

Napaiyak siya nang malakas.

At sa isang iglap, ako na ang kontrabida.

“Lagi po niya akong pinapapasok sa office,” hikbi ni Nica. “Tapos po… doon niya ako pinapagalitan… sinasaktan…”

“Hindi totoo ‘yan!” Halos mawalan ako ng boses. “Teresa, pumunta tayo sa bahay nila. Alamin natin. Alam ng buong sitio kung sino ang nananakit sa batang ‘yan!”

Pero hindi na ako pinakinggan ni Ma’am Teresa.

Mahigpit ang panga niya habang niyayakap si Nica.

“Teacher Mara,” mariin niyang sabi, “hindi ko hahayaang mangyari ito. Irereport ko ito sa division office.”

Mula noon, bumagsak ang tingin sa akin ng buong paaralan.

Unti-unting umiwas ang mga bata. Kapag papasok ako sa klase, walang laman ang silid. Nasa kabilang room silang lahat, nakapalibot kay Ma’am Teresa, nagtatawanan habang kumakanta at naglalaro.

Limang beses sa isang linggo silang may PE.

Limang beses.

Sa isang lugar na hirap na hirap na ngang makahabol sa basic reading at math.

Noong sinubukan kong kausapin siya, tinawanan lang niya ako.

“Hindi puro libro ang sukatan ng edukasyon, Mara,” sabi niya. “Ang problema sa’yo, gusto mong ikulong ang mga bata sa classroom para matawag kang mabuting guro.”

“Hindi ko sila ikinukulong,” nanginginig kong sagot. “Gusto ko lang silang mabigyan ng laban sa buhay.”

“Laban sa buhay?” Umiling siya. “O laban para sa ego mo?”

Hindi pa ako nakakabawi nang may bolang biglang tumama nang malakas sa sentido ko.

Napahawak ako sa ulo ko.

Si Junrey ang kumuha ng bola.

Hindi man lang humingi ng tawad.

Sa halip, malamig niya akong tiningnan at bumulong, “Buti nga sa’yo.”

“Junrey!” sigaw ko. “Magsorry ka!”

Umatras siya at nagtago sa likod ni Ma’am Teresa.

At si Ma’am Teresa… itinulak niya ako.

Hindi malakas.

Pero sapat para maramdaman kong tuluyan na akong nawalan ng lugar doon.

“Bakit ka ba laging galit sa mga bata?” malamig niyang sabi. “Hindi ka na dapat nagtuturo.”

Nabitin ang paghinga ko.

At saka niya ibinagsak ang pinakamabigat na salita sa harap ng lahat.

“Sabihin na natin ang totoo, Mara—baka kaya ka lang naman nandito ay dahil sa allowance.”

Natahimik ang buong pasilyo.

At doon ko unang naramdaman na baka hindi lang nila ako gustong paalisin.

Baka may mas malalim pang dahilan kung bakit kailangang mawala ako.

Nang gabing iyon, habang inaayos ko ang resignation letter ko sa ilalim ng mahinang ilaw ng faculty quarters, may marahan akong katok na narinig sa pinto.

Pagbukas ko, si Nica iyon.

Basang-basa ang mukha sa luha.

At ang unang sinabi niya sa akin ay dahilan para manginig ang buo kong katawan.

“Ma’am… huwag po kayong umalis. Hindi po tubig ang gusto nilang ipatigil. May tinatago po sila sa likod ng kusina.”

…

Hindi ako agad nakasagot.

Si Nica, nakayapak, hingal na hingal, at nanginginig sa lamig ng gabing bumabalot sa bundok. Sa likod niya, madilim ang bakuran ng teachers’ quarters. Tanging liwanag mula sa buwan at sa maliit kong ilaw ang tumatama sa mukha niyang puno ng takot.

“Anong sinasabi mo?” bulong ko.

Napatingin siya sa paligid bago pumasok. Isinara ko agad ang pinto.

“Ma’am… narinig ko po si Ma’am Teresa at si Sir Delfin sa likod ng kusina,” sabi niya, halos pabulong. “Akala po nila tulog na lahat. Sabi po ni Ma’am Teresa, buti raw at napaniwala na nila ang mga bata para wala nang magdala ng tubig araw-araw.”

Nanigas ang likod ko.

Si Sir Delfin ang acting school head habang naka-leave ang principal.

“Bakit?” tanong ko. “Bakit nila kailangang ipatigil?”

Napayakap si Nica sa sarili niya. “Kasi po… may mga sako po ng bigas at de-lata doon. Sabi ni Sir, huwag na raw ipaalam sa barangay na may dumarating pang relief para sa feeding program. Madali raw bawasan kapag walang makikialam.”

Parang may dahan-dahang humihiwa sa loob ng dibdib ko.

Sa isang iglap, nagdugtong-dugtong ang lahat.

Ang patakaran sa tubig ay hindi lang para sa pagluluto. Isa rin iyong paraan para masigurong may sapat para sa kusina habang limitado ang budget. Kapag walang dalang tubig ang mga bata, mapipilitan silang bawasan ang pagluluto. Kapag kaunti ang nailuluto, mas madaling ilihis ang suplay.

