Apatnapu’t walo kaming estudyante sa klase.

Pero apatnapu’t pitong ticket lang ang binili para sa educational field trip.

Ako lang ang walang ticket.

At nang pagtawanan ako sa group chat, hindi ako umiyak. Hindi rin ako nagmakaawa.

Pinatay ko lang ang cellphone ko at natulog.

Pagsapit ng gabi, paggising ko, may 164 missed calls ako—mula sa adviser namin, sa principal, at maging sa Schools Division Office.

Ang sabi nila, kapag hindi pa raw ako sumagot, baka tuluyang magsara ang paaralan.

Alas-siyete y medya pa lang ng umaga nang sunod-sunod na tumunog ang class group chat namin.

Nagpadala ng litrato ang class president naming si Paolo Mercado.

Nasa entrance sila ng isang eco-adventure park sa Tanay, Rizal. Nakangiti ang buong klase habang hawak ang berdeng entrance tickets. May mga naka-sumbrero, may naka-sunglasses, at may mga nagpo-pose na para bang wala silang ibang problema sa mundo.

Nakatayo si Paolo sa gitna.

Nakaakbay siya sa vice president at nakangiti nang malapad, gaya ng isang model student na laging handang magpanggap kapag may gurong nakatingin.

Sanay na sanay siyang gawin iyon.

Sa harap ng mga guro, magalang siya. Palangiti. Maasikaso.

Pero kapag kaming mga estudyante na lang ang magkakasama, ibang tao siya.

Sa gilid ng litrato, may bakanteng espasyo.

Dapat doon ako nakatayo.

May caption ang post ni Paolo:

“Kapag ayaw makisama, huwag magreklamo kapag walang gustong magsama sa iyo.”

Agad nagsimula ang tawanan.

“Baka gusto niyang mag-field trip mag-isa.”

“Mas okay na rin. Makakatipid tayo sa isang ticket.”

“Good job, Pres. Wala nang killjoy.”

Tahimik lang akong nakatitig sa screen.

Hindi dahil hindi masakit.

Masakit pa rin.

Pero kapag paulit-ulit kang sinasaktan, dumarating ang panahong hindi ka na umiiyak. Napapagod ka na lang.

Noong isang linggo, kinuha ni Paolo ang school ID ko at ginamit ang cashless cafeteria account ko para bumili ng milk tea at snacks para sa barkada niya. Mahigit dalawang libong piso ang nawala sa ipon ko.

Nang magsumbong ako, ang sabi ng adviser naming si Ma’am Rowena Salazar:

“Bakit kasi hindi mo iniingatan ang gamit mo? Hindi mangyayari iyan kung mas responsable ka.”

Noong nakaraang buwan naman, itinapon sa basurahan sa comfort room ang notebook ko sa Mathematics.

Nang ipakita ko kay Ma’am Rowena, nakasimangot lang siya.

“Mark, huwag mong palakihin ang simpleng bagay. Lagi na lang may problema kapag ikaw ang involved.”

Parang kasalanan kong ako ang pinagtitripan.

Parang responsibilidad kong gawing komportable ang mga taong nananakit sa akin.

Kasama rin si Ma’am Rowena sa group chat.

Online siya nang ipadala ni Paolo ang litrato.

Nakita niya ang caption.

Nabasa niya ang mga panlalait.

Dalawang minuto ang lumipas bago siya nag-message.

Pero hindi niya sinaway si Paolo.

Hindi niya tinanong kung bakit kulang ang ticket.

Ang isinulat lang niya:

“Class, mag-ingat kayo. Sumunod sa instructions ni Paolo. Siguraduhing walang maiiwan.”

Napangiti ako nang bahagya.

Siguraduhing walang maiiwan.

Samantalang ako mismo ang iniwan nila.

Hindi ako nag-message sa group chat.

Hindi ako nagalit.

Hindi ako nagmura.

Matagal ko nang natutunan na ang taong gustong mang-api sa iyo ay hindi natatakot sa luha mo.

Mas natatakot sila kapag tahimik kang nag-iipon ng ebidensiya.

Kinuha ko ang screenshots ng litrato, caption, comments, at message ni Ma’am Rowena.

Pagkatapos, inilagay ko ang cellphone ko sa desk, isinara ang kurtina, at natulog.

Mahimbing ang tulog ko.

Walang Paolo na lalapit para sabihing, “Joke lang naman, masyado kang sensitive.”

