Lumabas ako ng city hall na hawak ang divorce papers.

Maputla ang mukha ko, pero hindi ako umiyak.

Dahil sa loob ng limang taon, mas marami pa akong nailuha kaysa sa kaya kong alalahanin.

Ang mas masakit?

Habang hawak ko ang papel na nagpapatunay na wala na kami, ngumiti pa ang asawa ko at sinabing,

“Isang buwan lang ito, Liana. Pag nakaalis na si Mira, pakakasalan ulit kita.”

Ako si Liana Mercado.

Tatlumpung taong gulang.

Dating asawa ni Adrian Villamor—isang negosyanteng kilala sa Makati, malamig sa harap ng tao, pero minsan, noong bata pa kami, marunong humawak ng kamay na parang ako lang ang mundo niya.

Pagkatapos naming pumirma, dinala niya ako sa lumang paresan sa kanto ng Quiapo.

Doon kami madalas kumain noong bagong kasal pa kami.

Umupo ako sa tabi ng bintana. Malabo ang salamin dahil sa singaw ng ulan at init ng kusina. Sa labas, nagmamadali ang mga jeep, tricycle, at taong may kanya-kanyang bitbit na pagod.

“Dalawang beef pares,” sabi ni Adrian.

Hinubad niya ang coat niya, isinabit sa upuan, saka kinuha ang kaha ng sigarilyo.

Pero sandali siyang natigilan.

Binalik niya iyon sa bulsa.

Alam niya kasing sumasakit ang sikmura ko kapag naamoy ko ang usok.

Dati, sa mga ganoong maliliit na bagay ako kumakapit.

Sa pag-alala niya sa bawal kong kainin.

Sa pagtanggal niya ng sibuyas sa pagkain ko.

Sa pag-alalay niya sa akin kapag masikip ang daan.

Kaya nang dumating ang pares, hindi na ako nagulat nang kunin niya ang mangkok ko at isa-isang tanggalin ang dahon ng sibuyas.

“May ticket na si Mira next month,” sabi niya, parang ordinaryong balita lang. “Naayos ko na rin ang school niya sa Canada.”

Hindi ako sumagot.

Nakatingin lang ako sa kamay niya.

Sa kamay na minsang nangakong hindi ako bibitawan.

“Pag nakaalis na siya,” dagdag niya, “puputulin ko na lahat ng koneksyon sa kanya.”

Itinulak niya pabalik sa akin ang mangkok.

“Liana, ito na ang huling beses. Hindi siya pumayag umalis hangga’t hindi niya nakikita na hiwalay tayo. Alam mo namang bata pa siya. Magulo mag-isip.”

Bata.

Iyon ang tawag niya kay Mira.

Ang babaeng halos sampung taon ang tanda ko ang pagitan sa amin.

Ang babaeng tinulungan niyang makapag-aral.

Ang babaeng paulit-ulit niyang sinabing “kawawa lang.”

Hanggang isang gabi, nakita ko ang litrato nilang magkasama sa isang hotel sa Tagaytay.

At noong ikaapat na taon ng kasal namin, nalaman kong hindi na lang awa ang ibinibigay niya.

Sarili niya na.

Kinain ko ang pares nang dahan-dahan.

Mainit ang sabaw. Malambot ang karne.

Dati, ito ang paborito kong lasa.

Ngayon, parang wala akong malasahan.

“Pagbalik natin,” sabi niya, “magpapakasal ulit tayo. Simple lang. Wala nang gulo. Babalik tayo sa dati.”

Napangiti ako nang bahagya.

Babalik sa dati?

Sa aling dati?

Sa gabing buong tapang niyang hinawakan ang kamay ko dito mismo sa paresan at sinabing,

“Liana, habang buhay kitang aalagaan.”

O sa mga gabing mag-isa akong naghihintay sa condo namin habang nasa ibang kama siya?

Noon, lumalaban ako.

Umiiyak.

Nagtatanong.

Nagmakaawa.

Nagwala.

Hanggang napagod ang puso ko.

Hanggang pati mga kaibigan namin, palihim nang nagsasabing ako ang pinakatangang asawa sa buong circle namin.

Hindi raw ako marunong umalis.

Hindi raw ako marunong magpahalaga sa sarili.

Tama sila.

Hindi ako marunong umalis.

Hanggang isang buwan bago ang araw na iyon.

