AKALA NG EX KONG SIKAT NA SIYENTISTA MAY BAGO NA AKONG PAMILYA—PERO NANG MALAMAN NIYANG TATLONG TAON NA ANG ANAK KO, BIGLA SIYANG NAHIMATAY SA HARAP NG BUONG UNIBERSIDAD
Apat na taon ko siyang hindi nakita.
Sa unang pagkikita namin, nagsuka ako sa CR habang hinihintay niya ako sa labas.
Pagkalabas ko, aksidenteng sinabi ng katrabaho kong buntis ako at may tatlong taong gulang nang anak.
At ilang minuto lang pagkatapos kong sabihin sa kanya, “Wala ka nang pakialam sa buhay ko,” bumagsak siya sa sahig.
Ang pangalan niya ay Dr. Rafael Villareal.
At minsan, siya ang lalaking minahal ko nang higit pa sa sarili ko.
Nagtatrabaho ako bilang administrative officer sa San Lorenzo University sa Quezon City. Noong araw na iyon, ako ang naatasang sumalubong kay Rafael, isang kilalang biomedical researcher na kinuha ng unibersidad para pamunuan ang bagong research center.
Hindi ko alam na siya pala ang VIP guest.
Kung alam ko lang, baka nagkunwari akong may lagnat.
Habang inililibot ko siya sa main library, biglang umikot ang sikmura ko.
“Excuse me.”
Iyon lang ang nasabi ko bago ako mabilis na tumakbo papunta sa restroom.
Pagkatapos kong magsuka, tumunog agad ang cellphone ko.
Si Director Salazar.
“Mara Santos, nasaan ka? Iniwan mo si Dr. Villareal nang mag-isa!”
“Sir, pasensya na po, medyo—”
Hindi ko natapos.
Muli akong napayuko sa lababo.
“Napakahalagang araw nito, Mara! Hindi puwedeng—”
Biglang tumigil ang boses ng director.
Maya-maya, ibang boses ang narinig ko.
Mababa. Kalmado. Pamilyar na pamilyar.
“Mara?”
Napatigil ako.
Si Rafael.
“Huminga ka nang mabagal,” sabi niya. “Kumain ka ba ngayong umaga?”
“Konti.”
“May nahihilo ka ba? Nanlalamig?”
“Kaunti.”
“Umupo ka muna. Huwag mong ipitin ang tiyan mo. May pressure point sa loob ng pulsuhan, mga tatlong daliri mula sa crease. Dahan-dahan mong pindutin habang humihinga.”
Kahit ayaw kong aminin, sinunod ko siya.
Ganoon pa rin siya.
Parang kahit tao ang kausap, para pa rin siyang nag-aayos ng laboratory procedure.
Makalipas ang ilang minuto, humupa rin ang pagkahilo ko.
Paglabas ko ng restroom, nandoon ang director, dalawang staff, at si Rafael.
“Talaga naman, Mara!” bungad ng director. “Alam mong mahalaga ang bisita natin—”
“Sir,” singit ni Tina, katrabaho ko, “huwag n’yo na pong pagalitan. Buntis po kasi siya. Tapos may tatlong taong gulang pa siyang anak sa bahay. Hindi naman talaga siya naka-duty ngayon. Nag-cover lang siya.”
Nanigas si Rafael.
Para bang biglang binura ang lahat ng kulay sa mukha niya.
“Buntis ka?”
Diretso akong tumingin sa kanya.
“Oo.”
Hindi siya kumurap.
“May anak ka na rin?”
“Tatlong taon na.”
Napahigpit ang panga niya.
Hindi ko alam kung bakit, pero lahat ng sakit na matagal ko nang ibinaon ay biglang bumalik.
Kaya ngumiti ako nang malamig.
“May anak akong tatlong taon na. At buntis ulit ako ngayon.”
Huminto ako.
“May kinalaman ba iyon sa’yo?”
Wala siyang sinabi.
Tumalikod siya at naglakad palayo.
Hinabol siya ni Director Salazar.
“Dr. Villareal! Sir, huwag n’yo pong pansinin si Mara, medyo—”
Hindi na niya natapos.
Biglang sumuray si Rafael.
At sa harap naming lahat, bumagsak siya.
