Ako ang nag-aayos ng mukha ng mga patay.

Pero may lihim ako.

Naririnig ko ang huling iniisip nila.

Hindi boses na lumalabas sa bibig. Hindi multo. Hindi dasal. Para itong mga salitang biglang tumatakbo sa utak ko—minsan mahina, minsan malinaw, minsan nakakarindi.

Kadalasan tahimik sila.

Pero noong araw na dinala sa amin ang katawan ni Enzo Villareal, nagkamali ako ng akala.

Anak siya ng isa sa pinakamayayamang pamilya sa Makati. Nag-iisang tagapagmana ng Villareal Group. Ayon sa report, namatay siya sa isang aksidente sa Skyway matapos bumangga ang sports car niya sa concrete barrier.

Pagbukas pa lang ng body bag, bago ko pa hawakan ang brush, may sumigaw na agad sa isip ko.

“Hoy! Huwag ’yang foundation na ’yan! Pang-dry skin ’yan! Oily ako! Magmumukha akong espasol sa kabaong!”

Napahinto ang kamay ko.

Muntik ko nang maiturok ang brush sa ilong niya.

“Diyos ko naman, dahan-dahan! Retokado ’yang ilong ko. Halos isang milyon ang ginastos diyan!”

Huminga ako nang malalim.

Sa isip ko, malamig kong sinabi, “Tumahimik ka. Isa pang reklamo, gagawin kitang kamukha ni Kuya Germs.”

Bigla siyang natahimik.

Mga sampung segundo lang.

Tapos mahinang-mahina siyang bumulong sa isip ko.

“Miss… puwede bang paki-format ng phone ko?”

Napatingin ako sa katawan niya.

“Patay ka na. Bakit phone pa rin ang problema mo?”

“May browser history ako. Maraming… lalaking nakasando. Kapag nakita ni Mommy, baka hindi na ako ilibing. Baka ihalo niya abo ko sa kanal.”

Napakurap ako.

Kahit sanay na ako sa patay, hindi ako sanay sa ganitong klase.

Ako si Mira Santos. Mortuary makeup artist sa isang kilalang funeral home sa Quezon City. Hindi mataas ang sweldo, hindi rin maganda pakinggan ang trabaho ko kapag tinanong sa reunion.

Pero dito ako tahimik.

Dito walang nanghuhusga.

O akala ko lang.

Dahil si Enzo Villareal, kahit patay na, mas maarte pa sa buhay.

“Pakibilisan. Nasa inner pocket ng coat ko. Password: 990814.”

Kinuha ko ang phone niya.

“Birthday ng girlfriend mo?”

Natahimik siya sandali.

“Birthday ng taong mahal ko.”

Hindi ko na pinansin. Binuksan ko ang phone, ni-reset lahat, binura ang laman.

Pagbalik ko sa pag-aayos sa kanya, mas tahimik na siya.

Tinakpan ko ang sugat sa noo niya. Inayos ko ang labi. Nilagyan ko ng konting kulay ang pisngi para hindi magmukhang malamig ang mukha niya.

Nang matapos ako, mukha siyang natutulog.

Mapayapa. Gwapo. Parang hindi galing sa banggaan.

“Okay ka pala,” sabi niya sa isip ko. “Kapag nakapagparamdam ako kay Daddy, papadagdagan ko bonus mo.”

“Salamat,” bulong ko. “Sana cash.”

Kinabukasan, dinala ang katawan niya sa isang malaking chapel sa Taguig.

Hindi simpleng lamay iyon. Parang gala night na ginawang libing.

May mga negosyante, politiko, artista, influencer, at reporters. Ang kabaong niya ay glass casket, napapalibutan ng puting rosas at mamahaling ilaw. Ang ina niyang si Donya Celeste Villareal ay umiiyak na halos himatayin bawat sampung minuto.

Nakatayo lang ako sa gilid, bantay sa ayos ng mukha ni Enzo.

Akala ko magiging tahimik ang araw.

Hanggang sa biglang bumukas ang pinto ng chapel.

