Bago ipatong sa mukha ko ang maskara ng anesthesia, akala ko mamamatay akong walang nakakaalam.

Akala ko, ang huling maririnig ko ay ingay ng makina sa operating room.

Pero ang narinig ko ay boses ni Caleb—ang kababata kong minahal ko nang tahimik sa loob ng labingwalong taon.

“Last na ’to,” bulong niya. “Pagkatapos ng entrance exam ni Via, hindi na natin kailangang patulugin si Yana.”

Napatigil ang paghinga ko.

Hindi dahil sa anesthesia.

Kundi dahil sa katotohanang bumagsak sa akin na parang kutsilyo.

Nakahiga ako sa malamig na operating table ng isang private hospital sa Quezon City. Nakabalot ang katawan ko sa berdeng tela. Matingkad ang ilaw sa kisame, sobrang puti, sobrang sakit sa mata.

Sa labas ng operating room, naroon ang mga magulang ko.

Naroon din si Caleb Monteverde.

Si Caleb na lumaki sa bahay namin. Si Caleb na kasama kong gumawa ng “secret base” sa likod ng lumang bodega sa Tandang Sora noong bata pa kami. Si Caleb na nagtatago ng payong sa locker ko kapag umuulan. Si Caleb na laging nagsasabing, “Yana, kahit anong mangyari, ako ang kakampi mo.”

Kaya noong sinabi nilang may malubha akong sakit sa bato, siya ang pinaniwalaan ko.

Siya ang nagdala ng “espesyalista.”

Siya ang nagdala ng mga gamot.

Siya ang humawak sa kamay ko tuwing umiiyak si Mama.

“Gagaling ka,” sabi niya noon. “Magtiwala ka lang sa akin.”

At naniwala ako.

Isang taon akong naniwala.

Isang taon akong tinurukan ng tinatawag nilang “vitamin shot.” Isang taon akong pinainom ng mapait na herbal medicine na laging nagpapahimbing sa akin nang sobra-sobra. Isang taon akong halos hindi makabangon, hindi makapag-aral, hindi makalakad nang hindi nanginginig ang tuhod.

Dati, top ten ako sa buong batch.

Dati, kaya kong magbasa ng buong reviewer sa isang gabi.

Dati, pangarap kong makapasok sa University of the Philippines Diliman.

Pero unti-unti, nawala iyon.

Nawala ang lakas ko.

Nawala ang grades ko.

Nawala ang pangarap ko.

Ang sabi nila, “Normal lang ’yan. Epekto ng gamutan.”

Ang sabi ni Caleb, “Tiisin mo muna, Yana. Para gumaling ka.”

Kaya tiniis ko.

Tiniis ko kahit minsan, habang pinupunasan ako ni Mama dahil hindi ko kayang maligo mag-isa, bigla siyang napapahagulhol.

“Anak, patawarin mo kami,” sabi niya minsan.

Hinawakan ko ang mukha niya. “Ma, hindi n’yo kasalanan na may sakit ako.”

Mas lalo siyang umiyak.

Akala ko noon, naaawa lang siya.

Ngayon ko lang naintindihan.

Hindi pala awa iyon.

Konsensya pala.

Dahil hindi ako may sakit.

Ginawa nila akong may sakit.

Para kay Via.

Si Via ang bunso kong kapatid na hindi ko lumaking kasama. Noong sanggol pa lang siya, ipinaalaga siya nina Mama sa isang kamag-anak sa Laguna dahil sobrang hirap namin noon. Matagal siyang nawala sa buhay namin. Bumalik lang siya noong senior high school na siya—maganda, tahimik, matalino, at laging umiiyak kapag naaalala niyang “iniwan” siya.

Doon nagsimula ang lahat.

Lahat ng pagkain, kay Via muna.

Lahat ng tuition concern, kay Via muna.

Lahat ng pangarap, kay Via muna.

“Nauna kang naranasan ang pamilya, Yana,” sabi ni Papa minsan. “Si Via, ngayon pa lang bumabawi.”

Hindi ako nagselos.

Hindi talaga.

Sinubukan kong mahalin siya.

Pero hindi ko alam na ang ibig sabihin pala ng pagbawi nila sa kanya ay ang pagnanakaw nila ng isang taon sa buhay ko.

Noong gabi bago ang operasyon, akala ko iyon na ang wakas ng paghihirap ko.

