Sampung taon kong pinatakbo ang nag-iisang “isang pisong biyahe” sa aming baryo sa bundok.

Hindi para yumaman. Hindi para sumikat. Kundi para makababa sa bayan ang mga lolang may pasan na gulay, itlog, at kamote—para may maipangtawid sila sa isang linggong pagkain.

Pero isang umaga lang, isang dalagang college student na umuwi galing Maynila ang sumakay sa jeep ko, tiningnan ang kalawang sa pinto, sinimhot ang amoy ng sako ng abono at manok, at ngumisi na parang basura ang tingin niya sa amin.

Kinabukasan, pinahinto ang prangkisa ko, kinumpiska ang sasakyan, at tinawag akong banta sa kaligtasan.

At noong tuluyan akong umalis sa baryo at iniwan silang lahat, saka nila naranasan kung gaano kabigat ang isang daang kilong gulay sa likod, sa ilalim ng araw, habang walang kahit isang sasakyang dumarating.

Ako si Dalia Reyes, apatnapu’t anim na taong gulang, at halos kalahati ng buhay ko ay naiwan sa manibela ng lumang jeep na iyon.

Mula Sitio San Isidro pababa ng bayan ng Lucban, iisa lang ang biyahe. Ako lang iyon.

Isang piso bawat sakay.

Oo, isang piso.

Ilang beses na akong pinagtawanan dahil doon. Sabi nila, lugi raw ako. Totoo naman. Pero sa bundok, hindi lahat sinusukat sa tubo. Minsan, ang kita ay makitang nakabenta si Aling Nena ng pechay at may pambili siya ng maintenance medicine. Minsan, ang balik ay ang marinig si Mang Isko na nagsasabing, “Salamat, Dalia, nakarating ako sa doktor.”

Kaya kahit pauma na ang jeep, kahit palaging may kailangang higpitan, palitan, kumpunihin, hindi ko binitawan.

Hanggang dumating si Faye Villamor.

Apo siya ni Mang Tano, isa sa pinakamatatandang taga-roon. Narinig ko nang umuwi raw galing Maynila, nag-aaral sa malaking unibersidad, matalino, modern, sosyal. Sabi ng iba, karangalan raw ng baryo.

Noong unang araw niya sa jeep ko, sumampa siya na parang napilitang tumapak sa putikan.

Pag-upo pa lang niya, agad nang nagsalubong ang kilay niya.

“Ano ba ’tong amoy na ’to?” malakas niyang sabi habang tinatakpan ang ilong ng panyo. “Pang-tao ba ’tong sasakyan o panghayop?”

Biglang tumikom ang bibig ng lahat.

Si Aling Nena, na may dalang bilao ng itlog at isang maliit na sako ng pataba, dahan-dahang hinila palapit sa paa niya ang mga dala, halatang nahiya.

Tumingin ako kay Faye sa salamin.

“Biyaheng bundok ito, hija,” sabi ko. “Ganyan talaga. Aalis na tayo.”

Pero hindi siya tumigil.

Tatlong beses niyang pinunasan ang upuan gamit ang wet wipes na parang may sakit ang bakal. Tapos naglabas pa ng maliit na pabango at nagspray sa ere.

“Sa Maynila, matagal nang pinull-out ang mga ganitong sasakyan,” sabi niya. “Dito lang sa liblib na lugar may nagtitiis sa ganito.”

Walang sumagot.

Umugong ang makina. Umusad kami sa lubak-lubak na kalsada ng bundok.

Hindi pa kami nakakalayo nang bigla siyang namutla.

Makalipas ang ilang segundo—

“Bleeeh—!”

Nagsuka siya sa gitna ng eskinita ng jeep.

Nagkagulo ang mga pasahero. Napaatras ang iba. Kumalat ang maasim na amoy sa loob. Huminto ako agad sa gilid, kumuha ng walis at timba ng tubig na lagi kong dala.

Habang naglilinis ako, narinig kong sumigaw siya.

“Paano ka ba magmaneho, Ate? Gusto mo bang mapatay kaming lahat?”

Pinilit kong lunukin ang inis.

“Lubak ang daan. Kung sinabi mong hilo ka, sana sa harap ka pinaupo.”

“Hindi ako nahilo dahil sa daan!” sigaw niya. “Nahilo ako dahil sa bulok mong jeep at sa pangit mong pagmamaneho!”