Walang Ma’am Rowena na mag-uutos na magsulat ako ng reflection paper tungkol sa sarili kong ugali.

Walang mga kaklaseng tatawa habang kunwari’y walang nakikitang masama.

Tahimik ang mundo.

At sa unang pagkakataon sa matagal na panahon, nakapagpahinga ako.

Nang magising ako, alas-nuwebe na ng gabi.

Binuksan ko ang cellphone ko.

Halos hindi makahabol ang screen sa dami ng notifications.

164 missed calls.

Thirty-seven mula kay Ma’am Rowena.

Twenty-three mula sa principal naming si Dr. Renato Villanueva.

Fifty-six mula kay Paolo.

May mga tawag din mula sa year-level coordinator, sa guidance office, at sa ilang numerong hindi naka-save.

Ang ilan sa mga numerong iyon ay may caller ID na:

Schools Division Office of Quezon City.

Umupo ako sa kama at napatawa.

Mukhang mas naging interesante ang field trip nila kaysa inaasahan ko.

Binuksan ko ang pinakahuling message ni Ma’am Rowena.

Karaniwan, puro utos ang natatanggap ko mula sa kanya.

“Pumunta ka sa faculty room.”

“Gumawa ka ng reflection paper.”

“Huwag mong sirain ang harmony ng klase.”

Pero ngayon, ibang-iba ang tono niya.

“Mark, please. Sagutin mo ang tawag ko.”

“Kasama ang pangalan mo sa official field trip roster. Nasa attendance sheet ka rin bago umalis ang bus.”

“Pero ayon sa CCTV ng eco-park, hindi ka kailanman pumasok sa entrance.”

“Nandito na ang SDO, mga magulang, at ilang reporters. Hindi namin alam kung nasaan ka.”

“Please, Mark. Sumagot ka.”

Binasa ko iyon nang dalawang beses.

Doon ko lang naintindihan.

Hindi lang pala ito tungkol sa isang ticket.

Dahil ayon sa mga dokumentong isinumite nila, sumakay ako sa bus.

Kasama ako sa insurance list.

Kasama ako sa headcount.

Kasama ako sa attendance.

Pero wala ako sa destination.

Sa papel, isang estudyante ang nawawala.

Tumunog ulit ang cellphone ko.

Si Ma’am Rowena.

Sinagot ko.

“Hello po, Ma’am.”

Halos mapasigaw siya sa kabilang linya.

“Mark! Nasaan ka ba? Bakit hindi mo sinasagot ang telepono mo?”

“Nasa bahay po ako.”

“Bakit nasa bahay ka?”

Napatawa ako.

“Ma’am, walang biniling ticket para sa akin. Saan ninyo inaasahang pupunta ako? Aakyat ako sa pader ng park?”

Biglang natahimik ang kabilang linya.

Maya-maya, bumaba ang boses niya.

Alam ko ang ibig sabihin niyon.

May ibang taong nakikinig.

“Mark, hindi ito ang tamang oras para magtampo. Pumunta ka muna sa school. Sabihin mo sa SDO na sarili mong desisyon na hindi sumama.”

Tinitigan ko ang basong tubig sa tabi ng kama.

“Ma’am, may screenshot po ako ng post ni Paolo.”

Hindi siya sumagot.

“May screenshot din po ako ng comments ng classmates ko.”

Nanatili siyang tahimik.

“At may screenshot po ako ng message ninyo matapos makita ang lahat.”

Naputol ang paghinga niya.

“Anong ibig mong sabihin?”

“Ang ibig kong sabihin, Ma’am, alam ninyong iniwan nila ako. Pero isinama ninyo pa rin ang pangalan ko sa official roster.”

Biglang naging matigas ang boses niya.

“Mark, ayusin mo ang pananalita mo. Guro mo pa rin ako.”

Napangiti ako.

“Malinaw naman po ang Tagalog ko.”

“Kung gusto ninyo, uulitin ko nang mas direkta.”

“Pinabayaan ninyong i-bully ako ng buong klase. Isinama ninyo ang pangalan ko sa dokumentong hindi naman totoo. At ngayong may problema, gusto ninyong ako ang magsinungaling para sa inyo.”

Tumahimik siya.

Pagkaraan ng ilang segundo, lalaki na ang nagsalita.

“Mark, si Principal Villanueva ito.”

