Isang araw bago sumapit ang ikatlong taon ng annulment namin, palihim kong inutusan ang assistant ko na alamin kung nasaan na ang ex-wife ko.

Akala ko simpleng ulat lang ang matatanggap ko.

Pero isang oras pa lang ang lumipas, bumalik siya na nanginginig ang kamay.

“Sir Rafael,” sabi niya, “si Ma’am Althea… may kambal na anak.”

At ang dalawang bata raw, halos kopyang-kopya ko.

Hindi ko agad kinuha ang brown envelope na iniabot ni Nico. Nakaupo lang ako sa swivel chair ng opisina ko sa Makati, nakatingin sa makapal na salamin sa harap ko, habang ang buong lungsod ay abala sa ibaba.

“Ulitin mo,” malamig kong sabi.

Lumunok si Nico. “May kambal po siya, sir. Isang lalaki, isang babae. Dalawa’t kalahating taong gulang na ngayon.”

Parang may mabigat na bagay na bumagsak sa dibdib ko.

Dalawa’t kalahating taon.

Kung tama ang bilang…

Ibig sabihin, ipinagbubuntis na ni Althea ang mga bata noong magpa-annul kami.

Dahan-dahang inilapag ni Nico ang litrato sa mesa.

Nasa isang park sa Cebu ang kuha. Sa ilalim ng malalaking puno, may babaeng nagtutulak ng double stroller. Payat siya kaysa dati. Mas maikli na ang buhok. Simple ang damit, pero kahit nakatalikod nang kaunti, nakilala ko agad siya.

Althea Mercado.

Ang babaeng pinakasalan ko.

Ang babaeng hinayaan kong umalis nang hindi man lang nililingon.

Hindi ko pa rin ginalaw ang litrato.

“Nasa Cebu siya?” tanong ko.

“Opo, sir. Umalis siya sa Maynila noong hapon ng araw na lumabas ang final decision ng annulment ninyo.”

Napapikit ako.

Naalala ko ang araw na iyon.

Paglabas namin ng courthouse, sinabi lang niya, “Paalam, Rafael.”

Ako naman, diretso sa kotse. May merger meeting ako noon. Hindi ko siya tinanong kung saan siya pupunta. Hindi ko rin napansin na nanginginig ang kamay niya habang hawak ang maliit niyang maleta.

Akala ko babalik siya.

Akala ko tulad ng dati, magtatampo lang siya, maghihintay, at ako ang susuyo kapag may oras na.

Pero hindi na siya bumalik.

“Kailan ipinanganak ang kambal?” tanong ko.

“Anim na buwan matapos ang annulment, sir. Sa Cebu Doctors’ Hospital. Nauna ang lalaki, sumunod ang babae.”

Naramdaman kong nanigas ang mga daliri ko.

Anim na buwan.

Noon ko naalala ang mga araw bago kami naghiwalay.

Madalas siyang nasusuka tuwing umaga. Sabi ko baka acid lang. Gusto niyang magpatingin, pero ang sagot ko, “Busy ako, Althea. Kaya mo na ’yan.”

Minsan, lumabas siya sa banyo na hawak ang pregnancy test. Tumatawag ako sa client. Sininyasan ko lang siyang lumabas muna.

Hindi ko na siya binalikan.

Pagkatapos noon, dumating ang nanay ko, si Doña Carmen. Sinisi niya si Althea dahil dalawang taon na raw kaming kasal pero wala pa kaming anak. Pinainom niya ng kung anu-anong herbal medicine. Araw-araw, tatlong tasang mapait na sabaw.

Umiiyak si Althea habang umiinom.

Pero ni minsan, hindi ko tinanong kung bakit.

“Sir?” mahinang tawag ni Nico. “Ipagpapatuloy ko po ba ang imbestigasyon?”

Binuksan ko ang envelope.

May mas malinaw na larawan ng dalawang bata.

Ang babae, bilugan ang pisngi, matangos ang ilong, may kurbadang labi na eksaktong gaya ng sa akin noong bata ako.

Ang lalaki naman, seryoso ang tingin kahit sanggol pa lang sa kuha, parang ako sa lumang family portrait namin.

“Lahat,” sabi ko. “Gusto kong malaman ang lahat. Saan siya nakatira, anong trabaho niya, sino ang mga kasama niya, kung may asawa na siya…”

Tumango si Nico.

