“Pupunta ka rito bilang yaya?”

Tiningnan ako ni Doña Carmen Velasco mula ulo hanggang paa, parang murang damit sa ukay-ukay.

“Dalawampu’t tatlo sa biodata, pero mukha kang disiotso.”

Inihagis niya ang folder ko sa glass table.

“Doña Carmen, bata pa po ako pero—”

“Pito na ang naging yaya ng apo ko.”

Pinutol niya ako.

“Ang pinakamahal, ₱18,000 kada araw. Galing pa Singapore. Tatlong araw lang tumagal.”

Hindi ako kumibo.

Biglang umalingawngaw ang iyak mula sa ikalawang palapag.

Matalim. Mahaba. Parang humihiwa sa tenga.

Nagbago ang mukha ni Doña Carmen.

“Walong buwan na si Nico. Mula nang ipanganak, halos hindi tumitigil sa pag-iyak.”

“Lahat ng ospital napuntahan na. Normal lahat ng resulta.”

“Pero iyak pa rin. Umaga, gabi, kahit sino ang kumarga.”

Lumakas ang iyak.

Pero may narinig akong iba.

Mahina. Malabo. Parang boses mula ilalim ng tubig.

“Masakit… tiyan ko…”

Napatigil ako.

Iyon ang sumpa at biyaya ko.

Naririnig ko ang iniisip ng mga sanggol kapag umiiyak sila.

“Doña Carmen,” mahinahon kong tanong, “gaano na po katagal hindi dumudumi si Nico?”

Napakunot-noo siya.

“Ano’ng klaseng tanong ’yan?”

“Pakisagot po.”

“Siguro… tatlo o apat na araw.”

“Hindi po.”

Tumingin ako sa hagdan.

“Hindi bababa sa isang linggo.”

Namuti ang mukha niya.

“Paano mo—”

“Dalhin n’yo po ako sa kanya.”

Pagpasok namin sa nursery, nakita ko ang sanggol sa mamahaling crib, pulang-pula ang mukha, nangingisay ang maliliit na kamay.

“Masakit… walang nakakaalam…”

Lumapit ako at marahang hinawakan ang tiyan niya.

Matigas. Namamaga.

“Mali po ang gatas.”

“Ano?”

“Hindi hiyang si Nico sa lactose. Mataas ang lactose ng formula niya. Kaya bloated siya at constipated. Umiiyak siya dahil araw-araw siyang nasasaktan.”

“Imposible. Imported ’yan. ₱12,000 isang lata.”

“Hindi po lahat ng mahal, bagay.”

Sinimulan kong imasahe ang ibabang bahagi ng tiyan niya, dahan-dahan, paikot, iwas sa pusod.

Unti-unting humina ang iyak.

“Gumaan…”

Tatlong minuto pa.

Tumahimik ang buong silid.

Napaupo si Doña Carmen sa gilid ng kama.

“Walong buwan… ngayon lang siya tumigil nang ganito.”

Tumingin sa akin si Nico, basa pa ang pilikmata.

“Mainit siya… ayoko siyang umalis…”

Ngumiti ako.

Sa pintuan, may lalaking nakatayo.

Matangkad. Naka-dark gray suit. Malamig ang mata, parang sanay mag-utos at hindi sanay tanggihan.

“Sinong babae ’yan?”

“Rafael,” sabi ni Doña Carmen, “si Mara Santos. Bagong yaya ni Nico.”

Lumapit siya sa crib.

Ngumiti si Nico sa kanya.

Sandaling lumambot ang mukha ni Rafael Velasco, pero agad din iyong naglaho.

“Ngumiti siya?”

“Oo,” nanginginig ang boses ni Doña Carmen. “Wala pang sampung minuto, tumigil na siya.”

Tiningnan ako ni Rafael.

“May iba nang nakapagpatahan sa kanya. Pinakamatagal dalawang oras. Pagkatapos, mas malala ang iyak.”

“Kasi hindi nila nakita ang dahilan.”

“At nakita mo?”

“Opo. Lactose intolerance, bloating, chronic constipation. Palitan ng hydrolyzed formula, regular na abdominal massage. Sa loob ng isang linggo, malaking ginhawa.”