Dinala siya sa ospital.
Ayon sa doktor, exhaustion lang—kulang sa tulog, sobrang caffeine, at ilang linggong halos walang pahinga.
Hindi ako nagulat.
Si Rafael ang tipo ng taong nakakalimutang tao siya kapag may research paper sa harap niya.
Noong high school, top one siya.
Noong college, summa cum laude.
Pagkatapos, diretso master’s, PhD, international fellowship, research institute.
Ako?
Noong una kaming magkakilala, halos milagro nang hindi ako bumagsak sa Math.
Ako pa ang unang lumapit sa kanya.
“Ano’ng pangalan mo?”
Hindi man lang siya ngumiti.
“Rafael.”
Iyon lang.
Pero dahil napakaguwapo niya at napakasuplado, lalo akong naadik.
Isang araw, naglakas-loob akong umamin.
“Rafael, gusto kita.”
Tiningnan niya ako mula ulo hanggang paa.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Hindi ako nakikipag-date sa taong mas mababa sa average ang academic performance.”
Gusto ko siyang batuhin noon.
Pero dahil sa inis, nag-aral ako.
At nag-aral.
Hanggang sa nakapasok ako sa parehong unibersidad niya.
Umabot pa ako ng graduate school.
Sa huli, naging kami rin.
Akala ko iyon na ang reward sa lahat ng paghihirap ko.
Mali pala.
Kahit girlfriend niya ako, second place pa rin ako sa experiments niya.
Sa date namin, nagbabasa siya ng journal.
Sa birthday ko, nakalimutan niyang pumunta dahil may cell culture siyang binabantayan.
Isang gabi, habang kumakain kami, bigla siyang tumayo dahil may naisip daw siyang formula.
Doon ako napagod.
“Rafael, mahal mo ba talaga ako?”
Matagal siyang natahimik.
At minsan, ang katahimikan ang pinakamasakit na sagot.
Kinabukasan, nakipaghiwalay ako.
Ilang linggo pagkatapos noon, umalis siya ng bansa para sa research fellowship.
At hindi na kami muling nagkita.
Hanggang ngayon.
Nakatayo ako sa tabi ng hospital bed nang gabing iyon.
Tulog si Rafael.
Bigla siyang bumulong.
“Huwag kang umalis…”
Napatingin ako sa kanya.
“Huwag…”
Kumirot ang dibdib ko.
Pero pagkatapos ay sumunod ang mahina niyang bulong.
“Mali ang control group…”
Napapikit ako.
“Hayop ka talaga.”
Kahit nananaginip, research pa rin.
Kinuha ko ang bag ko at umalis.
Sa hallway, nasalubong ko ang tatlong researcher mula sa team niya.
Biglang napatigil ang isa.
Tinitigan niya ako.
“Sandali…”
Lumingon siya sa kasama niya.
“Siya ba ’yung nasa lumang picture ni Doc?”
Hindi ko na natanong kung ano ang ibig sabihin niya dahil tumawag ang anak ko.
“Mommy!”
Boses ni Nico.
“Uuwi na ako, anak.”
At sa sandaling iyon, wala na akong pakialam kay Rafael.
Lunes ng umaga, balik ako sa trabaho.
Bandang alas-onse nang dumating si Mrs. Liza Reyes, officemate kong asawa ng isang professor.
“Good morning, Mara! Salamat pala sa pag-log ng attendance ko kanina.”
Ngumiti lang ako nang pilit.
Halos araw-araw siyang late.
Pero dahil professor ang asawa niya, parang untouchable siya.
Maya-maya, may estudyanteng lumapit dala ang endorsement papers.
“Ma’am, kailangan ko lang po sana ng stamp—”
“Bakit ngayon ka lang?” singhal ni Liza.
“May class po kasi—”
“Hindi excuse ’yan. Kung importante, dapat inuna mo.”
Namula ang mata ng babae.
“Ma’am, deadline na po kasi ngayon.”
“Problema mo na ’yan.”
Lumapit ako sana para tulungan siya, pero bigla siyang napaiyak at tumakbo palabas.
Umirap si Liza.
“Napakasensitibo talaga ng mga bata ngayon.”
Hindi ako sumagot.