Kinuha ko ang lahat ng naipon kong aguinaldo mula sa lumang alkansya. Nilagay ko sa sobre.

Sinulatan ko:

Ma, konti lang ’to, pero sa inyo na. Bumili kayo ng gamot ni Papa.

Inayos ko rin ang lahat ng notebooks ko mula Grade 11. Makapal, puno ng notes, formulas, essay outlines, reviewers. Nilagay ko sa karton.

Sinulatan ko:

Pa, ipamigay n’yo po ito sa school. Baka may estudyanteng mas nangangailangan.

At sa ilalim ng unan ko, nag-iwan ako ng maikling sulat.

Pagod na po ako. Huwag n’yo po sanang sisihin ang sarili n’yo.

Hindi ko alam kung may makakabasa noon.

Hindi ko rin alam kung may iiyak.

Noong umaga ng operasyon, si Mama ang unang yumakap sa akin. Namamaga ang mata niya.

“Yana, anak, pagkatapos nito, gagaling ka na.”

Si Papa nakatalikod, pero kita kong nanginginig ang balikat niya.

Si Caleb naman, naka-uniform pa, parang diretso mula review center.

Ngumiti siya sa akin.

“Pagkatapos nito, dadalhin kita sa dagat,” sabi niya. “Sabi mo gusto mong makita ang sunrise sa Batangas, ’di ba?”

Tiningnan ko siya.

Ang lalaking naging buong mundo ko.

Ang lalaking nagturo sa akin mangarap.

Ang lalaking ngayon ay kabahagi pala ng pagpatay sa kinabukasan ko.

Ngumiti ako.

“Sige,” sabi ko. “Hihintayin ko ’yon.”

Iyon ang huling kasinungalingang ibinigay ko sa kanya.

Dinala ako ng nurse sa loob. Mahaba ang hallway papunta sa operating room. Bawat ilaw sa kisame, parang bumibilang ng natitira kong oras.

Sa pintong may karatulang Authorized Personnel Only, huminto si Mama.

“Yana!” sigaw niya. “Nandito lang si Mama sa labas!”

Hindi ako lumingon agad.

Dahil kung lumingon ako, baka hindi ko kayanin.

Pero bago tuluyang magsara ang pinto, narinig ko ang usapan nila.

Una, si Mama.

“Caleb… tama na. Hindi ko na kaya. Anak ko si Yana.”

Sumagot si Caleb, mahina ngunit matigas.

“Tita, isang buwan na lang. Kapag nakapasa si Via sa UPCAT, ibabalik ko lahat kay Yana. Ako ang magtuturo sa kanya. Ako ang sasama sa kanya kahit saan niya gustong mag-college.”

“Pero paano kung hindi na siya gumising gaya ng dati?” basag ang boses ni Papa.

Tumahimik si Caleb.

Pagkatapos, sinabi niya ang pangungusap na tuluyang pumatay sa natitirang tiwala ko.

“Kung kailangan, patulugin pa natin siya hanggang lumabas ang result ni Via.”

Nanlamig ang buong katawan ko.

Naramdaman kong papalapit ang anesthesiologist.

“Yana, relax ka lang. Hinga nang malalim.”

Bumaba ang maskara sa mukha ko.

Pero bago ako lamunin ng dilim, isang nurse ang biglang sumigaw mula sa gilid.

“Dok! May sulat sa kamay ng pasyente!”

May kumalabit sa daliri ko.

May nagbukas ng palad ko.

At sa huling hibla ng malay ko, narinig ko ang nanginginig na boses ng doktor:

“Cancel the operation. Tawagin ang pulis.”

part2

“Cancel the operation. Tawagin ang pulis.”

Iyon ang huling narinig ko bago tuluyang bumagsak ang mundo sa dilim.

Hindi ko alam kung ilang oras akong nawala.

Hindi ko alam kung ilang beses akong nagising at muling lumubog sa antok.

Ang alam ko lang, noong una kong namulat ang mata ko, hindi na operating room ang kisame sa ibabaw ko.

ICU na.

May tubo sa kamay ko. May monitor sa tabi. May amoy ng antiseptic. May mahinang tunog ng makina na parang nagpapaalala sa akin na buhay pa ako, kahit ayoko na sanang lumaban.

Sa gilid ng kama, nakaupo si Mama.

Hindi na siya umiiyak nang malakas.