“At Nico,” dagdag ko, “huwag na huwag itong malalaman ng nanay ko.”

Alam ko ang gagawin ni Mama kapag nalaman niyang may apo siya.

Pupunta siya sa Cebu.

Aagawin niya ang mga bata.

At dudurugin niya ulit si Althea tulad ng ginawa niya noon.

Pagkaalis ni Nico, kinuha ko ang phone ko. Tatlong taon kong hindi tinawagan ang numero ni Althea.

Pinindot ko ang call.

Tumunog.

Minsan.

Dalawang beses.

Tatlo.

Hanggang may sumagot.

“Hello?”

Boses lalaki.

Nanigas ang panga ko. “Hinahanap ko si Althea Mercado.”

“Sino ito?”

“Ako ang dating asawa niya.”

Sandaling katahimikan.

Pagkatapos, tumawa ang lalaki. “Dating asawa?”

Bumigat ang boses niya.

“Wrong number ka. Telepono ito ng asawa ko.”

Pinatay niya ang tawag.

Muli akong tumawag.

Naka-off na ang phone.

Tumayo ako agad, kinuha ang coat ko, at lumabas ng opisina.

“Sir, saan po kayo pupunta?” tanong ng secretary ko.

“Cebu.”

“Pero may dinner po kayo mamaya—”

“Kanselahin lahat.”

Habang nasa elevator, dumating ang text ni Nico.

“Sir, may nahanap pa po kami. Ang bahay ni Ma’am Althea sa Cebu, nakapangalan sa kanya. Binayaran ng cash. Halaga: forty-two million pesos.”

Forty-two million.

Tumigil ako sa gitna ng lobby.

Noong annulment, nag-iwan ako sa kanya ng condo at limang milyong piso. Pero kahit ibenta niya iyon, hindi sapat para bumili ng bahay na ganoon kamahal at bumuhay ng dalawang anak nang mag-isa sa loob ng tatlong taon.

Saan niya kinuha ang ganoong pera?

Kinagabihan, lumipad ako papuntang Cebu.

Hindi ako natulog.

Kinabukasan ng umaga, nakatayo ako sa harap ng isang tahimik na bahay sa Maria Luisa Estate Park. Puting gate. Malinis na hardin. May maliit na bisikletang pambata sa gilid.

Kakatok na sana ako nang bumukas ang gate.

Isang batang babae ang lumabas, hawak ang teddy bear.

Tumingala siya sa akin.

At sa isang iglap, nakita ko ang sarili kong mukha sa mga mata niya.

“Mama!” sigaw niya papasok ng bahay.

“Bakit kamukha ko po ang lalaking ito?”

PARTE2

“Bakit kamukha ko po ang lalaking ito?”

Nanatili akong nakatayo sa harap ng gate, parang nawalan ng lakas ang buong katawan ko.

Ang batang babae ay hindi natakot. Nakatingin lang siya sa akin, inosente, mausisa, habang yakap-yakap ang teddy bear na kulay rosas.

Ilang segundo lang ang lumipas, lumabas si Althea.

Naka-white shirt siya, maong pants, at nakatali nang simple ang buhok. Sa unang tingin, mas payat siya, mas tahimik, pero mas matatag kaysa sa babaeng iniwan ko tatlong taon na ang nakalipas.

Nang makita niya ako, nawala ang kulay sa mukha niya.

“Rafael.”

Isang pangalan lang.

Pero parang kutsilyong tumama sa dibdib ko.

“Mama,” sabi ng batang babae, “kilala mo siya?”

Hindi agad sumagot si Althea. Lumuhod siya at niyakap ang anak.

“Lia, pumasok ka muna sa loob. Hanapin mo si Kuya Lucas.”

“Ayaw ko. Kamukha ko siya.”

Napapikit si Althea.

Doon ko narinig ang maliliit na yabag mula sa loob. Lumabas ang batang lalaki, may hawak na laruang kotse. Nang makita niya ako, tumigil siya.

Pareho kaming hindi kumilos.

Ang mga mata niya.

Ang kilay niya.

Ang paraan ng pagtitig niya.

Parang hinila ako pabalik sa lumang litrato ko noong tatlong taong gulang ako.