Hindi namin alam na ang estudyanteng iyon pala ay isang research scholar na personal na pinili ng bagong head ng research center.
At pagsapit ng hapon, bumukas ang pinto ng opisina.
Pumasok ang vice president for academic affairs.
Kasunod niya ang umiiyak na estudyante.
At sa likuran nila…
Si Rafael.
“May reklamo tungkol sa ginawa ninyo kaninang umaga,” malamig na sabi ng vice president.
Biglang tumuro si Liza sa akin.
“Sir, si Mara po ang naka-duty kanina!”
Napatayo ako.
“Ano?”
Bago pa ako makapagsalita, tumunog ang cellphone ko.
Video call.
Nico.
Dahil sa gulat, napindot ko ang sagot.
Lumabas sa screen ang mukha ng anak ko.
“Mommy! Uwi ka na!”
Napatingin si Rafael sa cellphone.
At parang nawalan siya ng hininga.
Matagal niyang tinitigan ang mukha ni Nico.
Ang mga mata.
Ang kilay.
Ang maliit na dimples sa kaliwang pisngi.
Pagkatapos, dahan-dahan siyang tumingin sa akin.
“Mara.”
Hindi ako sumagot.
“Ilang taon at ilang buwan ang anak mo?”
Nanlamig ang mga kamay ko.
“Bakit?”
“Mara.”
Lumapit siya nang isang hakbang.
Eksaktong apat na taon na ang lumipas mula noong huling gabi naming magkasama.
At pareho namin iyong alam.
Namutla si Rafael.
“Tatlong taon at ilang buwan si Nico?”
Napayuko ako.
“Three years and two months.”
Parang may kung anong bumagsak sa loob niya.
Sa harap ng vice president, mga empleyado at estudyante, halos pabulong siyang nagtanong:
“Mara… anak ko ba si Nico?”
PARTE2
Parang tumigil ang buong opisina.
Maging ang aircon, parang biglang naging sobrang ingay.
Hindi ko alam kung alin ang mas gusto kong gawin—sigawan si Rafael o tumakbo palabas.
“Hindi ito ang lugar para pag-usapan ’yan,” sabi ko.
Nanatili siyang nakatingin sa akin.
“Okay.”
Walang pagtatalo.
Walang pagpilit.
Tumango lang siya.
“Pero kailangan kong malaman ang totoo.”
Bago pa tuluyang sumabog ang sitwasyon, nagsalita ang vice president.
“Unahin muna natin ang reklamo ng estudyante.”
Tumingin siya kay Liza.
“Mrs. Reyes, sinabi mong si Ms. Santos ang humarap sa estudyante kaninang umaga?”
“Opo.”
Agad na umiling ang dalaga.
“Hindi po. Si Ma’am Liza po.”
Namutla si Liza.
“Baka nalilito ka.”
“Hindi po.”
Kinuha ng estudyante ang cellphone niya.
“Tinawagan ko po ang ate ko pagkatapos. Na-record ng phone ko ang huling bahagi dahil naka-on ang voice memo ko para sa interview practice.”
Nawala ang ngiti ni Liza.
At doon nagsimulang gumuho ang lahat.
Hindi lang pala tungkol sa estudyante ang problema.
Nang suriin ng administration ang attendance records, napansin nilang ilang beses na na-log si Liza sa mga araw na malinaw sa CCTV na wala pa siya sa campus.
Kasama roon ang ilang umagang ako mismo ang pinakisuyuan niyang mag-log para sa kanya.
Tinawag ako ng vice president.
“Ms. Santos, totoo ba ito?”
Huminga ako nang malalim.
“Opo.”
Napalingon si Liza sa akin.
“Mara!”
“Hindi tama ang ginawa ko,” sabi ko. “Kahit pinakisuyuan lang ako, pumayag ako. Tinatanggap ko po kung may disciplinary action.”
Tahimik ang lahat.
Hindi ko pagtatakpan ang sarili kong pagkakamali para lang makaganti kay Liza.
Sa huli, binigyan ako ng written warning.
Si Liza naman ay pansamantalang sinuspinde habang iniimbestigahan ang repeated attendance fraud at complaints mula sa students.
Kahit professor ang asawa niya, wala siyang nagawa.
Bago lumabas si Liza, tiningnan niya ako nang masama.
