Dumating ang kambal kong kapatid sa mental hospital na halos hindi ko na makilala.

May pasa siya sa panga. May hiwa sa labi. May bakat ng mga daliri sa braso na parang may humawak sa kanya na akala mo pag-aari siya.

Ngumiti lang ako habang nakatitig sa kanya sa ilalim ng malamig na ilaw ng visiting room.

Kasi sa sandaling iyon, alam kong may mamamatay na katahimikan sa bahay nila.

Labing-anim na taon akong ikinulong sa loob ng bakal na gusaling iyon sa Mandaluyong.

Sabi ng lahat, delikado raw ako. Mula pagkabata, wala raw talagang ayos ang ulo ko. Noong anim na taong gulang ako, pinaiyak ko ang buong purok dahil hindi ako pinasuso ni Mama nang pangalawang beses. Noong grade school, may babaeng humila ng buhok ko at sinuklian ko siya hanggang kinailangan siyang kalbuhin ng nanay niya para magpantay. Noong sampung taong gulang ako, nasugatan ko nang malala ang kamay ng Math teacher ko dahil hinawakan niya ako nang sapilitan habang nagwawala ako.

Hindi na ako pinabalik sa normal na buhay matapos noon.

Bahay. Kulong. Tali. Sedative. Hanggang sa huli, ospital.

At sa loob ng lahat ng taong iyon, iisa lang ang hindi bumitaw sa akin.

Ang kambal ko.

Si Lina.

Kung ako ang masamang balita ng pamilya, si Lina naman ang mabuting anak. Mahinhin. Mahina ang boses. Laging umiiyak kapag may nasasaktan. Iyong tipong kahit lamok, tinataboy lang, hindi pinapatay. Noong mga bata pa kami, kapag may ginawa akong masama, siya ang palaging humihingi ng tawad para sa akin. Kapag tinatali ako ni Papa sa kama para raw hindi ako manakit, siya ang lihim na nagdadala sa akin ng tubig, biskwit, at kumot.

Siya rin ang unang nagturo sa akin ng isang bagay na hindi ko maintindihan noon.

Pagmamahal.

Kaya nang makita ko siyang pumasok sa visiting room nang nakayuko, hawak ang manipis na bag, nanginginig ang mga daliri, alam kong may mali.

“Bakit ganyan ang mukha mo?” tanong ko.

Ngumiti siya agad, pero masakit tingnan. “Wala ‘to.”

“Sinong gumawa?”

“Wala nga, Ina.” Umupo siya sa tapat ko. “Nadulas lang ako sa banyo.”

Tiningnan ko siya nang diretso. Pareho kami ng mukha. Pareho kami ng mata. Pareho kami ng hugis ng bibig. Pero magkaibang-magkaiba ang laman sa loob. Kaya siguro kahit nagsisinungaling siya, naririnig ko pa rin ang takot sa ilalim ng bawat salitang binibitawan niya.

“Sinong gumawa?” ulit ko.

Hindi siya sumagot agad. Umiyak muna.

Tahimik. Walang hikbi. Iyong luhang pagod na, sanay na, pero ayaw pa ring tumigil.

Napahigpit ang kapit ko sa gilid ng mesa.

“Si Hector,” bulong niya sa wakas.

Asawa niya.

Iyong lalaking ipinakilala niya sa akin dalawang taon bago tuluyang maputol ang halos lahat kong contact sa labas. Noong una, mabait daw. Masipag. May trabaho sa auto supply sa Pasig. Maraming pangako. Maraming “ako na bahala.” Maraming “hindi kita pababayaan.”

Mga lalaking ganiyan ang paborito kong klaseng durugin.

“Aksidente lang daw,” sabi ni Lina, punas ang luha. “Kapag galit siya. Kapag lasing. Kapag napapahiya siya sa nanay niya. Minsan humihingi naman siya ng tawad.”

“At pinapatawad mo.”