Nalaman kong buntis ako.

Hindi ko pa nasasabi kay Adrian.

Dala ko pa lang sa dibdib ko ang munting lihim na iyon nang bigla akong “madulas” sa hagdan ng parking basement.

Nandoon si Mira.

Sabi niya, aksidente raw.

Pero bago ako bumagsak, nakita ko ang kamay niya.

Nakita ko rin ang ngiti niya.

Nawala ang anak ko bago ko pa man siya matawag na anak.

Sa ospital, habang malamig ang kumot at puting-puti ang ilaw, may kung anong naputol sa loob ko.

Hindi galit.

Hindi sigaw.

Hindi paghihiganti.

Kundi ang huling hibla ng pag-ibig.

Kaya nang muling sabihin ni Adrian na kailangan naming mag-divorce “pansamantala” dahil nagwawala si Mira, tahimik akong pumayag.

Akala niya nanalo siya.

Hindi niya alam, iyon ang unang beses na pinalaya ko ang sarili ko.

“Liana,” mahinang sabi niya, “this month, behave ka muna. Pagkatapos nito—”

Tumunog ang phone niya.

Nakita ko ang pangalan sa screen.

Mira.

Agad siyang tumayo.

Naging seryoso ang mukha niya.

“Adrian, nandito na ang landlord,” umiiyak na boses ng babae sa kabilang linya. “Please, punta ka na. Takot ako.”

Hindi na siya nagdalawang-isip.

Kinuha niya ang coat niya.

“May emergency lang ako,” sabi niya sa akin. “May driver sa labas. Ihahatid ka ni Mang Rene pauwi. Kumain ka muna. Delikado raw sa area ngayon, kaya huwag kang maglalakad mag-isa.”

Tumango ako.

Nasa pinto na siya nang lumingon siya.

May lungkot sa mata niya.

O baka awa.

“Salamat, Liana,” sabi niya.

Pagkalabas niya, tumunog ang wind chime sa pinto.

Mahina.

Paulit-ulit.

Parang tunog ng bagay na tuluyan nang bumitaw.

Ibinaba ko ang chopsticks.

At saka lang tumulo ang luha ko.

Hindi dahil umalis siya.

Kundi dahil sa wakas, hindi ko na siya hinintay.

Kinuha ko ang phone ko at nagpadala ng mensahe.

“Next month. Kita tayo sa airport.”

Paglabas ko ng paresan, wala ang kotse.

Wala rin si Mang Rene.

Tumawag ako kay Adrian.

Una, walang sagot.

Ikalawa, pinatay.

Ikatlo, ikaapat, ikalima…

Sa huli, sinagot niya.

“Ano ba, Liana?” iritado niyang tanong.

“Adrian, wala ang driver. Delikado rito. Pwede bang—”

May narinig akong boses ng babae.

Malambing.

Inis.

“Adrian, ngayon ka pa talaga sasagot ng tawag niya?”

Tumahimik ako.

Sumikip ang dibdib ko.

Pagkatapos, narinig ko ang boses ni Adrian.

“Sorry, baby. Iba-block ko na siya. Hindi na siya istorbo.”

Naputol ang tawag.

At ilang segundo lang, hindi ko na siya matawagan.

Blocked.

Sa gabing iyon, sa gitna ng malamig na kalsada ng Maynila, naintindihan ko ang totoo.

Hindi ako ang pinili niya.

Hindi ako kailanman pinili.

Naglakad ako papunta sa pinakamalapit na istasyon.

Madilim ang daan dahil may ginagawang construction. May ilang poste ng ilaw na patay. Kumakabog ang dibdib ko habang paulit-ulit kong naaalala ang balitang may puganteng kriminal na nagtatago raw sa lugar.

Binilisan ko ang lakad.

Pagkatapos, may narinig akong yabag sa likod ko.

Mabigat.

Malapit.

Huminto ako.

Huminto rin siya.

Nanigas ang buong katawan ko.

Paglingon ko, may kamay na biglang tumakip sa bibig ko.

Bago tuluyang magdilim ang paningin ko, napindot ko ang emergency button sa gilid ng phone.

Ang huling narinig ko ay isang boses na paos at puno ng galit:

“Sa wakas, nakuha ko rin ang babae ni Adrian Villamor.”