“Althea,” halos pabulong kong sabi, “anak ko sila, hindi ba?”

Mahigpit niyang hinawakan ang kamay ng dalawang bata.

“Pumasok kayo sa loob. Nandiyan si Tito Marco.”

Tito Marco.

Hindi asawa?

Sumunod ang mga bata, pero lingon pa rin nang lingon sa akin.

Nang maisara ang pinto, humarap si Althea sa akin. Wala nang panginginig sa boses niya.

“Bakit ka nandito?”

“Tinawagan kita kagabi. May lalaking sumagot. Sabi niya asawa ka niya.”

Bahagya siyang napangiti, pero walang saya roon.

“Kuya Marco ko iyon. Alam niyang ayaw kong may istorbo mula sa nakaraan.”

“Pinagsinungalingan niya ako?”

“Pinrotektahan niya ako.”

Tumahimik ako.

Tama siya. Proteksyon iyon.

Proteksyon laban sa akin.

“Bakit hindi mo sinabi sa akin?” tanong ko. “Bakit mo itinago ang mga anak ko?”

Bigla siyang tumawa nang mahina. Hindi dahil natutuwa siya, kundi dahil nasaktan siya sa tanong ko.

“Itinago?” ulit niya. “Rafael, ilang beses kong sinubukang sabihin sa’yo.”

Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa ulo ko.

“Hindi.”

“Oo.” Tumingin siya diretso sa mata ko. “Noong gabing hawak ko ang pregnancy test, tinaboy mo ako dahil may kausap kang client. Kinabukasan, sinabi ko sa’yo na kailangan nating mag-usap. Ang sagot mo, ‘Sa weekend na, pagod ako.’”

Bumigat ang paghinga ko.

“Pagdating ng weekend, dinala mo ang nanay mo sa bahay. Pinahiya niya ako dahil wala raw akong silbi bilang asawa. Pinilit niya akong magpa-check kung baog ako. Noon ko nalaman sa doktor na buntis ako. Kambal.”

Huminto siya sandali.

“Uuwi sana ako para sabihin sa’yo. Pero bago ako makapagsalita, inabot mo sa akin ang annulment papers.”

Hindi ako nakapagsalita.

Naalala ko iyon.

Ako ang unang pumirma.

Ako ang nagsabing, “Mas mabuti na ito para sa ating dalawa.”

Akala ko noon tama ako.

Akala ko ang kasal namin ay pabigat lang sa schedule ko, sa negosyo ko, sa buhay kong kontrolado ng nanay ko.

“Bakit hindi mo ipinaglaban?” mahinang tanong ko.

Naningkit ang mga mata niya.

“Ako pa ang dapat lumaban? Ako ang buntis. Ako ang iniinsulto araw-araw. Ako ang pinaiinom ng gamot na hindi ko alam kung ligtas sa mga bata. Ako ang asawa mo, Rafael. Pero sa bahay na iyon, mas may boses pa ang nanay mo kaysa sa akin.”

Tinamaan ako sa katotohanan.

Wala akong maipagtanggol.

“Gusto kong makita sila,” sabi ko.

“Hindi ganoon kadali.”

“Anak ko sila.”

“At ako ang nanay nilang hindi mo tinanong kung buhay pa ba sa loob ng tatlong taon.”

Parang sampal ang bawat salita niya.

“Hindi ako pumunta rito para agawin sila,” sabi ko. “Gusto ko lang… gusto kong bumawi.”

“Bumawi?” Napailing siya. “Hindi laruan ang mga bata, Rafael. Hindi mo sila puwedeng pasukin sa buhay mo dahil ngayon mo lang nalaman na may mukha silang Villanueva.”

“Althea, nagkamali ako.”

“Alam ko.”

“Pinagsisisihan ko.”

“Alam ko rin.”

“Kung ganoon, bakit parang wala nang saysay ang lahat ng sinasabi ko?”

Doon siya napaluha.

Dahan-dahan, tahimik, pero mas masakit tingnan kaysa sigaw.

“Dahil pinagsisihan mo lang noong nakita mong may nawala sa’yo. Ako, Rafael? Matagal na akong nawala. Hindi mo lang napansin.”

Walang masakit na katotohanan kaysa roon.

Bago pa ako makasagot, bumukas ang pinto.