Napayuko siya.

“Bakit?”

“Kasi… may anak kami.”

Hindi ako agad nakapagsalita.

“May anak kayo?” tanong ko, mabagal.

Tumango siya. “Si Maya. Limang taong gulang. Nasa school ngayon. Hindi ko pa siya nadadala rito. Natatakot ako na baka—”

“Baka ano?”

“Baka husgahan ka nila. Baka matakot siya sa’yo.”

Napangiti ako. Totoo naman.

Dahan-dahan akong tumayo mula sa upuan ko. Narinig ko ang pamilyar na langitngit ng bakal sa paa ng mesa. Sumunod sa akin ang tingin ni Lina, kinakabahan.

“Hindi kita sinisisi,” sabi ko.

Napatingala siya.

“Hindi ako galit.”

Bahagya siyang huminga nang maluwag.

“Na-diagnose ka sa maling sakit,” sabi ko, saka ngumiti nang mas malamig. “Hindi ka lang biktima, Ate. May sakit ka rin.”

“Ano?”

“Takot.”

Tumayo siya. “Ina…”

Hindi na siya nakapagsalita nang hawakan ko ang balikat niya at idiin siya sa kama sa loob ng private observation room na ginagamit minsan ng doctor kapag kailangan akong kausapin nang mag-isa.

Mas malakas ako sa kanya. Noon pa man.

“Em—Ina, anong ginagawa mo?”

“Ginagamot ka.”

Hinubad ko ang cardigan niya. Kinuha ko ang bag niya. Ang ID niya. Ang salamin niya. Ang simpleng blouse niyang amoy pawis, sabon, at pagod. Hindi siya pumalag nang todo, pero umiiyak na siya.

“Pakinggan mo ako,” sabi ko, marahan habang binibihisan ko ang sarili ko ng mga damit niya. “Kapag umuwi ka mamaya sa buhay mo, wala nang matitira sa’yo. Hindi asawa mo. Hindi biyenan mo. Hindi takot mo. Ako na ang uuwi para sa’yo.”

Nanlaki ang mata niya. “Hindi! Ina, huwag! Papatayin ka nila!”

“Ako?”

Natawa ako. Mahina lang. Nakakakilabot.

“Subukan nila.”

Ipinuwesto ko siya sa kama, isinuot sa kanya ang puting damit-pasyente. Itinali ko nang maayos ang manggas sa tagiliran ng higaan, eksakto kung paano nila ginagawa sa akin dati kapag masyado akong “aktibo.” Hindi naman sobrang higpit. Hindi ako hayop sa kanya. Gusto ko lang siguraduhin na makakalabas ako nang hindi siya makakahabol.

“Ayaw kong gawin mo ‘to,” umiiyak niyang sabi.

Lumapit ako at hinaplos ang mukha niyang namamaga. Sa lahat ng tao sa mundo, siya lang ang kaya kong hawakan nang hindi ko gustong manakit.

“Pero gusto kong mabuhay ka.”

At sa unang pagkakataon sa napakaraming taon, ako ang umalis sa likod ng bakal na gate.

Mainit ang hangin sa labas. Mabaho sa usok. Maingay. Magulo.

Masarap.

Sumakay ako ng jeep at bumaba sa may Cainta, kung saan nakatira si Lina kasama ang asawa niya, biyenan, at anak. Sa biyahe pa lang, binasa ko ang mga lumang message sa phone niya. Puro utos ng biyenan. Puro mura ng asawa. Puro bayarin. Puro sorry ni Lina. Puro pangungutang. Puro pagsusumamo.

May isang litrato roon.

Si Lina, si Maya, at si Hector.

Nakangiti si Maya. Nakahawak sa saya ng nanay niya.

Si Hector, kahit nasa litrato, mukha pa ring lalaking sanay manapak pagkatapos magsabing “nadala lang ako.”