…

Pagmulat ko, amoy kalawang, alikabok, at lumang kahoy ang unang sumalubong sa akin.

Nakatali ang mga kamay at paa ko.

Nasa loob ako ng isang abandonadong bodega, may sirang bintana, patak ng ulan sa yero, at ilaw na kumikislap sa kisame.

Sa harap ko, may lalaking may mahabang peklat sa pisngi.

Nakaupo siya sa lumang kahon, hawak ang kutsilyong ginagamit panghiwa ng lubid.

“Gising na pala ang reyna,” sabi niya.

Nanlamig ako.

“Kung pera ang kailangan mo,” nanginginig kong sabi, “ibibigay ko. Huwag mo lang akong saktan.”

Tumawa siya.

“Pera? Pareho kayo ng asawa mo. Akala niyo lahat nabibili.”

“Ex-husband ko na siya,” mahina kong sagot.

Tumigil siya.

Tumingin siya sa papel na hawak ko pa pala sa bag—ang divorce certificate.

Ngumisi siya.

“Mas mabuti. Mas masakit sa kanya kapag nalaman niyang huli na siya.”

“Bakit mo ito ginagawa?”

Lumapit siya.

Itinuro niya ang peklat sa mukha niya.

“Tanda mo ang lumang factory sa South Harbor? Tatlong taon na ang nakakaraan?”

Natigilan ako.

Naaalala ko iyon.

Unang malaking proyekto ni Adrian bilang CEO.

Maraming pamilyang pinalayas.

Maraming empleyadong nawalan ng trabaho.

May narinig pa akong usap noon sa telepono.

“Bilisan niyo. Ayokong may aberya.”

Hindi ko pinansin.

Dahil noon, mahal ko pa siya.

At kapag mahal mo ang isang tao, minsan pinipili mong maging bulag.

“Ako si Tomas Reyes,” sabi ng lalaki. “Warehouse supervisor ako roon. May dokumento akong hawak na magpapatunay na ilegal ang ginawa ng kompanya ni Villamor. Pero bago ako makapagsalita, sinunog ang opisina. Nasunog ang kapatid ko sa loob.”

Nanigas ang puso ko.

“Hindi ko alam…”

“Hindi mo kailangang malaman,” malamig niyang sabi. “Asawa ka niya. Nakikinabang ka sa lahat ng ginawa niya.”

Napaiyak ako.

Hindi dahil sa takot lang.

Kundi dahil may bahagi ng sinabi niya ang totoo.

Ilang taon akong nakatira sa bahay na binuo ng perang may bahid ng luha ng ibang tao.

Ilang taon akong nanahimik.

Biglang may narinig kaming sirena sa malayo.

Napalingon si Tomas.

Ako rin.

Ang emergency signal.

Napindot ko nga.

Nakita kong nagbago ang mukha niya. Nagmadali siyang lumapit, hinawakan ang phone ko sa sahig, pero basag na ito at patay na.

“Damn it.”

Sa labas, may mga yabag.

May sumigaw.

“Police! Ibaba ang armas!”

Nagkagulo ang paligid.

Hinila ako ni Tomas pataas, ginawa akong panangga.

Nanlambot ang mga tuhod ko.

Pagbukas ng pinto, hindi pulis ang unang nakita ko.

Si Adrian.

Basang-basa sa ulan.

Putla ang mukha.

Sa likod niya ang mga pulis.

Nang makita niya ako, parang gumuho ang buong mundo niya.

“Liana…”

Ngumiti si Tomas nang mapait.

“Dumating din pala ang dakilang Adrian Villamor.”

Hindi makalapit si Adrian.

Nakatutok ang kutsilyo sa leeg ko.

“Gusto mong mabuhay siya?” sigaw ni Tomas. “Aminin mo. Aminin mo ang ginawa mo sa amin.”

Tahimik ang bodega.

Naririnig ko ang patak ng ulan.

Ang paghinga ni Adrian.

Ang tibok ng puso ko.

Matagal siyang hindi nagsalita.

At sa katahimikang iyon, naintindihan ko.

Totoo ang sinabi ni Tomas.

“Adrian,” sabi ko, halos pabulong. “Totoo ba?”

Tumingin siya sa akin.

Basang-basa ang mata niya.

“Liana, hindi ganoon kasimple.”

Napapikit ako.

Iyon na ang sagot.

Biglang tumawa si Tomas.