“Educational background?”

“High school graduate.”

Bumigat ang hangin.

“Minimum requirement namin: nursing graduate, may neonatal experience.”

“Sa lahat po ng pumasa sa requirement n’yo,” sabi ko, “may nakapagpatulog ba sa anak n’yo?”

Hindi siya sumagot.

Humigab si Nico.

“Antok na… huwag kang aalis…”

Inayos ko ang kumot niya.

“Trial po ng tatlong araw,” sabi ko. “Kapag umiyak pa rin siya nang walang tigil, aalis ako. Wala akong kukunin kahit piso.”

“At pagkatapos ng tatlong araw?”

“Dodoblehin n’yo ang sahod ko.”

Halos matawa si Doña Carmen.

Tatlong segundo akong tinitigan ni Rafael.

“Sige.”

Tumalikod siya.

Noong gabing iyon, alas-dos, nagising si Nico.

Hindi siya umiyak.

Nakatingin lang siya sa kisame.

“Madilim… takot ako…”

Binuksan ko ang night lamp at kinarga siya.

“Hindi si Mama…”

Sumikip ang dibdib ko.

“Shhh,” bulong ko. “Andito ako.”

Unti-unti siyang kumalma.

Alas-sais, nakadumi siya.

“Gumaan na…”

Kinabukasan, kumalat sa bahay ang balita: natulog si Nico nang halos buong gabi.

Pero habang naghahanda ako ng bote, lumapit si Aling Trining, matagal nang kasambahay ng mga Velasco.

“Mara,” bulong niya, “mag-ingat ka.”

“Bakit po?”

Tumingin siya sa CCTV sa sulok ng kisame.

“Hindi lahat dito masaya na gumagaling ang bata.”

Hindi pa ako nakasagot, may dumating na babae.

Maputi. Makinis. Chanel ang bag. Amoy mamahaling pabango ang buong sala.

“Uy, may bago na naman?”

Ngumiti siya kay Doña Carmen, pero malamig ang mata nang tumingin sa akin.

“I’m Bianca. Fiancée ni Rafael.”

Fiancée?

Tumawa siya nang marinig ang natapos kong pag-aaral.

“High school graduate? Ikaw ang mag-aalaga sa tagapagmana ng Velasco?”

Inabot niya si Nico.

Biglang umiyak ang bata.

“Ayoko… masama siya… natatakot ako…”

Kinuha ko agad si Nico. Tumahimik siya sa dibdib ko.

Natigilan si Bianca.

Sakto, dumating si Rafael.

“Anong nangyayari?”

“Rafael,” mabilis na sabi ni Bianca, “kailangan mong tanggalin ang babaeng ’yan.”

Hindi siya tumingin sa kanya.

“Mara, kumusta si Nico?”

“Mas maayos ang dumi. Mas mahaba ang tulog.”

“Then she stays.”

Nawala ang ngiti ni Bianca.

Nang gabing iyon, pagpasok ko sa nursery, nakita kong iba ang bote ni Nico.

Iba ang amoy.

At sa isip ng bata, isang sigaw ang narinig ko—

“Masakit ulit… nilagyan niya…”

part2

Nanginig ang kamay ko habang hawak ang bote.

Hindi ito ang formula na inihanda ko.

Binuksan ko ang cabinet. Nandoon pa rin ang hydrolyzed formula, halos puno. Ang nasa bote ni Nico ay ibang timpla—mas malapot, mas matamis ang amoy.

“Mara?”

Napalingon ako.

Nasa pintuan si Rafael.

“Bakit hindi mo pinapainom?”

Tumingin ako sa kanya.

“May nagpalit ng gatas.”

Nanigas ang panga niya.

“Sino?”

Hindi ako sumagot agad.

Sa hallway, nakita ko si Bianca.

Nakatayo siya sa dilim, hawak ang cellphone, nakangiti nang kaunti.

“Grabe ka naman, Mara,” sabi niya. “Baka paranoid ka lang. Yaya ka pa lang, kung umasta ka parang doktor.”

Lumapit si Rafael sa bote at inamoy iyon.

“Hindi ito ang formula na binili ko.”