Pagdating ko sa bahay nila, bukas ang gate. Maliit lang ang paupahang townhouse, pero ang ingay sa loob akala mo reyna ang nakatira.

“Lintik na ‘yan! Alas-sais na!” sigaw ng matandang babae mula sa sala. “Lina! Gutom na gutom na ‘ko!”

Ah. Ang biyenan.

Nakapulupot ang buhok sa rollers, naka-daster, naka-upo sa sofa habang nanonood ng noontime replay at may hawak pang sugalan notebook. Hindi man lang tumingin agad sa akin.

“Anong oras ka na naman umuwi? Wala ka nang silbi! Hindi ka pa magluto!”

Huminto ako sa gitna ng sala at tiningnan siya.

Isa pang taong malakas dahil may mahinang babaeng nakatapat sa kanya.

“Bingi ka ba?” sigaw niya. “Kilos!”

Ngumiti ako. “Opo, Nay.”

Dumeretso ako sa kusina. At doon ko nakita ang pinaka-malungkot na bahagi ng bahay.

Maruming pinggan. Lumang kanin. Isang maliit na electric fan na puro alikabok. Baon sa sulok ang pink na lunchbox na may sticker ni Elsa. Sa ref, iilang itlog, patis, tuyo, at kalahating bote ng softdrinks.

Ito ang buhay na pinili ni Lina para sa sarili niya matapos niya akong iwan sa ospital nang paulit-ulit na hindi magawa ng konsensya kundi dalawin ako.

Hindi na puwede.

Nagluto ako. Hindi ng masarap.

Ng nakakatanda.

Sinunog kong mabuti ang longganisa hanggang mangitim. Sobrang alat ng sabaw. Sinadya kong lagyan ng dinurog na ampalaya at lumang dried fish ang sinangag para mabaho ang buong kusina. Gusto ko kasing magsimula sa munting bagay. Ayokong ubusin agad ang saya.

Paglabas ko ng pagkain, napangiwi ang matanda.

“Ano ‘to? Basura?”

“Dinner po,” sabi ko.

“Kahit aso hindi kakain niyan!”

Sa bilis ng galaw ko, hindi niya naabutang umatras nang hawakan ko ang panga niya at isinubo sa kanya ang isang kutsarang punô ng sinunog na longganisa at maalat na kanin.

Napamulagat siya.

“Lunukin mo,” sabi ko.

“Gaga ka ba—mmph!”

Tinakpan ko ang bibig niya at itinulak ko ang tubig sa lalamunan niya hanggang mapalunok ko siya.

Nang makabuga siya ng hangin, nagwala siya agad. “Hayop ka! Siraulo ka ba! Pag-uwi ng anak ko, papatayin ka talaga niya!”

“Talaga?” mahinahon kong tanong.

Hinablot ko ang pitsel ng mainit-init pang tubig mula sa mesa at ibinuhos sa kandungan niya.

Sumigaw siya nang ubod lakas, sabay tayo at takbo papuntang banyo. Nagsara siya ng pinto habang nagmumura, umiiyak, at nagbabanta.

“Wala kanghiya-hiya! Sumbong kita kay Hector! Papupulpugin kita! Pati anak mo, kukunin namin—”

Doon ako huminto.

Pati anak mo.

Kaya pala.

Kaya pala hindi umaalis si Lina.

Dahil ginagamit nila si Maya.

Tinignan ko ang dingding kung saan may nakasabit na maliit na larawan ng batang nakangiti habang naka-school uniform.

Eksaktong ganoon din ang ngiti ni Lina noong bata kami. Iyong ngiting gusto mong iligtas kahit hindi mo alam kung paano.

Mula sa loob ng banyo, tuloy pa rin ang sigaw ng biyenan.

Pero mas mahalaga na ang isa pang tunog na narinig ko.

Tunog ng gate sa labas.

May dumating.

Sinilip ko sa bintana.