Kilalang-kilala ko ang boses niyang iyon.

Kalmado. Mabagal. Parang mabait na ama.

Pero alam ng buong school na eksperto siyang gawing “misunderstanding” ang bullying at gawing “communication issue” ang kapabayaan.

“Mark,” sabi niya, “inaamin kong may pagkukulang ang school. Pero kumplikado na ang sitwasyon. Maaari ka bang pumunta rito para maayos natin ito nang mahinahon?”

“Pagkukulang lang po?”

Napatawa ako.

“Apatnapu’t walo ang nasa roster. Apatnapu’t walo rin ang nasa attendance sheet bago bumiyahe.”

“Pero apatnapu’t pitong ticket lang ang binili.”

“At ngayon gusto ninyo akong palabasing ako ang kusang hindi sumama?”

Hindi sumagot ang principal.

“Mark,” sabi niya pagkatapos ng ilang segundo, “handa kaming pag-usapan ang apology. Pagsasabihan namin si Paolo. Kakausapin din namin si Ma’am Rowena.”

Napailing ako.

“Principal, hindi na apology lang ang problema.”

“May peke kayong attendance sheet. May maling headcount. May insurance document na may pangalan ko kahit wala ako sa bus. At may adviser na humihiling sa isang estudyante na magsinungaling sa Schools Division Office.”

Tumahimik ang kabilang linya.

Pagkatapos, may narinig akong mahinang boses sa background.

“Sir, tanungin ninyo siya kung may ibang pinadalhan siya ng screenshots.”

Mukhang galing iyon kay Ma’am Rowena.

Napangiti ako.

Huli na.

“Principal,” sabi ko, “hindi ko lang po na-save ang screenshots.”

“Naipadala ko na rin po ang buong folder sa SDO bago ako natulog.”

Muling natahimik ang kabilang linya.

Pero hindi pa iyon ang pinakamalaking problema nila.

Dahil bago ko pa maibaba ang telepono, may narinig akong malakas na katok sa pintuan ng bahay namin.

Tatlong beses.

Pagbukas ko, may dalawang opisyal mula sa Schools Division Office, isang social worker, at dalawang pulis na nakatayo sa labas.

Hawak ng isa sa kanila ang makapal na folder na ipinadala ko.

“Mark Santiago?” tanong ng opisyal.

“Opo.”

Tumingin siya sa akin nang seryoso.

“May ilang tanong lang kami.”

Pagkatapos, binuklat niya ang folder at inilabas ang isang dokumento.

“Dahil habang iniimbestigahan namin ang field trip records ninyo…”

Huminto siya.

“…may nakita kaming mas malaking problema.”

“Mark, bakit lumalabas sa school records na halos tatlong buwan ka nang regular na nakatatanggap ng financial assistance—gayong ayon sa bank records, wala ni isang sentimong pumasok sa account mo?”

PARTE2

Hindi agad ako nakasagot.

Tinitigan ko ang dokumentong hawak ng opisyal mula sa Schools Division Office.

Nakalagay sa itaas ang pangalan ko:

MARK ANDREI SANTIAGO

Sa ilalim nito, may listahan ng mga buwanang educational assistance payments para sa mga estudyanteng kabilang sa school’s student support program.

Tatlong buwan.

Tatlong pirma.

Tatlong kumpirmasyong natanggap ko raw ang pera.

Pero wala akong pinirmahan kahit isa.

At wala rin akong natanggap kahit isang sentimo.

“Hindi ko po alam ito,” sabi ko.

Tumango ang opisyal. “Iyan din ang inaasahan naming sagot.”

Ipinakilala niya ang sarili niya bilang Attorney Liza Navarro, division legal officer ng SDO. Kasama niya ang isang social worker, isang child protection coordinator, at dalawang pulis mula sa women and children protection desk.

“Mark,” mahinahon niyang sabi, “kailangan naming malaman kung ligtas ka rito sa bahay.”

“Opo.”

“May kasama ka bang magulang o guardian?”

“Nasa night shift po ang nanay ko sa ospital. Nursing aide po siya.”

Tumango siya at hiniling na tawagan namin si Mama.

Nang marinig ni Mama ang nangyari, halos hindi siya makapagsalita. Ilang minuto lang ang lumipas bago siya nagpaalam sa supervisor niya at nag-book ng masasakyan pauwi.

Habang hinihintay namin siya, ipinakita ko kay Attorney Navarro ang iba ko pang screenshots.