Tahimik na lang siyang nakatitig sa akin, parang isang taong hinatulan na at hindi na naghahanap ng palusot.

Pagkakita niyang bukas ang mata ko, bigla siyang tumayo.

“Yana…”

Hindi ko siya sinagot.

Sinubukan kong igalaw ang ulo ko, pero sobrang bigat ng katawan ko.

Pumasok ang doktor, kasunod ang isang babaeng pulis at isang social worker. Doon ko nalaman ang nangyari.

Bago ako tuluyang dalhin sa operating room, may nakita ang nurse na maliit na papel na nakasingit sa palad ko.

Hindi iyon suicide note.

Hindi rin pamamaalam.

Iyon ang listahan ng mga pangalan ng gamot na ibinigay sa akin sa loob ng isang taon—lahat ng naalala ko, lahat ng kinopya ko mula sa bote, resibo, at kahon na minsang naiwan ni Caleb sa bahay.

Sa dulo ng papel, may isinulat akong isang linya:

Kung hindi po ako magising, pakisuri po kung totoo bang may sakit ako.

Hindi ko inaasahang may makakakita.

Pero nakita nila.

At dahil sa kakaibang resulta ng blood test ko bago ang operasyon, nagduda ang anesthesiologist. Hindi nila itinuloy ang procedure. Tinawag nila ang hospital administrator. Tinawag ang pulis.

Pinatingnan nila ang records ko.

Doon lumabas ang unang malaking kasinungalingan.

Wala akong end-stage kidney disease.

Hindi ako kailangang operahan.

Hindi ako kailangang i-dialysis.

Ang “espesyalista” na ipinakilala ni Caleb ay hindi pala lisensyadong nephrologist sa ospital na iyon. Gumamit siya ng pekeng affiliation. Ang ilang lab results ko ay minanipula. Ang ibang “treatment session” ay hindi rehistrado sa kahit anong medical record ng hospital.

At ang pinakamasakit?

May mga bayad na nagmula sa account ni Caleb.

Hindi lang siya nakisama.

Siya ang nagplano.

Nang marinig ko iyon, hindi ako umiyak.

Parang naubos na ang luha ko bago pa man ako nagising.

Tumingin ako kay Mama.

“Alam mo?” paos kong tanong.

Nanginginig ang labi niya.

“Yana, anak…”

“Alam mo?” ulit ko.

Bumagsak siya sa upuan.

“Oo,” bulong niya. “Pero hindi lahat.”

Napapikit ako.

Masakit pala ang sagot kahit inaasahan mo na.

Sabi ni Mama, noong una raw, akala nila vitamins lang ang ibinibigay sa akin para “mapahinga” ako. Sabi raw ni Caleb, kailangan ko munang magpahinga dahil labis akong stressed sa pag-aaral. Pagkatapos, sinabi niyang mas mabuti raw kung mag-leave ako ng isang taon, dahil kung sabay kaming mag-eentrance exam ni Via, baka masira raw ang loob ng kapatid ko.

“Si Via…” napahawak si Mama sa dibdib. “Takot na takot siyang maiwan ulit. Sabi niya, kapag ikaw ang nakapasa at siya hindi, wala na raw siyang halaga sa pamilyang ito.”

Kumirot ang dibdib ko.

Kaya pala.

Hindi pala ako anak sa paningin nila noong panahong iyon.

Ako ang hadlang.

Ako ang masyadong magaling.

Ako ang dapat munang mawala sa eksena para hindi masaktan ang batang matagal nilang pinagsisisihang nawala.

“At si Papa?” tanong ko.

Hindi sumagot si Mama.

Doon ko naintindihan.

Alam din niya.

Hindi man niya sinimulan, hindi rin niya pinigil.

Pagkalipas ng dalawang araw, dumating si Papa sa ICU.

Mukha siyang sampung taon ang itinanda. Hawak niya ang lumang karton ng notebooks ko. Iyong balak kong ipamigay sa school.

“Nakita ko ito sa secret base mo,” sabi niya.

Hindi ako sumagot.

Alam kong natagpuan niya rin ang sobre ng pera.

Alam kong nabasa niya ang sulat ko.

Umupo siya sa gilid ng kama, pero hindi niya ako hinawakan.

Parang alam niyang wala na siyang karapatang hawakan ako nang basta-basta.