Isang itim na motor. Isang lalaking matangkad, pawisan, nakakunot ang noo, bumaba habang binabagsak ang helmet sa upuan.

Kasunod niya, may batang babaeng bumaba mula sa kapitbahay na may hawak na pink na bag.

Si Maya.

At si Hector, pagpasok pa lang sa gate, galit na galit nang sumigaw—

“LINA! ANONG GINAWA MO SA NANAY KO?”

PASS 2

Hindi ako gumalaw.

Sa halip, dahan-dahan kong inayos ang buhok ni Lina sa likod ng tenga ko, saka ako humarap sa pinto habang papalapit ang yabag niya.

Pumasok si Hector na parang bagyong sanay manira ng gamit at tao.

Matangkad siya. Malapad ang balikat. Naka-uniform pa ng shop, may marka ng grasa sa manggas. Pero ang una kong napansin ay hindi ang laki niya.

Kundi ang kumpiyansa.

Iyong kumpiyansang meron lang ang lalaking matagal nang walang pumapalag.

“Nabaliw ka na ba?!” sigaw niya sa akin. “Nasaan si Mama?”

Maya, nasa may pintuan lang, natigilan. Kita sa mukha niyang sanay siya sa eksenang ito. Sanay sa sigaw. Sanay sa takot.

Ayoko sa gano’n.

Yumuko ako at ngumiti sa bata. “Anak, pumunta ka muna sa kuwarto mo. Isara mo ang pinto.”

Hindi siya gumalaw agad. Kay Hector muna siya tumingin, humihingi ng permiso.

“Pumasok ka!” singhal ni Hector.

Napatakbo si Maya paloob.

Pagkasara ng pinto, tumahimik sandali ang sala.

Saka lumabas ang biyenan mula sa banyo, pulang-pula ang hita at tuhod, gulo ang buhok, nanginginig sa galit habang nakaturo sa akin.

“Anak! Sinasaktan ako ng bruha mong asawa! Nabaliw na talaga! Buhusan mo nga! Turuan mo ng leksyon!”

Lumapit si Hector, galit na galit, at hindi na nag-abala pang magtanong.

Sanay na sanay.

Itinaas niya agad ang kamay niya para sampalin ako.

Pero hindi ako si Lina.

Nahawakan ko ang pulsuhan niya bago pa dumampi sa mukha ko. Mabilis. Mariin.

Nagulat siya.

Mas nagulat siya nang ipitin ko ang hinlalaki niya paatras hanggang mapamura siya sa sakit.

“Ano ba—bitawan mo ‘ko!”

“Maya ang pangalan ng anak niyo, ‘di ba?” tanong ko, malamig.

“Lintik ka! Bitawan mo sabi—”

Mas diniinan ko.

Napayuko siya.

“Kapag sumigaw ka ulit nang ganiyan sa loob ng bahay na ‘to, babaliin ko ang daliri mo isa-isa.”

Nanlaki ang mata ng biyenan. “Anak! Ano’ng hinihintay mo? Sapakin mo!”

Tinulak ko si Hector paatras. Nabunggo siya sa mesa.

“Subukan niya,” sabi ko.

Unang beses siguro sa buhay niyang may babaeng hindi umatras sa harap niya. Kaya sa halip na sumugod agad, tinitigan niya ako na parang may mali.

“Anong drama ‘to, Lina?”

“Hindi ito drama,” sabi ko. “Inventory ito.”

Nakita ko ang pagtataka sa mukha niya.

Lumapit ako sa cabinet, kinuha ang brown envelope na nakita ko sa bag ni Lina sa biyahe. Hindi ko pa iyon binubuksan kanina. Pero binuksan ko habang nakatingin sa kanya.

Sa loob, may mga resibo. Medical abstract. Pawnshop claim slips. Mga photocopy ng ID. At isang maliit na notebook na puno ng sulat-kamay ni Lina.

Bawat pahina, may petsa.