“Enzo!”

Isang babae na nakaputing dress ang tumakbo papunta sa kabaong. Maganda siya. Perpektong kulot ang buhok, basa ng luha ang pisngi, at sakto ang bagsak niya sa harap ng mga camera.

Nagyelo ang dugo ko.

Bianca Laurel.

Kaklase ko noong college.

Ang babaeng sumira sa pangalan ko.

Noong graduation recital namin, siya ang nagpakalat na kinopya ko raw ang performance piece niya. Siya ang umiyak sa faculty room. Siya ang naging biktima. Ako ang nawalan ng scholarship.

Pagkatapos noon, siya ang sumikat bilang singer-vlogger.

Ako, napunta sa lamayan.

At ngayon, nandito siya.

Nakayakap sa kabaong ni Enzo.

“Bakit mo kami iniwan?” hikbi niya.

Lumapit si Donya Celeste, nanginginig ang kamay.

“Sino ka, hija?”

Dahan-dahang hinawakan ni Bianca ang tiyan niya.

“Donya… ako po ang lihim na girlfriend ni Enzo.”

Tumahimik ang buong chapel.

Tapos sinabi niya ang pangungusap na nagpabago sa hangin.

“At dala ko po sa sinapupunan ko ang anak niya.”

Sumabog ang bulungan.

Nag-flash ang mga camera. May reporter na halos madapa para makakuha ng mas malapit na kuha.

Si Donya Celeste, mula sa pagkalito, biglang napahawak sa balikat ni Bianca.

“Totoo ba ’yan? May apo ako?”

Sa loob ng utak ko, biglang umalingawngaw ang sigaw ni Enzo.

“Sinungaling! Hindi ko siya girlfriend! Hindi ko nga siya kilala! Mira, sabihin mo sa kanila! Bakla ako! Baklang-bakla ako!”

Napatingin ako sa mukha ni Bianca.

Sa gitna ng pag-iyak, nakita ko ang mabilis na ngisi niya.

Isang ngising ako lang yata ang nakapansin.

Pagkatapos, lumingon siya sa direksyon ko.

Sandali lang.

Pero sapat para maintindihan ko.

Kinukutya niya ako.

Parang sinasabi ng mata niya: “Tingnan mo, Mira. Ikaw nag-aayos ng patay. Ako, magiging tagapagmana ng buhay nila.”

Nanlamig ang mga kamay ko.

Sa isip ko, halos mabaliw si Enzo.

“Huwag! Hindi puwede! Ang trust fund ko… ang dapat mapunta kay Nico!”

“Nico?” tanong ko sa isip ko.

“Si Nico Reyes. Best friend ko. Siya ang mahal ko. Birthday niya ang password ng phone ko.”

Napatingin ako sa lalaking tahimik na nakatayo malapit sa altar.

Matangkad. Simple ang barong. Maputla ang mukha. Namumula ang mga mata pero hindi umiiyak nang malakas.

Siya si Nico.

At habang yakap-yakap ni Donya Celeste si Bianca na parang biyayang nahulog mula langit, nakita kong nakatingin si Nico sa kabaong ni Enzo na para bang doon gumuho ang buong mundo niya.

“Mira,” sigaw ni Enzo sa isip ko, basag ang dating mayabang niyang tono. “Tulungan mo ako. Siya ang mahal ko. Hindi ang babaeng ’yan.”

Tumingin ako kay Bianca.

Umiiyak siya sa harap ng lahat.

Pero ang mga mata niya, nananalo.

Kinuha ko ang microphone sa tabi ng altar.

Huminga ako nang malalim.

At sinabi ko ang mga salitang nagpatahimik sa buong chapel.

“May huling bilin po si Enzo Villareal.”

…

Nagkasabay-sabay ang paglingon ng lahat sa akin.

Ang violin music sa chapel ay biglang humina. Pati mga camera, sa akin na nakatutok. Narinig ko ang pagbulong ng isang reporter:

“Sino siya?”

“Makeup artist yata.”