Tumingin siya sa laylayan ng pantalon niyang may talsik ng suka, saka nanlisik ang mata.

“Alam mo ba kung magkano ’to? Tatlong libo ang pantalon na ’to. Dapat sagutin mo dry cleaning ko!”

Hindi na nakatiis si Aling Nena.

“Faye, tama na,” mahinang sabi niya. “Isang piso lang ang pamasahe rito. Sampung taon na kaming sumasakay kay Dalia. Wala namang problema.”

“Oo nga,” dagdag ni Mang Isko. “Kung hindi dahil sa biyahe niya, hindi kami makakababa.”

Ngumisi si Faye.

“Iyan ang problema sa inyo,” sabi niya, paikot ang tingin sa aming lahat. “Sanay kayo sa bare minimum. Nagbabayad kayo, tapos pumapayag kayo sa sirang sasakyan, walang aircon, walang maayos na upuan, wala man lang tamang safety? Consumer rights ang pinag-uusapan dito.”

Humugot ako ng limang piso sa bulsa ko at iniabot sa kanya.

“Huwag ka nang magbayad. Heto, pambili mo ng tubig.”

Hinampas niya ang kamay ko. Nalaglag ang barya sa sahig ng jeep.

“Ayoko ng limos mo.”

Pagkatapos noon, inilabas niya ang cellphone niya at sunod-sunod na kinuhanan ng litrato ang kalawang sa pinto, ang luwag na hawakan sa bubong, ang lumang bentilador sa dashboard, at ang bintanang hindi na tuluyang sumasara.

Akala ko, pagtatampo lang ng batang mayabang.

Hindi ko alam na iyon na pala ang simula ng pagkawasak ko.

Kinabukasan, alas-singko pa lang ng umaga, palabas na sana ako ng baryo para maisakay ang mga lola papuntang palengke nang may humarang na tatlong sasakyan ng LTO at municipal transport inspection sa kalsada.

Kasama nila si Faye.

Maayos ang buhok niya. Naka-blouse siya. May folder sa kamay at mayabang ang tayo, parang siya ang may-ari ng buong daan.

“Iyan po ’yung sasakyan,” sabi niya sabay turo sa jeep ko. “Colorum na nga, delikado pa. Hindi pasado sa safety standards.”

Bumigat ang dibdib ko.

Lumapit sa akin ang isang opisyal.

“Ikaw ba si Dalia Reyes?” tanong niya.

“Opo.”

“May reklamo laban sa sasakyan mo. Kailangan namin itong kumpiskahin para sa inspeksyon. May kaukulang multa rin na dalawampung libong piso.”

Parang may sumuntok sa sikmura ko.

“Sir, sandali lang,” halos pabulong kong sabi. “Ito lang ang masasakyan ng mga matatanda dito. Kapag wala ito, paano sila makakababa?”

Hindi pa nakakasagot ang opisyal, si Faye na ang sumingit.

“At paano naman kung mawalan ng preno ’yan? Kapag may namatay, sino ang mananagot? Siya?”

Nagtipon ang mga tao sa paligid.

Naroon sina Aling Nena. Si Mang Isko. Ang mga suki kong araw-araw kong inihahatid sa bayan.

At biglang nag-iba ang tono ni Faye. Hinarap niya sila na parang politiko sa entablado.

“Mga kabarangay,” malakas niyang sabi, “ginagawa ko ito para sa inyo. Nakipag-ugnayan na ako sa isang legit na bus company sa bayan. Kapag natanggal na ang ilegal na biyahe na ito, magpapasok sila ng regular na unit. May aircon, maayos ang upuan, at ligtas pa.”

Parang may kumislap sa mga mata ng ilan.

“May aircon?” bulong ng isa.

“Mas maganda ’yon,” sabi ng isa pa.

“Baka oras na talaga para palitan ang luma,” mahinang sabi ng kapitan, hindi man lang ako matingnan.

Nakatingin lang ako sa kanila.

Sa mga mukhang ilang taon kong sinabayan sa ulan, sa baha, sa putik, sa dilim ng madaling-araw.

Nakatingin ako habang unti-unti nilang binitiwan ang panig ko.

Nang hilahin ng tow truck ang jeep ko, para akong nilimasan ng laman-loob.

Sa ilalim ng punong mangga sa tabi ng waiting shed, nag-live pa si Faye.