Hindi lang ang litrato ng field trip.

Hindi lang ang caption ni Paolo.

May mga larawan ako ng notebook kong itinapon sa basurahan.

May screenshot ako ng messages na pinagtatawanan nila ang sapatos kong luma.

May picture ako ng cafeteria transaction history nang gamitin ni Paolo ang ID ko.

May voice recording din ako mula sa araw na nagsumbong ako kay Ma’am Rowena.

Malinaw na malinaw ang boses niya.

“Mark, bago ka magsumbong, itanong mo muna sa sarili mo kung bakit ikaw lang palagi ang nagiging target. Baka may dapat ka ring baguhin sa ugali mo.”

Tahimik na nakinig si Attorney Navarro.

Hindi siya nagkomento agad.

Ngunit napansin kong mas humigpit ang kapit niya sa ballpen.

Pagdating ni Mama, nanginginig ang mga kamay niya.

Yumakap siya sa akin nang mahigpit.

“Bakit hindi mo sinabi sa akin na ganito na kalala?” tanong niya.

Hindi ko alam kung ano ang isasagot ko.

Pagod na pagod si Mama palagi. Mag-isa niyang binubuhay kaming dalawa mula nang mamatay si Papa. Kadalasan, dalawang shift ang tinatanggap niya para lang mabayaran ang renta at tuition balance ko.

Ayokong dagdagan ang iniisip niya.

Akala ko kaya ko.

Akala ko kapag tahimik lang ako, matatapos din.

Pero hindi pala natatapos ang pang-aapi kapag pinili mong manahimik.

Mas lalo lamang lumalakas ang loob ng mga taong nananakit sa iyo.

Ipinaliwanag sa amin ni Attorney Navarro na hindi lamang simpleng bullying incident ang iniimbestigahan nila.

Ayon sa field trip documents, kasama ako sa bus manifest, attendance sheet, insurance enrollment at meal allocation.

Ibig sabihin, may nakolektang budget para sa akin.

Pero walang biniling ticket para sa akin.

Wala ring meal stub na nakalaan sa akin.

At hindi raw ito ang unang pagkakataon.

Habang sinusuri nila ang records, napansin nilang ilang buwan nang kasama ang pangalan ko sa listahan ng mga tumatanggap ng educational assistance para sa low-income students.

May nakasaad na tig-₱3,000 kada buwan.

Kabuuang ₱9,000.

May tatlong pirma sa tabi ng pangalan ko.

Pero hindi iyon pirma ko.

“May iba pa po bang pangalan?” tanong ni Mama.

Tumingin si Attorney Navarro sa amin.

“Sa ngayon, may pito pa kaming estudyanteng kailangang kausapin.”

Doon ako napalunok.

Hindi lang pala ako.

Ginagamit nila ang pangalan ng mga batang alam nilang hindi magrereklamo.

Mga batang tahimik.

Mga estudyanteng walang makapangyarihang magulang.

Mga batang madaling sisihin kapag may tanong.

Kinabukasan, hindi ako pumasok sa klase.

Pero pumunta kami ni Mama sa school para sa formal investigation.

Pagdating namin, puno ng tao ang conference room.

Nandoon si Principal Villanueva.

Nandoon si Ma’am Rowena.

Nandoon si Paolo kasama ang kanyang mga magulang.

Nandoon din ang ilang opisyal ng SDO, barangay representatives, at social workers.

Sa labas ng gate, may ilang reporters na naghihintay.

Hindi ako sanay na maraming matang nakatingin sa akin.

Pero sa pagkakataong iyon, hindi ako yumuko.

Si Ma’am Rowena ang unang nagsalita.

Namumutla siya. Hindi na maayos ang pagkakalagay ng buhok niya, at wala na rin ang palaging mahinahong ngiti niya.

“Mark,” sabi niya, “pasensya na kung nasaktan ka sa nangyari. Pero sana maintindihan mong hindi ko personal na sinadya—”

“Ma’am,” putol ni Attorney Navarro, “hindi po muna apology ang hinihingi namin. Sagutin ninyo ang tanong.”

Ipinakita niya ang bus manifest.

“Bakit may pirma si Mark Santiago sa attendance sheet bago bumiyahe ang bus?”

Hindi sumagot si Ma’am Rowena.

“Kayo ang class adviser. Kayo ang may responsibilidad sa headcount.”