“Bakit siya may mic?”

Si Donya Celeste, namumugto ang mata, napatingin sa akin na may halong pagkalito at galit.

“Ano’ng sinasabi mo?”

Si Bianca naman, sandaling tumigil sa pag-iyak.

Mabilis lang.

Pero nakita ko ang takot sa mata niya.

Hindi niya inasahan na gagalaw ako.

Hindi niya inasahan na ang babaeng minsan niyang tinapakan ay magsasalita sa araw na inaakala niyang magiging simula ng bagong yaman niya.

Hinawakan ko nang mahigpit ang mic.

“Bago po tuluyang ilibing si Enzo, may gusto siyang ipaabot.”

May tumawa nang mahina.

“May medium ba ngayon?”

“Drama na naman.”

“Content ba ’to?”

Nanatili akong kalmado.

Sa isip ko, si Enzo ay nagmamadaling nagsasalita.

“Sabihin mo hindi ko siya kilala! Sabihin mo bakla ako! Sabihin mo mahal ko si Nico! Sabihin mo—”

“Tumahimik ka,” sagot ko sa isip. “Kapag sinabi ko ’yan nang diretso, ipapalayas nila ako.”

Bigla siyang nanahimik.

Tama ako.

Hindi sapat ang katotohanang narinig ko mula sa patay.

Kailangan ko ng bagay na kayang paniwalaan ng buhay.

Kaya tumingin ako kay Bianca.

“Miss Bianca Laurel,” sabi ko.

Namutla siya nang marinig ang buong pangalan niya.

“Bakit?” pilit niyang nanginginig na tanong. “Sino ka para kausapin ako?”

Ngumiti ako nang kaunti.

“Dating kaklase mo.”

Nag-iba ang mukha niya.

Ang ilang reporter ay agad na nagbulungan. May nakakilala sa kanya bilang singer-vlogger. May nag-search siguro sa phone. May kumukuha na ng video.

Lumapit siya sa akin, mahina ang boses pero puno ng banta.

“Mira, huwag kang gumawa ng eksena. Libing ito.”

“Eksena?” tanong ko. “Hindi ba ikaw ang pumasok na parang teleserye?”

Sumabog ang mahinang ingay sa chapel.

Umigting ang panga ni Bianca.

Hinawakan niya ulit ang tiyan niya at umiyak sa harap ng lahat.

“Bakit n’yo po ako pinapahiya? Buntis po ako. Anak ito ni Enzo. Wala na nga siyang ama, tapos ganito pa?”

Napahagulgol si Donya Celeste.

“Hija…”

Pero bago pa siya tuluyang lumapit kay Bianca, nagsalita ako.

“Kung anak ’yan ni Enzo, madali naman pong patunayan.”

Tumahimik ang chapel.

“DNA test,” sabi ko.

Napaatras si Bianca.

“Hindi pa puwede. Delikado sa baby.”

May doktor na bisita sa likod ang nagsalita, “May non-invasive prenatal paternity test. Blood sample lang ng ina at DNA ng alleged father.”

Lalong namutla si Bianca.

Si Enzo sa isip ko ay halos pumalakpak.

“Yes! Doctor! Mabuhay ka, Doc!”

Hinawakan ni Donya Celeste ang kamay ni Bianca, pero hindi na kasing higpit kanina.

“Hija,” mahina niyang sabi, “kung totoo, wala kang dapat ikatakot.”

Napatingin si Bianca sa paligid.

Sa reporters.

Sa mga bisita.

Sa pamilya Villareal.

At sa akin.

Doon ko nakita ang galit niya.

Hindi lungkot.

Hindi takot para sa bata.

Galit dahil may sumira sa plano niya.

“Hindi ko kailangang patunayan sa inyo ang pagmamahal namin ni Enzo!” sigaw niya. “Minahal niya ako! Ako ang pinili niya!”

Sa sandaling iyon, tumunog ang phone ni Nico.

Lahat ay napatingin sa kanya.

Nanginginig ang kamay niyang kinuha iyon mula sa bulsa.