Lumabas si Marco. Matangkad, seryoso, nakasuot ng simpleng polo. Kilala ko siya noon bilang tahimik na kuya ni Althea, pero hindi kami naging malapit.

“Enough,” sabi niya. “Althea, pumasok ka muna.”

“Kuya—”

“Ako na.”

Tumingin sa akin si Marco. Walang galit na maingay sa mukha niya, pero kitang-kita ang poot na matagal nang pinipigilan.

“Alam mo ba kung paano siya dumating dito?” tanong niya.

Hindi ako sumagot.

“Dumating siya sa Cebu na buntis, maputla, may dalang dalawang maleta at annulment papers. Akala namin mawawala siya sa sarili. Pero araw-araw siyang bumangon. Nagtrabaho siya habang nagbubuntis. Nagdisenyo siya ng interior projects online. Tinanggap niya lahat ng trabaho, kahit madaling-araw.”

Interior projects.

Naalala ko bigla.

Noong kasal kami, mahilig siyang mag-drawing ng bahay. Sabi niya pangarap niyang magkaroon ng sarili niyang design studio. Ang sagot ko noon, “Hobby lang ’yan, Althea. Huwag mong sayangin ang oras mo.”

Napakalupit ko pala.

“Yung bahay?” tanong ko. “Forty-two million. Saan galing iyon?”

Lumamig ang mukha ni Marco.

“Sa kanya. Hindi galing sa’yo.”

Napatingin ako kay Althea.

“Bago siya ikasal sa’yo,” patuloy ni Marco, “may mana na siya mula sa lolo namin sa Cebu. Hindi niya ginamit dahil ayaw niyang isipin mong pera ang dala niya sa kasal. Noong iniwan mo siya, saka lang niya kinuha ang karapatan niya. Idinagdag niya ang kinita niya sa studio. Ngayon, may sarili siyang firm. Siya ang bumubuhay sa mga anak niya. Hindi ikaw.”

Parang isa-isang gumuho ang mga paniniwala ko tungkol sa kanya.

Akala ko dati, mahina siya.

Akala ko umaasa lang siya sa akin.

Hindi ko alam na habang binabalewala ko siya, unti-unti siyang natutong tumayo nang mag-isa.

Biglang tumunog ang phone ko.

Si Mama.

Hindi ko sinagot.

Pero sunod-sunod ang tawag.

Nang mag-ring ulit, nakita ni Althea ang pangalan sa screen.

Nagbago ang mukha niya.

“Alam ba niya?” tanong niya.

“Hindi.”

“Siguraduhin mong hindi niya malalaman.”

“Althea, hindi ko siya hahayaang saktan ka ulit.”

Mapait siyang ngumiti.

“Noon mo pa dapat sinabi ’yan.”

Wala pa kaming natatapos nang may tumigil na itim na kotse sa labas.

Bumukas ang pinto.

Bumaba si Doña Carmen.

Nanigas si Althea.

Ako naman ay parang binuhusan ng apoy.

“Rafael!” sigaw ni Mama. “Ano ang kalokohang narinig ko? May mga anak ka rito?”

Lumingon si Althea kay Marco. Agad nitong pinapasok ang kambal sa loob.

Lumapit si Mama sa gate, nanginginig sa galit at pananabik.

“Nasaan ang mga apo ko?” tanong niya. “Althea, paano mo nagawang itago ang dugo ng pamilya Villanueva?”

Doon, sa unang pagkakataon sa buong buhay ko, humarang ako sa pagitan nila.

“Hindi ka papasok.”

Natigilan si Mama.

“Ano?”

“Sabi ko, hindi ka papasok.”

“Rafael, apo ko ang mga batang iyon!”

“Anak sila ni Althea,” mariin kong sagot. “At kung hindi dahil sa ginawa natin, hindi sila lalaki nang walang ama.”

Namula ang mukha niya.

“Ginawa natin? Ako ba ang may kasalanan kung mahina ang loob ng babaeng ’yan?”

Naramdaman kong kumulo ang dugo ko.

“Tumigil ka.”

Natahimik ang lahat.

Kahit si Althea, napatingin sa akin.

“Tatlong taon ko nang dala ang yabang na akala ko tama ako,” sabi ko. “Pero ngayon malinaw na. Hindi si Althea ang sumira sa pamilya namin. Ako. Dahil mas pinili kong sundin ka kaysa protektahan ang asawa ko.”