“Mga ka-followers!” masigla niyang sigaw sa camera. “Tagumpay tayo! Napahinto natin ang isang abusadong biyahe na kumikita sa paghihirap ng mahihirap!”

Nag-uunahan ang comments sa phone niya.

Justice served.
Buti nga.
Dapat mas marami pang i-report na ganyan.

Gusto kong sumigaw.

Gusto kong sabihin na sa sampung taon, wala akong kinita kundi utang, pagod, at ilang gabing hindi ako natutulog kakaisip kung paano ko papalitan ang piyesang sira.

Pero wala akong sinabi.

Pagdating ko sa bahay, nadatnan ko ang kapitan.

“Dalia,” sabi niya, pa-ubo-ubo, “mas mabuti sigurong bayaran mo agad ang multa. Ayaw ng munisipyo ng gulo. At saka… sabi rin ni Faye, hindi raw papasok ang bus company hangga’t nandiyan ka at baka raw manggulo ka.”

Natawa ako.

Hindi dahil nakakatawa.

Kundi dahil kung hindi ako tatawa, baka tuluyan akong mabasag.

Nang makaalis siya, binuksan ko ang lumang lata ng biskwit sa ilalim ng kama. Tatlong libo at dalawang daang piso lang ang laman.

Iyon lang ang natira sa sampung taon kong pagsisilbi.

Habang nakatingin ako sa perang halos wala nang halaga, may narinig akong boses sa labas.

Si Faye.

May megaphone pa.

“Bukas daw, may darating na representative ng company!” sigaw niya. “Maghanda na kayo dahil magiging moderno na ang biyahe sa atin!”

Nakatayo ako sa gitna ng madilim kong sala, nakatingin sa lumang keypad phone na matagal ko nang hindi ginagamit.

Isang numero lang ang hindi ko mabura sa isip ko kahit ilang taon na ang lumipas.

Matagal akong nag-atubili.

Pagkatapos, pinindot ko ang tawag.

Tatlong ring.

Apat.

Saka may sumagot.

At sa unang “Hello?” pa lang, nakilala ko agad ang boses.

Napaupo ako sa gilid ng kama.

“Marco…” paos kong sabi. “Ako ito. Si Dalia.”

Natahimik siya nang ilang segundo.

Pagkatapos, parang may nabagsak na upuan sa kabilang linya.

“Dalia? Diyos ko… nasaan ka? Ilang taon kitang hinanap!”

Pumikit ako nang mariin.

Kasi sa wakas, pagkatapos ng napakahabang panahon, handa na akong sabihin ang lihim na pilit kong ibinaon—

ang totoong dahilan kung bakit marunong akong magmaneho ng kahit anong sasakyan, at kung bakit isang tawag ko lang, puwedeng magbago ang buong baryo.

part2…

“Nasaan ka?” ulit ni Marco sa kabilang linya, pero hindi na siya kagaya ng binatang kasama ko noong high school.

Mas mababa na ang boses niya. Mas buo. Mas sanay mag-utos.

Pero kilala ko pa rin siya.

Siya ang dati kong kaklase. Ako ang dating class president. Siya ang batang laging nahuhuli noon sa practical driving tests, at ako ang nagturo sa kanyang umatras ng truck sa makitid na eskinita sa likod ng vocational school.

Pagkatapos ng graduation, umalis siya ng probinsiya.

Ako naman, naiwan.

May sakit noon si Papa. Namatay si Mama nang maaga. At nang bumigay ang katawan ni Papa, naiwan sa akin ang lumang jeep ng tiyuhin ko at ang responsibilidad sa baryo.

Si Marco ang nagtatag ngayon ng isa sa pinakamalaking luxury transport companies sa Maynila—mga van at limousine para sa negosyante, politiko, artista, foreign clients. Ilang beses niya akong niyaya noon, noong nagsisimula pa lang siya, pero lagi kong tinatanggihan.

Hindi dahil ayaw ko.

Kundi dahil walang ibang sasalo sa baryo kung aalis ako.

Ngayon, wala na akong dahilan para manatili.

“Kaya mo ba akong kunin?” tanong ko.

“Hindi lang kunin,” sagot niya agad. “Dalia, bibigyan kita ng posisyon. Head of Fleet Operations. Kumpletong benepisyo. Tirahan. Sasakyan. At kung gusto mo, bukas din.”

Napahawak ako sa dibdib ko.

Sa isang taon ng isang pisong pamasahe, hindi man lang ako makaipon ng sampung libo. Tapos heto, isang tawag lang, may kamay na gustong sumalo sa akin.