“Sorry,” bulong niya.

Pero bago niya mapatay ang screen, nakita ko ang wallpaper.

Larawan nila ni Enzo.

Hindi pang-magkaibigan.

Hindi pangkaraniwan.

Isang kuhang silang dalawa lang, nakaupo sa tabing-dagat, nakasandal ang ulo ni Enzo sa balikat ni Nico.

Tahimik ang chapel.

Maging si Donya Celeste ay natigilan.

Lumapit si Bianca, parang gusto niyang agawin ang phone.

Pero umatras si Nico.

Sa unang pagkakataon, nagsalita siya.

“Tumigil ka na, Bianca.”

Ang boses niya ay mahina, pero malinaw.

Kumalat ang kilabot sa buong chapel.

“Alam kong nagsisinungaling ka.”

Nanlaki ang mata ni Bianca.

“Wala kang alam!”

“Meron,” sagot ni Nico.

Tumingin siya sa kabaong ni Enzo. Namula ang mata niya.

“Dahil noong gabing namatay siya, kausap ko siya.”

Biglang nanahimik ang lahat.

Nagpatuloy si Nico, bawat salita parang hinihila mula sa sugat.

“Sasabihin na sana niya sa parents niya ang tungkol sa amin. Pagod na raw siyang magtago. Pagod na siyang magpanggap na babaero para hindi madismaya ang pamilya niya.”

Napakapit si Donya Celeste sa gilid ng upuan.

“Hindi…” bulong niya.

Lumapit si Nico sa kanya.

“Donya, mahal na mahal po kayo ni Enzo. Kaya siya natakot. Hindi dahil ikinakahiya niya kayo. Kundi dahil takot siyang siya ang ikahiya ninyo.”

Napahikbi si Donya Celeste.

Si Enzo sa isip ko ay biglang tahimik.

Sa unang beses mula nang makilala ko siya, wala siyang biro.

Wala siyang arte.

Tanging isang mahinang salita lang.

“Mom…”

Napatingin ako sa mukha niya sa loob ng kabaong.

Mapayapa pa rin. Hindi gumagalaw. Pero sa dibdib ko, ramdam ko ang bigat ng huling bagay na hindi niya nasabi.

Biglang may pumasok na lalaking naka-itim na suit. Isa siyang abogado ng pamilya Villareal.

Lumapit siya kay Donya Celeste at may ibinulong.

Tumingin si Donya Celeste kay Bianca.

“May kopya raw ng last will si Enzo,” sabi niya, nanginginig ang boses. “Nakalagay doon na kung may lalabas mang mag-aangkin na buntis sa kanya, kailangang dumaan sa DNA test bago kilalanin ng pamilya.”

Nawala ang kulay sa mukha ni Bianca.

“At ang malaking bahagi ng personal trust niya,” dagdag ng abogado, “ay nakalaan sa isang foundation para sa LGBTQ youth shelters. Ang trustee ay si Nico Reyes.”

May mga huminga nang malalim.

May nagtakip ng bibig.

May reporter na halos hindi na kumurap.

Si Bianca, na kanina ay parang bidang api, ngayon ay mukhang nahuling magnanakaw sa sariling palabas.

“Hindi totoo…” bulong niya.

Lumapit ako sa kanya.

Hindi para manakit.

Hindi para maghiganti nang mura.

Kundi para ibalik ang salamin sa mukha niya.

“Noong college, sinira mo ang pangalan ko para ikaw ang palakpakan,” sabi ko. “Ngayon, ginamit mo ang patay para makapasok sa pamilyang mayaman.”

Nanginginig ang labi niya.

“Wala kang ebidensya.”

Ngumiti ako.

“Meron.”

Itinaas ko ang phone ko.

Habang umiiyak siya kanina, habang ipinapakita niya ang tiyan niya sa lahat, may isang bagay siyang sinabi sa personal assistant niya sa gilid, akala niya natabunan ng ingay.

Pero malapit ako.

At naka-record ang mic ng chapel.