“Marami po kasing estudyante,” sabi niya. “Nagkagulo lang siguro.”

“Apatnapu’t walo ang estudyante ninyo,” sagot ng opisyal. “Hindi apat na raan.”

Tumahimik ang buong kwarto.

Sunod na ipinakita ang group chat screenshots.

Litrato.

Caption ni Paolo.

Mga comments ng classmates.

At ang message ni Ma’am Rowena:

“Siguraduhing walang maiiwan.”

Napabuntong-hininga ang nanay ni Paolo.

“Mga bata lang po sila. Nagbibiro lang.”

Doon ako tumingin sa kanya.

“Tita,” sabi ko, “noong ginamit ng anak ninyo ang ID ko at naubos ang pera ko sa cafeteria, joke lang din po ba iyon?”

Nanigas ang mukha niya.

“May pruweba ka ba?”

Kinuha ni Attorney Navarro ang printed copy ng transaction history at CCTV stills mula sa cafeteria.

Kitang-kita sa larawan si Paolo habang hawak ang ID ko.

Biglang bumaba ang tingin niya.

Nawala ang tapang niya.

“Paolo,” tanong ng kanyang ama, “totoo ba ito?”

Hindi siya sumagot.

Ang class president na laging maingay, laging maraming kaibigan, at laging handang magpatawa sa buong klase ay biglang hindi makatingin kaninuman.

Pero hindi pa tapos ang imbestigasyon.

Inilabas ni Attorney Navarro ang financial assistance records.

“Principal Villanueva,” sabi niya, “ayon sa documents, ang school ninyo ang nag-disburse ng pondo. May walong estudyanteng pumirma raw bilang recipients.”

“Pero lima sa walong estudyante ang nagsabing wala silang natanggap.”

“Dalawa ang hindi pa namin nakakausap.”

“At ang isa ay si Mark.”

Napasinghap ang mga tao sa kwarto.

Namula ang mukha ng principal.

“Hindi ko personal na hinahawakan ang releases,” mabilis niyang sabi. “May finance staff tayo para diyan.”

“Pero may approving signature ninyo sa vouchers,” sagot ng opisyal.

“Routine signature lamang iyon.”

“Routine din po ba ang pagpirma ninyo sa field trip documents kahit mali ang attendance?”

Walang naisagot ang principal.

Tumingin si Attorney Navarro kay Ma’am Rowena.

“Kayo po ang nag-submit ng listahan ng beneficiaries mula sa advisory class ninyo. Kabilang si Mark sa mga pangalan.”

Namutla siya lalo.

“Hindi ko po alam kung bakit hindi niya natanggap.”

“Talaga po ba?”

Inilabas ni Attorney Navarro ang isa pang papel.

“Kasi ayon sa disbursement log, kayo mismo ang nakasaad na releasing officer para sa tatlong buwan.”

Nanlaki ang mga mata ni Ma’am Rowena.

“Hindi po… hindi po ganoon iyon.”

“Paano po iyon?”

Hindi siya nakasagot.

Tahimik na tahimik ang conference room.

Hanggang sa biglang nagsalita si Paolo.

“Si Ma’am po ang nagsabi na huwag na lang bilhan ng ticket si Mark.”

Napalingon ang lahat sa kanya.

“Paolo!” sigaw ng kanyang ina.

Pero tuloy-tuloy na ang pagsasalita niya.

Siguro natakot siyang siya lang ang pagbubuntungan ng sisi.

“Opo,” sabi niya. “Sabi ni Ma’am, huwag na raw isama si Mark kasi lagi raw siyang nagpapagulo. Pero huwag daw burahin ang pangalan sa listahan kasi na-submit na ang budget.”

Parang biglang nawala ang hangin sa kwarto.

Tumingin ako kay Ma’am Rowena.

Namumutla siya.

“Sinungaling ka,” sabi niya kay Paolo. “Huwag mong ilipat sa akin ang kasalanan mo.”

Pero mabilis na kinuha ni Paolo ang cellphone niya.

May ipinakita siyang chat.

Galing kay Ma’am Rowena.

“Huwag na ninyong bilhan ng ticket si Mark. Masisira lang ang mood ng klase. Pero huwag ninyong gagalawin ang official list. Ako na ang bahala.”

Hindi ko alam kung matatawa ako o maiinis.

Matagal nilang itinuring na mahina ako dahil tahimik ako.