“Yana,” sabi niya, halos pabulong. “Noong pinabalik namin si Via, akala ko kaya kong mahalin kayong dalawa nang pantay. Pero araw-araw, nakikita ko sa mata niya ang tanong kung bakit namin siya iniwan. At araw-araw, natatakot akong baka isang araw, mawala siya ulit.”

Tumingin ako sa kanya.

“Kaya ako ang nawala?”

Napayuko siya.

“Hindi ko ginustong saktan ka.”

“Pero pumayag ka.”

Walang depensa ang ama ko.

Doon sa katahimikan, mas malinaw pa sa anumang sigaw ang sagot.

Dumating si Via kinabukasan.

Naka-review shirt siya, may hawak na maliit na stuffed toy. Namamaga ang mata, pero maganda pa rin. Iyong klaseng mukha na madaling kaawaan ng lahat.

Pagpasok niya, agad siyang lumuhod sa tabi ng kama ko.

“Ate Yana, hindi ko alam na ganito kalala.”

Napatingin ako sa kanya.

Matagal.

Tahimik.

“Anong hindi mo alam?”

Napatigil siya.

“Hindi ko alam na may ginagawa silang masama sa’yo.”

“Pero alam mong hindi ako talaga may sakit?”

Namuti ang mukha niya.

Sa unang pagkakataon, nakita kong naubos ang script niya.

“Ate…”

“Alam mo bang hindi kidney disease ang dahilan kung bakit hindi ako makabangon?”

Hindi siya sumagot.

Tumulo ang luha niya.

“Ayaw ko lang bumalik sa wala,” sabi niya. “Noong bata ako, lagi kong iniisip kung bakit ikaw ang naiwan sa bahay, bakit ako ang pinadala sa iba. Pagbalik ko, lahat sila proud sa’yo. Ikaw ang matalino. Ikaw ang mabait. Ikaw ang pangarap nilang anak. Ako, parang bisita lang.”

Huminga siya nang putol-putol.

“Sinabi ko lang kay Caleb na sana, kahit minsan, ako naman ang unahin. Hindi ko alam na gagawin niya ’yon.”

May bahagi sa akin na gustong maniwala.

May bahagi sa akin na gustong yakapin siya dahil pareho lang kaming anak na nasugatan ng desisyon ng matatanda.

Pero may isa pang bahagi sa akin na pagod na pagod na.

Pagod na sa pag-unawa.

Pagod na sa pagiging mabait.

Pagod na sa pagiging anak na laging dapat magparaya.

“Via,” sabi ko, mahina pero malinaw. “Hindi mo kailangang hawakan ang hiringgilya para maging bahagi ng pananakit.”

Napahikbi siya.

“Kung alam mong may mali at nanahimik ka, pinili mo rin iyon.”

Hindi siya nakasagot.

Ilang araw pagkatapos noon, dumating ang pulis para kunin ang pahayag ko. Hindi pa ako malakas, pero nagsalita ako.

Sinabi ko ang lahat.

Ang unang araw ng gamot.

Ang mga gabing hindi ko kayang gumising.

Ang mga pekeng resulta.

Ang mga pangako ni Caleb.

Ang narinig ko bago ako patulugin.

Kasabay noon, lumabas din ang katotohanan mula sa mga taong kinunsensya.

Isang nurse mula sa maliit na clinic ang umamin na may mga injection akong natanggap na hindi dapat ibinigay nang walang tamang medical supervision.

Isang assistant ng pekeng doktor ang nagbigay ng kopya ng mga mensahe ni Caleb.

At doon lumitaw ang pinakamatinding dahilan.

Hindi lang para kay Via ang lahat.

Para rin kay Caleb.

Si Caleb pala ang matagal nang kasama ni Via sa review center. Siya ang tumutulong sa kanya. Siya ang naghatid-sundo sa kanya. Siya ang nagbayad ng ilang mock exam fees niya.

At sa mga mensaheng nakuha ng pulis, malinaw ang isang bagay:

Gusto ni Caleb na makapasok si Via sa parehong university na dapat kong pasukan.

Dahil mahal niya si Via.

Hindi ako.

Ako pala ang batang kaibigan na dapat niyang alagaan dahil may guilt siya.

Ako ang pangakong nakasanayan niya.

Pero si Via ang pinili niya.

At para maprotektahan ang pangarap ng taong mahal niya, handa siyang sirain ang akin.