At sa bawat petsa, may tala.

March 8 — sinapak ako sa kusina dahil kulang ang asin ng sabaw.
March 17 — hinila ni Mama Tess ang buhok ko sa harap ni Maya.
April 2 — kinuha ni Hector ang ATM ko.
April 18 — sinakal ako sa banyo, sinabi niyang kapag nagsumbong ako, kukunin nila si Maya.
May 4 — pinilit akong umutang para sa sugal ni Mama Tess.
May 19 — hindi pinakain si Maya hanggang makauwi ako galing overtime.

Mas lalong tumalim ang tingin ko.

Tahimik si Hector.

Tahimik din ang biyenan.

May mga taong matapang lang kapag walang ebidensya.

“Akala niyo kasi hindi nagsusulat ang mga babaeng binubugbog,” sabi ko. “Akala niyo takot na takot na siya para magtanda.”

Umabante ang biyenan. “Sinungaling! Gawa-gawa lang niya ‘yan!”

“Talaga?” Hinugot ko ang cellphone ni Lina sa bulsa. “May pictures din.”

Isa-isang lumabas sa screen ang mga litrato. Pasa sa tagiliran. Sugat sa labi. Bugbog na braso. Punit na blouse. Screenshot ng transfer sa online lending app. Voice recording ng biyenan na sumisigaw, ‘Kung hindi ka magbibigay ng pera, sasabihin namin sa anak mo na baliw ang nanay mo!’

Nagbago ang kulay ng mukha ni Hector.

Hindi dahil sa konsensya.

Kundi dahil sa kaba.

“Anong gusto mo?” bulong niya.

Napangiti ako.

Sa wakas. Nagtanong din ang hayop.

“Una,” sabi ko, “lalabas dito si Maya na hindi umiiyak.”

“Pangalawa, tatawagan mo ang barangay, ang women’s desk, at ang kapatid ng landlord. Ngayon din.”

“Ano? Baliw ka ba—”

“Pangatlo,” putol ko, “ilalabas mo ang lahat ng gamit ni Lina at ng anak niya sa loob ng tatlumpung minuto.”

“Hindi puwede!” sigaw ng biyenan. “Dito ang bahay nila!”

“Hindi,” sabi ko. “Kulong ito. Magkaiba iyon.”

Tumawa si Hector nang pilit. “At kapag hindi ko ginawa?”

Humakbang ako papalapit sa kanya hanggang halos magkadikit na ang mukha namin.

“Alam mo ba kung saan galing ang asawa mo bago mo siya nakilala?”

Hindi siya sumagot.

“May kambal siya.”

Nakita kong nag-iisip siya.

“Siya ang mabait,” sabi ko. “Ako ang inilagay sa mental hospital.”

Tuluyang namutla ang mukha niya.

Hindi dahil naniniwala siya sa baliw.

Kundi dahil bigla niyang naunawaan kung bakit walang takot ang babaeng kaharap niya.

Mula sa likod, narinig kong bumukas ang pinto ng kuwarto.

Sumilip si Maya, yakap ang stuffed toy niya. Takot na takot ang mata.

Lumuhod ako para pumantay kami.

“Anak,” sabi ko nang mas malambot kaysa boses na ginamit ko buong araw, “lapit ka rito.”

Nag-alinlangan siya, pero lumapit din.

Ipinakita ko sa kanya ang notebook.

“Kilalang-kilala mo ba sulat ng mama mo?”

Tumango siya, marahan.

“Kapag tinanong ka ng pulis o ng teacher mo kung sino ang nanakit sa mama mo, sasabihin mo ba ang totoo?”

Napatingin siya sa tatay niya.

Humigpit ang panga ni Hector.

“Wala kang karapatan—”

“Huwag mo siyang tignan,” sabi ko, hindi inaalis ang mata kay Maya. “Sa akin ka lang tumingin.”