Mapait.

Basag.

“Hindi ganoon kasimple? Kapatid ko ang namatay!”

Sa sandaling nawala ang focus niya, sumugod ang isang pulis mula sa gilid.

Nagkagulo.

Bumagsak kami.

May sumigaw.

May humawak sa akin.

Naramdaman kong may mainit na braso na yumakap sa katawan ko.

Si Adrian.

“Liana, Liana, tingnan mo ako,” paulit-ulit niyang sabi. “Sorry. Sorry. Hindi ko alam na aabot sa ganito.”

Hindi ako nagsalita.

Hindi ko siya niyakap pabalik.

Sa labas ng bodega, habang binabalot ako ng kumot ng rescue team, dumating si Mira.

Nakasuot siya ng manipis na coat, umiiyak, nanginginig.

“Adrian!” sigaw niya.

Pero hindi siya nilingon ni Adrian.

Sa unang pagkakataon, ako ang tinitigan niya.

Parang doon lang niya naintindihan na hindi lang ako asawa na puwedeng iwan at balikan.

Tao ako.

May sugat.

May nawala.

May hangganan.

Lumapit siya sa akin.

“Liana, please. Bigyan mo ako ng pagkakataon. Aayusin ko lahat. Si Mira, ang kompanya, lahat. Ikaw lang ang—”

“Tumawag ako sa’yo,” putol ko.

Natigilan siya.

“Tinawagan kita nang paulit-ulit. Natatakot ako. Wala ang driver. Delikado ang daan.”

Namutla siya.

“Liana…”

“Pero pinili mong i-block ako.”

Wala siyang naisagot.

Tumingin ako kay Mira.

Nakatungo siya, pero nanginginig ang labi niya.

“Sinadya mong wala ang driver, hindi ba?” tanong ko.

Lumingon si Adrian sa kanya.

“Mira?”

Umiiyak si Mira.

“Gusto ko lang siyang matakot. Hindi ko alam na may mangyayari. Gusto ko lang… gusto ko lang mapunta ka sa akin.”

Sa gabing iyon, walang sigaw na lumabas sa bibig ko.

Wala na akong lakas.

Wala na rin akong kailangang patunayan.

Kinabukasan, isinampa ko ang lahat ng kaso.

Laban kay Tomas, para sa ginawa niya sa akin.

Laban kay Mira, para sa pananabotahe at pananakit na matagal niyang itinanggi.

At laban kay Adrian, para sa mga dokumentong itinago niya sa lumang proyekto.

Maraming bumagsak.

Ang pangalan ng Villamor Group.

Ang imahe ni Adrian.

Ang pekeng inosente ni Mira.

Pero ang pinakamahalagang bumagsak ay ang lumang ako—ang babaeng takot mawalan ng lalaking matagal na siyang hindi pinipili.

Isang buwan matapos iyon, pumunta ako sa airport.

Hindi para maghintay kay Adrian.

Kundi para umalis.

Nasa departure gate ako nang dumating siya.

Hingal.

Payat.

Halatang ilang linggo nang walang tulog.

“Liana,” sabi niya, “huwag kang umalis. Mahal kita.”

Tiningnan ko siya nang matagal.

Naalala ko ang paresan.

Ang pangako.

Ang anak na hindi ko nayakap.

Ang gabing tinawagan ko siya at pinili niyang patayin ang linya.

“Minahal din kita,” sabi ko. “Pero hindi lahat ng minahal natin, dapat nating balikan.”

Tumulo ang luha niya.

“Hindi na ba talaga?”

Ngumiti ako nang mahina.

“Hindi na.”

Pagharap ko sa boarding gate, naramdaman kong masakit pa rin.

Pero sa unang pagkakataon, hindi na ako takot sa sakit.

Dahil may mga sugat na hindi kailangang pagtakpan para gumaling.

Minsan, ang pinakamatapang na pag-ibig ay hindi ang manatili.

Kundi ang piliin ang sarili—kahit nanginginig, kahit umiiyak, kahit huli na para sa ilang pangarap.

Dahil walang taong dapat magmakaawa para piliin.

At kung may mawawala man sa pag-alis mo, sana maalala mo ito:

Hindi ka talo kapag iniwan mo ang taong paulit-ulit kang sinasaktan. Minsan, doon pa lang talaga nagsisimula ang buhay mo.