Pero sa huli, sila-sila rin ang nagtulakan pababa.

Doon tuluyang bumagsak ang kwento nila.

Sa sumunod na mga araw, pormal na sinuspinde si Ma’am Rowena habang iniimbestigahan ang falsification of records, mishandling of student funds, at failure to protect a student from bullying.

Pansamantalang inalis din sa posisyon si Principal Villanueva habang sumasailalim sa administrative investigation.

Kinuha ng SDO ang financial records ng school.

Hindi lamang field trip funds ang may problema.

May discrepancies din sa student assistance program, meal subsidies, at ilang extracurricular activity collections.

Hindi pa agad natapos ang kaso.

Pero sa unang pagkakataon, hindi na nila kayang tapusin ang lahat sa salitang “misunderstanding.”

May documents.

May screenshots.

May CCTV.

May chats.

At may mga batang isa-isang nagsalita nang makita nilang hindi na sila nag-iisa.

Si Paolo naman ay tinanggal bilang class president at isinailalim sa disciplinary process kasama ang iba pang estudyanteng napatunayang sangkot sa bullying.

Hindi ko ipinilit na mapatalsik silang lahat.

Hindi ko kailangan ng paghihiganti.

Ang gusto ko lang ay marinig nila, sa harap ng mga magulang at opisyal, ang bagay na matagal nilang ayaw tanggapin:

Hindi biro ang paulit-ulit na pananakit.

Hindi pagiging sensitive ang pagsumbong.

At hindi kasalanan ng biktima kung bakit siya piniling pagdiskitahan.

Makalipas ang dalawang linggo, lumipat ako sa ibang section.

Noong unang araw ko roon, may bakanteng upuan sa tabi ng bintana.

May lumapit na estudyanteng babae na nagngangalang Alyssa.

“Dito ka na lang,” sabi niya. “Mas malamig kapag hapon.”

Simple lang ang sinabi niya.

Walang drama.

Walang awa sa boses niya.

Normal na pakikitungo lang.

Pero sa hindi ko maipaliwanag na dahilan, halos maiyak ako.

Doon ko napagtanto kung gaano katagal kong tiniis ang hindi normal na pagtrato dahil paulit-ulit nilang sinabi sa akin na ako ang may problema.

Nang gabing iyon, binuksan ko ulit ang lumang group chat namin.

Tahimik na ito.

Wala nang nanlalait.

Wala nang nagpapanggap na biro lang ang lahat.

Bago ako tuluyang umalis sa group, may nakita akong bagong message mula sa isang kaklaseng dati’y tahimik lang palagi.

“Mark, sorry. Nakita ko ang ginagawa nila pero hindi ako nagsalita. Natakot ako na ako naman ang sunod.”

Matagal kong tinitigan ang message niya.

Pagkatapos, sumagot ako.

“Sana sa susunod, kapag may nakita kang mali, huwag mong hintaying ikaw ang maging biktima bago ka magsalita.”

At umalis ako sa group chat.

Hindi dahil nakalimutan ko na ang nangyari.

Hindi dahil wala na akong galit.

Kundi dahil sa wakas, naiintindihan ko nang hindi ko kailangang manatili sa isang lugar na paulit-ulit na nagpapaalala sa akin ng sakit para lamang patunayan na matatag ako.

May mga laban na hindi mo kailangang sigawan.

Minsan, sapat nang ingatan mo ang katotohanan hanggang dumating ang araw na hindi na nila ito kayang itago.

MENSAHE PARA SA MGA MAMBABASA

Kapag may batang palaging iniiwan, tinatawanan, o sinasabihang masyadong sensitibo, huwag agad isipin na simpleng biruan lamang iyon. Ang pananahimik ng isang bata ay hindi palaging senyales na okay siya. Minsan, pagod na lamang siyang humingi ng tulong sa mga taong ayaw makinig.

At kung ikaw mismo ang dumaranas nito, tandaan mo: hindi mo kailangang sisihin ang sarili mo dahil pinili kang saktan ng iba. Mag-ipon ng ebidensiya. Humanap ng mapagkakatiwalaang tao. Magsalita kapag handa ka na.

Ang tunay na pagkakaisa ay hindi nasusukat sa dami ng taong sabay-sabay na tumatawa.

Nasusukat ito sa tapang ng kahit isang taong tumayong magsabi:

“Tama na. Hindi na ito biro.”