Unti-unting umangat ang mga mata ng bata.

At sa unang pagkakataon, may nakita akong hindi takot doon.

Pagod.

“Mama cries in the bathroom,” bulong niya. “Lola says kasalanan ni Mama. Daddy throws things. One time… one time Daddy pushed Mama and she hit the table.”

Napapikit si Hector.

Hindi sa hiya.

Sa pagkatalo.

Minsan, sapat na ang isang batang magsabi ng totoo para bumagsak ang buong bahay ng kasinungalingan.

Kinuha ko ang phone at tumawag sa barangay women’s desk mismo, speaker on, habang nakatingin kay Hector. Hindi ko siya binigyan ng pagkakataong mag-isip pa.

Pagkatapos noon, tumawag ako sa adviser ni Maya gamit ang contact na naka-save sa phone ni Lina. Sumunod, sa kapitbahay na madalas maghatid sa bata. Pagkatapos, sa pinsan ni Lina sa Antipolo na ilang beses na palang nagyaya sa kanilang umalis pero laging tinatanggihan ng kapatid ko.

“Parating na sila,” sabi ko.

Biglang lumuhod ang biyenan sa harap ko.

“Maawa ka naman,” hikbi niya. “Kapag naisumbong kami, mapapahiya kami sa lugar na ‘to.”

Tinitigan ko siya.

“Talagang ‘yan ang una mong iniisip?”

Hiya.

Hindi sugat ni Lina. Hindi takot ni Maya. Hindi buhay na unti-unting pinapatay ninyo araw-araw.

Hiya.

May mga taong hindi na kayang ayusin. Kailangan na lang ilayoan.

Pagdating ng barangay at women’s desk, nagsalita si Hector ng kung anu-anong palusot. Stress. Hindi sinasadya. Away mag-asawa lang. Pamilya raw nila iyon. Aayusin daw nila.

Pero andoon ang notebook.

Andoon ang pictures.

Andoon ang recording.

Andoon si Maya.

At makalipas ang halos isang oras, tuluyan nang inilalabas ang maleta ni Lina at ang mga damit ng bata papunta sa sasakyan ng pinsan niya.

Sakto ring dumating si Lina.

Hindi ko alam paano siya nakawala agad sa ospital, pero alam kong kaya niyang gumawa ng paraan kapag anak niya na ang usapan.

Pagkababa niya sa tricycle, takbo agad siya papasok, putlang-putla, hingal na hingal.

Pagkakita niya sa akin, sa suot kong blouse niya, namuo ang luha sa mata niya.

“Anong ginawa mo?” nanginginig niyang tanong.

Tiningnan ko ang mga maleta. Si Maya na ngayon ay mahigpit na nakayakap sa kanya. Si Hector na nakatayo sa gilid, wasak ang yabang. Ang biyenan niyang hindi na makatingin nang diretso.

“Yung hindi mo magawang simulan,” sagot ko.

Umiyak siya. Todo. Hindi tahimik. Hindi pigil. Iyong iyak ng taong sobrang tagal nang naghihintay ng pahintulot para bumitaw.

Lumapit siya sa akin at niyakap ako.

Napatigas ako sandali.

Hindi ako sanay sa yakap. Hindi ako lumaki sa lambing. Hindi ako gumaling sa lambot.

Pero kambal ko siya.

Kaya hinayaan ko.

“Natakot ako para sa’yo,” bulong niya.

“Mas dapat natakot sila para sa sarili nila,” sagot ko.

Akala ko tapos na ang lahat doon.

Hindi pa pala.

Paglabas naming tatlo sa gate, saka humabol si Hector. Hindi para manakit. Hindi na siya ganoon katapang.

Kundi para lumuhod.

Sa gitna ng kalsada.

Sa harap ng kapitbahay.

Sa harap ng tanod.

Sa harap ng sariling anak.