At ako?

Ako ang pinakamadaling gawing kontrabida dahil ako ang mahigpit. Ako ang hindi madaling utuin. Ako ang posibleng pumansin kung may nawawalang pagkain sa stockroom.

“Kailan mo ito narinig?” mabilis kong tanong.

“Kaninang hapon po. Tapos…” Napayuko siya. “Narinig ko rin po si Ma’am Teresa. Sabi niya, ‘Kapag umalis si Mara, magiging madali na lahat.’”

Umikot ang paningin ko.

Hindi ako nasaktan dahil siniraan nila ako.

Nasaktan ako dahil ginamit nila ang mga bata para gawin iyon.

“Bakit ngayon mo lang sinabi?” marahan kong tanong.

Biglang humagulgol si Nica. “Kasi po natakot ako. Sinabihan po ako ni Ma’am Teresa na kung hindi ako sasama sa sasabihin niya, ibabalik daw niya ako sa tatay ko kahit sa school hours. Tapos… sabi niya po, wala raw maniniwala sa batang katulad ko.”

May kung anong tuluyang nabasag sa loob ko.

Lumapit ako at pinunasan ang luha niya.

Hindi ko alam kung para kanino ako mas nasaktan noon—para sa sarili ko, o para sa batang ilang araw nang bitbit ang bigat na hindi niya dapat pasan.

Kinabukasan, hindi ako nagsumite ng resignation.

Sa halip, maaga akong pumunta sa opisina ni Sir Delfin at tahimik na humingi ng inventory records ng feeding program. Ayaw niya noong una, pero volunteer teacher pa rin ako, at may karapatan akong makita ang listahan dahil ako ang dating in charge sa lunch monitoring.

Tatlong buwan na palang hindi nagtutugma ang bilang.

Mas marami ang nakarehistrong donasyon kaysa sa nakikitang suplay.

Mas marami ring pondo sa talaan kaysa sa aktuwal na ipinambibili.

Hindi lang tubig ang usapin.

Hindi lang pagkain.

May pera ring nawawala.

Nagpigil ako. Hindi ako agad sumabog. Hindi ako nag-eskandalo. Natuto na ako. Sa bundok, hindi sapat ang katotohanan kung wala kang hawak na patunay.

Nang araw ding iyon, dumiretso ako sa bahay ni Nica pagkatapos ng klase. Hindi ako nag-iisa. Isinama ko si Aling Rosa, ang barangay health worker na ilang beses nang nakakita sa mga pasa ng bata.

Nang makita kami ng ama ni Nica, nanigas ang mukha niya.

Noong una, deny siya nang deny. Pero nang sabihin ni Aling Rosa na puwedeng idaan sa VAWC at child protection desk ang reklamo, bumigay rin siya. Umamin siyang ilang beses nga niyang nasaktan ang anak kapag lasing siya.

May record si Aling Rosa.

May mga lumang litrato rin sa health center.

May petsa.

May ebidensya.

At sa unang pagkakataon mula nang magsimula ang bangungot na iyon, may taong nagsabi sa harap ko:

“Hindi si Teacher Mara ang may gawa niyan.”

Pero hindi pa tapos.

Kinabukasan, dinala ko ang lahat ng papeles sa municipal education office.

Kasama ko si Aling Rosa.

Kasama ko rin si Nica—hindi para idiin ang sarili niya, kundi para hindi na siya muling pagsalitaan ng kung sino-sino sa likod ng saradong pinto.

Pagbalik namin sa paaralan noong hapon, parang may kakaibang bigat ang hangin.

Nasa covered court ang lahat ng bata.

Nandoon din si Ma’am Teresa at si Sir Delfin.

May dalawang tao mula sa division office.

At may isang babae akong matagal nang hinihintay—ang principal, na biglang bumalik mula sa leave.

“Mara,” sabi ng principal, seryoso ang mukha, “may kailangan tayong linawin ngayon.”

Tahimik kong ibinigay ang envelope.

Isa-isang kinuha ng division officers ang mga dokumento: feeding inventory, resibo, attendance sa lunch program, at written statement ni Aling Rosa tungkol kay Nica. Inilapag ko rin ang maliit kong lumang cellphone.

“May audio po ako,” sabi ko.

Namutla si Ma’am Teresa.

Kinagabihan kasi, matapos umalis ni Nica sa quarters ko, bumalik ako sa likod ng kusina. At doon, sa pagitan ng mga sako at dram, malinaw kong na-record ang pag-uusap nila ni Sir Delfin.

Boses ni Ma’am Teresa:
“Konting tiis na lang. Kapag natanggal na si Mara, wala nang makikialam sa stock.”

Boses ni Sir Delfin:
“Ang importante, kampi ang mga bata sa’yo. Kahit anong sabihin ni Mara, wala nang maniniwala.”

Parang huminto ang buong mundo nang i-play iyon sa harap ng lahat.