Nawala ang kulay sa mukha ni Bianca, pero sandali lang.

“Baka si Aling Trining. O baka ikaw mismo, Mara. Para magmukhang kailangan ka rito.”

Tahimik akong tumingin sa CCTV sa sulok.

“May camera dito, di ba?”

Biglang hindi na ngumiti si Bianca.

Pinabuksan ni Rafael ang footage.

Sa screen, malinaw naming nakita.

Alas-dose y medya ng gabi.

Pumasok si Bianca sa nursery.

Binuksan ang cabinet.

Kinuha ang dating formula.

Tinimpla ang bote.

At bago lumabas, yumuko siya sa crib ni Nico.

Hindi marinig ang sinabi niya sa video.

Pero narinig ko sa isip ni Nico ang alaala ng takot.

“Kapag umiyak ka, aalis siya… kapag umiyak ka, babalik ang dati…”

Tumayo si Rafael.

“Bianca.”

“Hindi mo naiintindihan!” sigaw niya. “Simula nang ipanganak ang batang ’yan, wala ka nang ibang nakita! Pati kasal natin, nawala! Lahat umiikot sa kanya!”

“Anak ko siya.”

“At ako? Ano ako?”

Tumawa siya, pero umiiyak na.

“Gusto ko lang bumalik sa dati. Kapag umiyak siya, kailangan mo ako. Kapag may problema siya, ako ang karamay mo. Pero dumating itong babaeng ito—”

Itinuro niya ako.

“—at bigla akong naging wala.”

Tahimik ang lahat.

Si Doña Carmen, na kadarating lang sa pintuan, napaupo sa sofa.

“Bianca… ikaw?”

Lumapit si Rafael sa kanya.

“Lumabas ka.”

“Rafael—”

“Ngayon.”

Hindi ko malilimutan ang itsura ni Bianca habang kinukuha ang bag niya.

Hindi siya mukhang kontrabida sa teleserye.

Mukha siyang taong nalunod sa inggit hanggang nakalimutan niyang bata ang sinasaktan niya.

Kinabukasan, umalis siya ng Maynila.

Si Nico naman, unti-unting gumaling.

Sa loob ng isang linggo, hindi na siya umiiyak nang walang dahilan.

Natuto siyang tumawa nang malakas.

Natuto siyang humawak sa daliri ko kapag inaantok.

At si Rafael…

Unti-unti rin siyang natutong maging ama, hindi lang provider.

Minsan, madaling-araw, nakita ko siyang nasa tabi ng crib.

Hindi niya alam na gising ako.

Hinawakan niya ang maliit na paa ni Nico.

“Anak,” bulong niya, “patawarin mo ako kung ngayon lang kita narinig.”

Sa isip ni Nico, may munting sagot.

“Papa…”

Napaluha ako.

Hindi dahil sa lungkot.

Kundi dahil minsan, sapat na ang isang taong marunong makinig para magsimulang maghilom ang isang bahay.

Pagkalipas ng isang buwan, opisyal akong kinuha ng mga Velasco.

Hindi na ako tinawag ni Doña Carmen na “bata.”

Tinawag niya akong “Mara, anak.”

At si Rafael?

Isang gabi, habang pinapatulog ko si Nico, tahimik siyang naglagay ng sobre sa mesa.

“Salary adjustment,” sabi niya.

Binuksan ko.

Halos mabitawan ko.

“Sir, sobra po ito.”

“Hindi,” sabi niya. “Kulangan pa.”

Tumingin siya kay Nico, pagkatapos sa akin.

“Hindi mo lang pinatahan ang anak ko. Tinuruan mo kaming pakinggan siya.”

Ngumiti si Nico sa panaginip.

“Mara… pamilya…”

Hindi ko sinabi kay Rafael ang narinig ko.

May mga biyayang hindi kailangang ipaliwanag.

Kailangang ingatan lang.

At sa mundong madalas husgahan ang tao sa diploma, trabaho, o itsura, sana maalala natin ito:

Minsan, ang pinakamahalagang kakayahan ay hindi nakasulat sa papel.

Ito ay ang pusong marunong makinig sa sakit na hindi kayang sabihin ng iba.