Noong unang beses siyang pinayagang humarap sa akin sa presensya ng pulis at social worker, halos hindi ko siya nakilala.

Wala na ang Caleb na laging maayos ang buhok, laging kalmado, laging parang may sagot sa lahat.

Maputla siya. May malalim na eyebags. Nanginginig ang kamay.

“Yana,” sabi niya, “hindi ko ginustong umabot sa ganito.”

Napangiti ako nang mahina.

Iyon ang pinakagasgas na pangungusap ng mga taong nananakit.

Hindi nila ginusto.

Pero ginawa nila.

“Akala ko kaya kong ayusin,” patuloy niya. “Isang taon lang. Tutulungan kitang bumalik. Tuturuan kita. Sasamahan kita—”

“Tumigil ka.”

Napatigil siya.

“Hindi mo ako pinatulog nang isang taon, Caleb. Ninakaw mo ang isang taon ko.”

Nangingilid ang luha niya.

“Yana, mahalaga ka sa akin.”

“Hindi,” sagot ko. “Sanay ka lang na kailangan kita.”

Tumama iyon sa kanya.

Kitang-kita ko.

Dahil totoo.

Mula pagkabata, ako ang batang tumitingala sa kanya. Ako ang naniniwalang hero siya. Ako ang laging nagpapasalamat sa bawat maliit na kabutihang ibinibigay niya.

At baka iyon ang gusto niya sa akin.

Hindi ako bilang tao.

Kundi ako bilang isang taong nagpaparamdam sa kanya na mabuti siya.

“May nakita akong notebook mo,” sabi niya. “Iyong reviewer mo sa calculus. Nasa secret base pa rin.”

Nanikip ang dibdib ko.

Ang secret base namin.

Ang lugar na akala ko ligtas.

Doon ko itinago ang mga natitira kong pangarap.

“Sinira mo ba?” tanong ko.

Umiling siya.

“Hindi ko kaya.”

“Pero ako, kinaya mong sirain.”

Wala na siyang naisagot.

Pagkatapos ng imbestigasyon, kinasuhan ang pekeng doktor at ang mga taong tumulong sa kanya. Si Caleb ay hinarap ang kaso bilang pangunahing nag-ayos at nagbayad ng ilegal na “treatment.” Ang mga magulang ko ay iniimbestigahan din dahil sa kapabayaan at pakikipagsabwatan.

Hindi ko na idedetalye pa ang proseso.

Hindi iyon madaling daan.

Maraming hearing.

Maraming tanong.

Maraming gabing gusto kong sumuko, hindi dahil gusto kong mawala, kundi dahil pagod na akong balikan ang sakit.

Pero may isang bagay na nagligtas sa akin.

Ang notebooks ko.

Noong nakalabas ako sa ospital, pinabalik sa akin ni Papa ang karton. Hindi ko siya pinapasok sa kwarto ko. Iniwan niya lang sa labas ng pinto.

Binuksan ko iyon nang mag-isa.

Nandoon lahat.

Filipino.

English.

Math.

Science.

History.

At sa ilalim, nandoon ang lumang notebook na may drawing naming dalawa ni Caleb noong bata kami. Isang bahay sa ilalim ng puno. Isang araw. Dalawang stick figure na magkahawak-kamay.

Umiyak ako noon.

Hindi para kay Caleb.

Hindi para sa nawalang pag-ibig.

Kundi para sa batang Yana na naniwalang kapag mabait ka, hindi ka sasaktan ng mga mahal mo.

Mali pala iyon.

Minsan, kahit mahal ka nila, kaya ka pa rin nilang saktan kung mas mahal nila ang takot, konsensya, ambisyon, o ibang tao.

Pagkalipas ng ilang buwan, unti-unti akong gumaling.

Hindi agad.

Hindi parang miracle sa teleserye.

May physical therapy. May counseling. May araw na hindi ko kayang bumangon. May gabi na nagigising akong takot sa amoy ng ospital. May pagkakataong naririnig ko pa rin sa isip ko ang boses ni Caleb.

Isang taon lang.

Pero araw-araw, binabawi ko ang sarili ko.

Isang hakbang.

Isang pahina.

Isang hininga.

Hindi ako nakasabay sa entrance exam na dapat sana’y kukunin ko.

Pero kumuha ako ng alternative admission exam sa ibang unibersidad. Hindi ito ang unang pangarap ko. Pero naging akin ito.