“Bukas,” mahina kong sabi. “Pupunta ako.”

Kinabukasan, alas-nuwebe pa lang ng umaga, dumating sa baryo ang tatlong itim na van na kintab na kintab, parang hindi bagay sa putik at alikabok ng bundok.

Nagtilian ang mga bata. Napatayo sa labas ang mga kapitbahay. Maging si Faye, napalabas ng bahay ng lolo niya, halatang nagulat.

Unang bumaba si Marco.

Naka-puting polo, maayos ang tindig, at may klase ang kilos. Pero nang makita niya ako, nagbago ang mukha niya. Hindi CEO ang tingin niya sa akin.

Kundi kaibigan.

“Class president,” nakangiting sabi niya, sabay yakap sa akin nang mahigpit. “Ang tagal.”

Hindi ko napigilang maluha.

Hindi dahil sa hiya.

Kundi dahil sa unang pagkakataon matapos ang napakaraming taon, may tumingin sa akin na parang tao—hindi parang lumang drayber na puwedeng itulak sa gilid kapag hindi na kailangan.

“Lilipat na ba talaga kayo, Ate Dalia?” nanginginig na tanong ni Aling Nena, may hawak na panyo.

Tumingin ako sa kanya. Sa kanilang lahat.

“Nung kailangan n’yo ako, nandito ako,” sabi ko. “Sampung taon.”

Walang umimik.

“Kahit tag-ulan, kahit bagyo, kahit bumigay ang sariling katawan ko, bumiyahe ako. Kahit isang piso lang ang bayad. Hindi dahil obligasyon ko. Kundi dahil iniisip kong pamilya ko kayo.”

Namula ang mata ni Mang Isko.

“Pero noong isang beses akong pinag-initan, wala ni isa ang totoong tumayo para sa akin.”

Nayuko ang iba.

Si Faye lang ang matigas pa rin ang baba.

“Ate, huwag n’yo naman kaming i-gaslight,” sabi niya. “Kung hindi pasado sa standards ang jeep n’yo, mali pa rin iyon. Hindi puwedeng emotion lang ang pairalin.”

Lumingon sa kanya si Marco.

At sa unang pagkakataon, nabawasan ang tapang sa mukha niya.

“May punto ka,” malamig na sabi ni Marco. “Safety matters. Pero alam mo ba ang ibig sabihin ng responsibility?”

Hindi nakasagot si Faye.

“Responsibility is not filming poor people and turning them into content,” dugtong niya. “Hindi kabayanihan ang magpa-viral kung wala ka namang totoong kapalit na naihanda.”

Natigilan ang buong baryo.

Sumingit ang kapitan. “Sir, parating na raw po dapat ang company representative ngayon. Baka may konting delay lang—”

Naputol siya nang tumunog ang cellphone ng municipal liaison na nasa tapat.

Ilang segundo siyang nakinig, tapos namutla.

“Kap… hindi na raw tutuloy ang bus company,” sabi niya. “Hindi raw viable ang ruta. Masyadong maliit ang kikitain. Matarik pa ang daan. Wala raw silang pondo para roon.”

Parang natanggalan ng bubong ang buong waiting shed.

“Ano?” bulalas ng isang matanda.

“Paano na kami makakababa?” umiiyak na sabi ni Aling Nena.

“Eh sabi mo may papasok na bus!” galit na sigaw ng isang lalaki kay Faye.

Namuti ang mukha ni Faye.

“Nakausap ko sila—sabi nila possible—akala ko—”

“Akala mo?” putol ni Mang Isko. “Akala mo lang pala? Dahil sa akala mo, nawala ang nag-iisa naming masasakyan!”

Unti-unting lumakas ang boses ng mga tao.

“Dahil sa babae na ’yan!”

“Pinahiya si Dalia!”

“Content lang pala ang habol!”

“Hindi man lang nagtanong kung ano’ng mangyayari sa amin pagkatapos!”

Biglang umurong si Faye, pero huli na.

Sa unang beses, naranasan niyang hindi sapat ang English, hindi sapat ang college degree, at lalong hindi sapat ang camera—kapag ang kaharap mo ay gutom, pagod, at totoong naapektuhan ng ginawa mo.

“Ate Dalia…” nanginginig ang boses ni Aling Nena. “Patawad. Nagpadala kami sa pangako.”