“Anak—”

“Hindi mo sila aagawin. Hindi mo sila tatakutin. Hindi mo sila gagamitin para linisin ang pangalan ng pamilya natin.”

Nanginginig ang labi ni Mama.

“Kung pipiliin mo siya kaysa sa akin—”

“Hindi ko siya pinipili laban sa’yo,” sabi ko. “Pinipili ko ang tama.”

Matagal niya akong tinitigan.

Pagkatapos, sumakay siya sa kotse at umalis.

Hindi iyon katapusan ng gulo, alam ko. Pero iyon ang unang beses na hindi ako umatras.

Nang bumalik ang katahimikan, humarap ako kay Althea.

“Hindi ko hihingin na patawarin mo ako ngayon,” sabi ko. “Hindi ko rin hihingin na bumalik ka. Ang hihingin ko lang… payagan mo akong kilalanin sina Lucas at Lia. Sa paraan mo. Sa oras mo. Kahit magsimula ako sa pagiging estranghero.”

Matagal siyang hindi nagsalita.

Pagkatapos, binuksan niya nang kaunti ang pinto.

Nasa loob ang kambal, nakasilip.

“Lucas. Lia,” malumanay niyang tawag. “Mag-hello kayo.”

Dahan-dahang lumapit ang dalawang bata.

Lumuhod ako para pantay ang tingin namin.

“Hello,” sabi ko, pilit pinipigilan ang luha. “Ako si Rafael.”

Tiningnan ako ni Lucas nang seryoso.

“Kaibigan ka ni Mama?”

Napatingin ako kay Althea.

Masakit. Pero tama.

“Oo,” sagot ko. “Kung papayag siya.”

Si Lia naman, lumapit nang kaunti.

“Bakit kamukha mo kami?”

Hindi ko napigilan ang luha ko.

“Siguro,” sabi ko, “dahil may mga bagay na matagal nang dapat kong nalaman.”

Hindi naging madali ang sumunod na mga buwan.

Hindi agad ako tinawag na Papa.

Hindi agad ngumiti si Althea kapag dumadating ako.

Minsan, sa park lang kami nagkikita. Minsan, sa labas ng bahay. May mga araw na ayaw akong kausapin ni Lucas. May mga araw naman na si Lia ang unang tatakbo palapit para ipakita ang drawing niya.

Nagpadala ako ng sustento, pero hindi iyon ang ipinagmalaki ko.

Nagpakita ako.

Tuwing check-up.

Tuwing school activity.

Tuwing may lagnat.

Tuwing kailangan ni Althea ng taong hindi manghuhusga, hindi uutos, hindi aalis.

Isang taon ang lumipas bago ako tinawag ni Lucas na “Papa Raf.”

Hindi “Papa.”

Hindi pa buo.

Pero sapat na iyon para maiyak ako sa parking lot nang mag-isa.

Si Althea, hindi ko minadali.

May mga sugat na hindi nadadaan sa sorry.

May mga taong hindi mo puwedeng piliting bumalik dahil lang sa huli mong naintindihan ang halaga nila.

Isang gabi, habang natutulog ang kambal matapos ang birthday nila, naupo kami ni Althea sa veranda.

“Hindi na ako ang babaeng iniwan mo,” sabi niya.

“Alam ko.”

“Hindi na rin ako babalik sa bahay ninyo.”

“Hindi kita hihilinging bumalik doon.”

Tumingin siya sa akin.

“Kung may sisimulan man tayo ulit, hindi dahil sa mga bata. Hindi dahil sa guilt mo. At hindi dahil sa pangalan ng pamilya mo.”

Tumango ako.

“Dahil lang kung balang-araw, piliin mo ako ulit.”

Hindi siya sumagot.

Pero sa unang pagkakataon, hindi siya lumayo.

At minsan, ang paghilom ay hindi nagsisimula sa yakap.

Minsan, nagsisimula ito sa katahimikang hindi na masakit.

Mensahe:
Huwag nating hintayin na mawala ang isang tao bago natin pakinggan ang sakit niya. Ang pagmamahal ay hindi lang nasa malalaking pangako, kundi sa araw-araw na pagtanong: “Kumusta ka? Nandito ako. Hindi kita iiwan.”