“Lina, patawarin mo ‘ko,” umiiyak niyang sabi. “Hindi ko na uulitin. Uuwi ka na, please. Pamilya tayo.”

Tumingin sa kanya si Lina. Matagal. Tahimik.

Ito ang sandaling akala ko lalamya siya. Ito ang sandaling akala ko mananalo na naman ang nakasanayang takot.

Pero humigpit ang hawak niya sa kamay ni Maya.

At pagkatapos, inabot niya sa akin ang cellphone niya.

“Kambal,” sabi niya, basag ang boses, “paki-video.”

Napatingin ako sa kanya.

Sa wakas, naroon na.

Hindi lakas.

Hindi dahas.

Kundi gulugod.

Itinaas ko ang phone at pinindot ang record.

Huminga nang malalim si Lina, saka tumingin nang diretso sa lalaking sumira sa kanya.

“Makinig ka, Hector,” sabi niya. “Hindi mo na ‘ko asawa mula sa araw na una mo ‘kong sinuntok. Hindi mo na ‘ko pamilya mula sa araw na ginamit mo ang anak natin para takutin ako. At hinding-hindi na kita babalikan.”

Tahimik ang buong kalye.

Kahit ang biyenan niya, napahinto sa pag-iyak.

“Hindi ako mahina,” dugtong ni Lina. “Natakot lang ako. Pero tapos na ‘yon.”

Pagkatapos noon, siya mismo ang tumalikod.

Hindi ako.

Hindi ang barangay.

Siya.

At sa tingin ko, iyon ang pinakamagandang parte ng buong gabi.

Hindi dahil nasaktan sila.

Kundi dahil unang beses kong nakita ang kambal ko na iniligtas ang sarili niya.

Makalipas ang tatlong buwan, nasa Antipolo na sila nakatira ni Maya. Tahimik na subdivision. Malapit sa school. May maliit na tindahang pinapasukan si Lina sa umaga at online selling sa gabi. Hindi madali, pero totoo.

Si Hector? May kaso. Hindi mabilis ang hustisya dito sa atin, pero gumagalaw kapag may lakas ng loob at ebidensya. Ang biyenan? Nakatira na sa isa pa niyang anak sa Bulacan, kung saan, ayon sa kuwento, wala na raw gustong magbigay sa kanya ng pera.

At ako?

Bumalik ako sa ospital.

Oo.

Nagulat ang lahat nang kusa akong bumalik.

Pero bago ako hinatulan ng mundo sa desisyong iyon, ito ang hindi nila alam:

Hindi ako bumalik dahil natalo ako.

Bumalik ako dahil sa unang pagkakataon, ako mismo ang pumili.

May treatment. May doctor. May mga papel na kailangang asikasuhin. May mahabang proseso para tuluyang makalabas nang legal. At sa unang pagkakataon, may dahilan akong maghintay.

Tuwing Linggo, dumadalaw si Lina kasama si Maya.

Hindi na takot ang bata sa akin.

Noong una, patago niya akong tinitingnan. Ngayon, siya pa ang nagdadala ng drawing.

Isang beses, inabutan niya ako ng papel na may tatlong babae na magkahawak-kamay sa ilalim ng araw.

“Ako, Mama, saka ikaw,” sabi niya.

“Tita ba ako?” tanong ko.

Ngumiti siya. “Hindi. Ikaw ‘yung superhero na medyo scary.”

Natawa si Lina. Ako rin, kahit hindi ako sanay.

Minsan, hindi pala pagpatay ang pinakamatinding paghihiganti.

Minsan, ang pinakamasakit para sa mga taong sanay manakot ay ang makita kang buhay, buo, at hindi na nila kayang kontrolin.

At kung may natutunan man ako sa buong buhay ko, ito iyon:

Ang mga tulad ko, puwedeng ikulong.

Pero kapag ang minahal namin ang sinaktan mo, huwag na huwag kang magkakamaling isipin na hindi kami marunong lumaban.