Masakit pa rin.

Hindi agad nawawala ang sakit dahil lang humingi ng tawad ang tao.

Pero sa mukha nilang iyon—sa mga likod na baluktot, sa mga kamay na bitak-bitak, sa mga matang puno ng takot—naalala kong hindi sila masama.

Mahihina lang sila sa pangakong ginhawa.

Katulad ng maraming tao.

Huminga ako nang malalim.

“Hindi ko na mababawi ang jeep,” sabi ko. “At hindi na rin ako babalik sa dati.”

Lalong yumuko ang mga tao.

“Pero…” tumingin ako kay Marco. “Baka may puwede pa tayong gawin.”

Nagkatinginan kami.

Ngumiti siya na parang matagal na niyang hinihintay ang sandaling iyon.

Kinahapunan din, bumalik ang isa sa mga van niya sa bayan. Pagkalipas ng dalawang araw, may dumating na dalawang secondhand ngunit maayos at rehistradong shuttle units na kayang umakyat-bundok.

Hindi libre.

Pero hindi rin pangmayaman.

Nag-set up si Marco ng cooperative-style transport system. Ang kumpanya niya ang sasagot sa maintenance sa unang anim na buwan. Ang munisipyo, napilitang maglaan ng maliit na subsidy matapos kumalat sa lokal na radyo ang kuwento ng baryo. At ang mga taga-roon, sa wakas, natutong mag-ambag nang tama—hindi ng isang piso, kundi ng halagang sapat para hindi malugi ang sistemang bumubuhay sa kanila.

At ang unang kundisyon ko?

Hindi ako ang magmamaneho araw-araw.

Magtuturo ako.

Nag-train ako ng dalawang kabataang lalaki at isang biyuda sa baryo na gustong matutong magmaneho ng shuttle. Tinuruan ko sila ng makina, preno, disiplina sa kalsada, at higit sa lahat, ng pag-unawa sa dahilan kung bakit may rutang kailangang buhayin kahit hindi malaki ang kinikita.

Si Faye?

Ilang linggo siyang hindi lumabas ng bahay ng lolo niya.

Nalaman ko na bumagsak ang online page niya dahil may mga nakapanood ng sumunod na nangyari at siya naman ang tinawag na mapagsamantala. Marami ang nangutya. Marami rin ang nanghusga.

Pero hindi ko na siya ginanti.

Isang hapon, siya mismo ang lumapit sa akin sa waiting shed.

Wala nang makeup. Wala nang taas ng noo.

“Ate Dalia…” umiiyak niyang sabi, “nagkamali ako. Akala ko tama ang ginagawa ko. Akala ko pag mas maayos sa standards, automatic mas mabuti para sa lahat. Hindi ko naisip na may mga bagay palang hindi kayang sukatin ng picture at report.”

Tiningnan ko siya nang matagal.

“Hindi sapat ang magandang intensyon kung kulang sa pag-unawa,” sabi ko. “At hindi rin sapat ang edukasyon kung wala kang malasakit.”

Tumango siya habang umiiyak.

Hindi kami naging malapit pagkatapos noon.

Pero natuto siya.

At minsan, sapat na muna iyon.

Pagkaraan ng tatlong buwan, lumipat ako sa Maynila para pormal nang pamahalaan ang fleet ni Marco. May maliit akong apartment. May maayos akong sahod. May sarili na akong uniporme, opisina, at team na nirerespeto ako.

Pero tuwing araw ng palengke, umuuwi pa rin ako sa Sitio San Isidro.

Hindi para bawiin ang dati.

Kundi para alalahanin kung sino ako bago pa ako natutong unahin ang sarili ko.

Isang umaga, habang pinapanood kong sumasakay nang maayos sina Aling Nena at Mang Isko sa bagong shuttle, napangiti ako.

Hindi dahil masaya ang lahat.

Kundi dahil sa wakas, naging tama rin ang timbangan.

May hustisya.

May aral.

May bagong simula.

At may mga bagay talagang kailangang mawala muna bago tuluyang maintindihan ng mga tao ang tunay na halaga.

Minsan, ang mga tahimik na sakripisyo ang unang minamaliit—hanggang sa sila ang mawala at biglang tumigil ang mundo. Kaya bago mo husgahan ang isang taong matagal nang nagpapasan para sa iba, subukan mo munang intindihin ang bigat na matagal na niyang binubuhat nang walang reklamo.