Si Junrey ang unang napatingin sa akin.

Sunod si Liza.

Sunod ang iba pa.

Unti-unting nawala ang matitigas nilang tingin.

Nagsalita ang principal, malamig at malinaw ang bawat salita.

“Simula ngayong oras, si Teacher Teresa at si Sir Delfin ay pinasususpinde habang iniimbestigahan.”

“Lahat ng records ng feeding program ay kukunin.”

“At tungkol sa paninira at maling paratang laban kay Teacher Mara… may karampatang aksyon ding isasagawa.”

Biglang lumuhod si Ma’am Teresa sa harap ng principal.

“Ma’am, hindi po gano’n ang buong kwento—”

“Tumahimik ka,” putol ng principal.

Hindi ko ikinatuwa ang pagbagsak niya.

Hindi ko rin ikinatuwa ang pagkatulala ng mga batang nakatingin sa akin na parang ngayon lang nila naunawaan ang bigat ng ginawa nila.

Dahil kahit mailantad ang totoo, may mga sugat talagang hindi agad humihilom.

Pagkatapos ng pagtitipon, isa-isang nagsiuwian ang mga bata.

Akala ko tapos na.

Pero bago ako makalakad pabalik sa classroom, may humila sa laylayan ng blouse ko.

Si Junrey.

Nakanganga ang bibig niya, nanginginig ang labi, at mapula ang mga mata.

“Ma’am…” paos niyang sabi. “Sorry po.”

Hindi ko siya sinagot agad.

Sa likod niya, lumapit din ang iba.

Si Liza.

Si Ben.

Si Nica, na umiiyak na naman.

At maya-maya, ang buong grupong ilang araw akong iniwasan, nilapitan ako nang paisa-isa, parang mga ibong nasugatan at nahiya sa sarili nilang pagtuka.

“Sorry po…”

“Hindi po namin alam…”

“Akala po namin…”

“Ma’am, huwag po kayong umalis…”

Doon ako tuluyang napaluha.

Hindi dahil gusto kong marinig ang sorry nila.

Kundi dahil naisip ko kung gaano kadaling baluktutin ang isip ng isang batang gutom sa lambing, papuri, at regalo.

Lumuhod ako para kapantay ko sila.

“Makinig kayo,” sabi ko, nanginginig ang boses. “Hindi ibig sabihin na mabait ang salita, mabuti na ang tao. At hindi ibig sabihin na mahigpit ang guro, galit na siya sa inyo.”

Tahimik silang umiiyak.

“Kapag pinapaaral ko kayo, hindi dahil gusto ko kayong pahirapan. Ginagawa ko iyon dahil gusto kong magkaroon kayo ng buhay na hindi nakatali sa takot, gutom, at pang-aabuso.”

Walang nagsalita.

Tanging hikbi ni Nica ang maririnig.

Mula noon, dahan-dahang inayos ang lahat sa paaralan.

Binalik ang tamang sistema sa feeding program, pero inayos para hindi na mabigat sa mga bata ang pagdadala ng tubig. Nagtulong-tulong ang barangay, mga magulang, at municipal office para makapaglagay ng malaking water drum at regular na delivery sa eskwelahan.

Si Nica ay isinailalim sa proteksyon ng barangay at pansamantalang tumira sa tiyahin niya.

Si Sir Delfin ay sinampahan ng kasong administratibo.

Si Ma’am Teresa ay tuluyang tinanggal sa volunteer post.

At ako?

Nanatili ako.

Hindi dahil wala na akong nasaktan.

Kundi dahil may mga batang kailangan pa ring turuan kung paano kumilala ng totoo sa gitna ng magagandang salita.

Pagkaraan ng ilang buwan, bumalik ang dating sigla sa klase. Mahiyain pa ring lumapit sa akin si Junrey kapag may mali siya sa fractions. Si Liza, ako pa rin ang unang tinatakbuhan kapag hirap sa pagbasa. At si Nica—unti-unti siyang natutong ngumiti nang hindi natatakot.

Isang hapon, habang pinapanood ko silang nagsusulat sa ilalim ng mahinang liwanag na tumatagos sa bintanang kawayan, naisip ko:

May mga laban na hindi mo pinipiling simulan.

Pero kapag may mga batang umaasa sa liwanag na dala mo, wala kang karapatang basta na lang patayin iyon dahil lang may mga taong gustong diliman ang paligid.

At doon ko muling naalala kung bakit ako unang umakyat sa bundok.

Hindi para sumikat.

Hindi para kumita.

Kundi para kahit paano, may isa man lang batang makatawid sa buhay na ito nang mas may alam, mas may dangal, at mas may pag-asa.

Minsan, ang tunay na malasakit ay hindi ‘yong pinakamatamis pakinggan—kundi ‘yong handang magtiis na mapagkamalang masama, basta maipaglaban ang tama. Sana, sa mundong puno ng anyo at ingay, matuto tayong kilalanin ang mga taong tahimik na nagsasakripisyo para sa kabutihan natin.