At noong araw na natanggap ko ang email ng acceptance, hindi ako sumigaw.

Hindi ako tumalon.

Umupo lang ako sa harap ng laptop at umiyak nang tahimik.

Hindi dahil sa lungkot.

Kundi dahil sa wakas, may isang bagay na nakuha ko nang hindi ninakaw, hindi ibinigay bilang awa, at hindi kailangang ipagpalit sa pangarap ng iba.

Akin iyon.

Sa araw ng orientation ko, pumunta ako sa secret base namin sa likod ng lumang bodega.

Wala na halos ang dating anyo nito. Sira na ang bubong na yero. Tuyo na ang puno ng santol sa gilid. Pero nandoon pa rin ang maliit na kahon na minsan naming pinagtaguan ng candy, sulat, at pangako.

Binuksan ko iyon.

Nasa loob ang isang lumang friendship bracelet.

Kay Caleb.

Hinawakan ko sandali.

Pagkatapos, inilagay ko iyon sa lupa at tinakpan ng tuyong dahon.

Hindi ko sinunog.

Hindi ko itinapon sa kanal.

Hindi ko sinira.

Iniwan ko lang.

Dahil may mga tao sa buhay natin na hindi kailangang galitin habang-buhay.

Kailangan lang silang hindi na pabalikin.

Bago ako umalis, may narinig akong yabag.

Paglingon ko, si Mama.

Payat siya. Wala na ang dating pilit na lakas sa mukha niya. Hawak niya ang sobre na may pera ko—iyong inipon kong aguinaldo.

“Hindi ko ginastos,” sabi niya. “Hindi ko kinaya.”

Hindi ko kinuha.

“Sa’yo na po.”

Umiling siya.

“Hindi ko deserve.”

“Tama po kayo.”

Napapikit siya sa sakit ng sagot ko.

Pero hindi ko binawi.

Lumapit siya nang kaunti, pero huminto rin.

“May karapatan ka na hindi kami patawarin,” sabi niya. “Pero gusto ko lang sabihin… anak, araw-araw kong pagsisisihan na hindi kita pinili noong kailangan mo ako.”

Matagal akong tumahimik.

Noon, akala ko ang kapatawaran ay parang pinto.

Bubuksan mo o isasara.

Pero ngayon ko lang naintindihan.

Minsan, ang kapatawaran ay hindi pagbabalik sa dating bahay.

Minsan, ito ay pag-alis nang hindi na dinadala ang buong bigat ng galit.

“Ma,” sabi ko, “hindi ko pa kaya.”

Tumango siya.

“Maghihintay ako.”

“Wag po kayong maghintay para bumalik ako sa dati,” sagot ko. “Kasi wala na po iyong dating Yana.”

Napatingin siya sa akin.

“Kung makikilala n’yo man ako ulit, ibang ako na.”

Umiiyak siya nang tumango.

At sa unang pagkakataon, hindi ko siya niyakap para aliwin.

Hinayaan ko siyang damhin ang sakit na dati ay ako lang ang mag-isang nagdadala.

Pag-alis ko, hindi na ako lumingon.

Sa gate ng university, huminga ako nang malalim.

Hindi perpekto ang buhay ko.

May sugat pa rin.

May takot pa rin.

May mga tanong na baka hindi na masagot.

Pero buhay ako.

At higit sa lahat, akin na ulit ang buhay ko.

Hindi na ako ang batang pinatulog para hindi makipag-unahan sa pangarap ng iba.

Hindi na ako ang anak na kailangang magparaya para mapatahimik ang konsensya ng magulang.

Hindi na ako ang kababatang hahawak sa kamay ng taong nagtulak sa akin sa dilim.

Ako si Mariana “Yana” Dela Cruz.

Hindi ako sakit.

Hindi ako hadlang.

Hindi ako sakripisyo.

Ako ang babaeng muling gumising—at sa pagkakataong ito, hindi na ako papayag na may ibang magsulat ng kapalaran ko.

Minsan, ang pinakamalaking paggaling ay hindi nangyayari sa ospital, kundi sa araw na matutuhan mong mahalin ang sarili mo nang sapat para lumayo sa mga taong paulit-ulit kang sinasaktan. Huwag hayaang tawagin kang pabigat ng mga taong nakikinabang sa pananahimik mo. May karapatan kang mabuhay, mangarap, at piliin ang sarili mo.