“Siguraduhin mong walang lalabas tungkol kay Ramon. Kapag nalaman nilang siya ang ama, tapos tayo.”

Pinatugtog ko ang recording.

Sa loob ng chapel, walang huminga.

Si Bianca ay napaupo sa sahig.

Hindi na siya umiyak.

Wala nang luha.

Wala nang acting.

Tapos biglang may lalaking tumakbo palabas ng pinto—ang personal assistant niyang lalaki.

Dalawang security guard ang humabol.

Si Donya Celeste ay dahan-dahang lumapit sa kabaong ni Enzo.

Hinawakan niya ang malamig na salamin.

“Anak…” basag ang boses niya. “Kung sinabi mo lang… kung sinabi mo lang sa akin…”

Sa isip ko, narinig ko si Enzo.

“Takot ako, Mommy.”

Hindi ko alam kung bakit, pero lumapit ako sa kanya.

Hindi ko sinabi na naririnig ko ang anak niya.

Hindi niya ako paniniwalaan.

Kaya sinabi ko na lang ang alam kong kailangan niyang marinig.

“Donya, minsan po hindi nagsisinungaling ang anak dahil wala siyang tiwala. Minsan nagsisinungaling siya dahil mahal na mahal niya kayo, at takot siyang mawala kayo.”

Napahagulgol siya.

Si Nico naman, lumapit sa kabaong. Inilagay niya ang palad sa salamin.

“Duwag ka,” bulong niya kay Enzo. “Pero mahal pa rin kita.”

Sa isip ko, marahang tumawa si Enzo.

“Sabihin mo sa kanya… sorry.”

Tumingin ako kay Nico.

“Siguro,” sabi ko, “kung may sasabihin man siya, iyon ay sorry.”

Napatigil si Nico.

Tapos bumagsak ang luha niya.

Hindi na ako nagsalita pa.

Kinabukasan, naglabas ng statement ang pamilya Villareal. Sasailalim sa legal investigation si Bianca Laurel dahil sa panlilinlang at attempted fraud. Ilang lumang kaso niya sa showbiz at school organizations ang muling lumitaw.

Ako?

Tinawagan ako ng abogado ng Villareal family.

May donasyon daw si Donya Celeste sa funeral home.

At may personal scholarship fund siyang ipinangalan sa akin—para sa mga batang nawalan ng pangarap dahil sa paninirang-puri.

Hindi ako naging mayaman.

Hindi rin bumalik ang dating buhay ko.

Pero sa unang pagkakataon, hindi ko na naramdaman na natalo ako kay Bianca.

Dahil may mga taong nananalo sa palakpakan.

At may mga taong tahimik na bumabangon kapag lumabas na ang totoo.

Sa huling araw bago ilibing si Enzo, inayos ko ulit ang mukha niya.

Mas banayad na ang boses niya sa isip ko.

“Mira.”

“Ano na naman?”

“Salamat.”

Napangiti ako.

“Walang anuman.”

“Saka… oily talaga ako. Next time, matte primer ha.”

Napatingala ako sa kisame.

“Patay ka na nga, maarte ka pa rin.”

Pero habang isinasara ang kabaong, naramdaman kong unti-unting humina ang presensya niya.

Bago tuluyang mawala, may huling bulong siyang iniwan.

“Sabihin mo sa kanila… huwag matakot magmahal nang totoo.”

Hindi ko alam kung para iyon kay Nico.

Kay Donya Celeste.

O sa akin.

Pero mula noon, sa tuwing nag-aayos ako ng mukha ng isang patay, mas naiintindihan ko na ang trabaho ko.

Hindi lang pala ako nagtatago ng sugat.

Minsan, ako ang huling taong binibigyan ng pagkakataong ilabas ang katotohanang hindi na kayang sabihin ng bibig.

At kung may natutunan ako kay Enzo Villareal, ito iyon:

Mas mabuting mabuhay nang hindi perpekto pero totoo, kaysa mamatay na dala-dala pa rin ang bigat ng lahat ng itinago mo.