“Dahil sa’yo ito.”
Umiling ako.
“Hindi, Ma’am Liza. Dahil sa mga pinili mong gawin.”
At sa unang pagkakataon, wala siyang maisagot.
Pagkatapos ng meeting, inabutan ako ni Rafael sa conference room.
Kami lang dalawa.
Isinara ko ang pinto.
“Sige,” sabi ko. “Ano’ng gusto mong malaman?”
Hindi siya umupo.
“Nico.”
Tumahimik ako.
“Mara, hindi ako humihingi ng karapatang wala pa ako. Gusto ko lang malaman kung tama ang iniisip ko.”
Tumingin ako sa lalaking minsang nagpabago sa buong buhay ko.
Pagkatapos ng apat na taon, hindi na siya ang supladong binatang hinahabol ko sa library.
Mas payat siya ngayon.
Mas pagod.
Pero iyong paraan ng pagtingin niya sa akin…
Pareho pa rin.
“Anak mo si Nico.”
Nakita kong napahawak siya sa gilid ng mesa.
Parang handa na naman siyang himatayin.
“Sigurado ka?”
Napatawa ako nang walang saya.
“Kung gusto mong mag-DNA test, gawin natin.”
Umiling agad siya.
“Hindi iyon ang ibig kong sabihin.”
“Eh ano?”
“Bakit…”
Naputol ang boses niya.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
Doon ako nagalit.
“Sinubukan ko.”
Napatigil siya.
“Tumawag ako sa number mo noong nalaman kong buntis ako. Out of service.”
Nanigas siya.
“Nag-email ako sa university account mo. Walang reply.”
“Mara—”
“Dalawang beses akong nagpadala ng message sa dati mong dorm address. Walang sagot.”
Napapikit siya.
“Lumipat ako sa Seoul dalawang linggo pagkatapos nating maghiwalay. Kinansela ng institute ang Philippine number ko. At nagpalit ng mail system ang university noong semester na iyon.”
Napatawa ako nang mapait.
“Ano ngayon? Kasalanan ng technology?”
“Hinding-hindi.”
Agad siyang tumingin sa akin.
“Kasalanan ko.”
Iyon ang hindi ko inaasahan.
Hindi siya nagdahilan.
“Pagkatapos mong makipaghiwalay,” sabi niya, “galit ako. Hindi sa’yo. Sa sarili ko.”
Umupo siya.
“Sinabi mong mas mahal ko ang trabaho kaysa sa’yo. Imbes na habulin ka, ginawa ko ang pinakaduwag na bagay.”
“Ano?”
“Nagtrabaho pa ako nang nagtrabaho.”
Bahagya siyang ngumiti.
“Pinatunayan kong tama ka.”
Hindi ako makapagsalita.
“Ilang taon kong inisip na mas mabuti nang wala ako sa buhay mo. Na may taong mas marunong magmahal sa’yo.”
Tumigil siya.
“Hanggang sa nakita kita ulit.”
Napahawak ako sa tiyan ko.
Napansin niya.
At biglang nagbago ang mukha niya.
“Tungkol naman sa dinadala mo…”
“Huwag.”
Tumahimik siya agad.
Huminga ako nang malalim.
“Hindi sa’yo ang batang ito.”
“I know.”
“Kay Miguel.”
Kilala niya ang pangalan.
Si Miguel Santos, ang lalaking pinakasalan ko dalawang taon matapos mawala si Rafael sa buhay ko.
Ang lalaking tumanggap kay Nico kahit alam niyang hindi siya ang tunay na ama nito.
Ang lalaking hindi kailanman nagtanong kung bakit minsan, habang natutulog ang anak namin, tinititigan ko ang mukha ni Nico at naaalala ang isang taong ayaw ko nang maalala.
Namatay si Miguel apat na buwan bago ang muling pagkikita namin ni Rafael.
Isang biglaang aneurysm.
Labing-isang linggo akong buntis nang mawala siya.
Nang sabihin ko iyon kay Rafael, yumuko siya.
“Sorry.”
Hindi ko alam kung bakit, pero iyon ang unang pagkakataon mula nang mamatay si Miguel na nakaramdam ako ng katahimikan habang binabanggit ang pangalan niya.
“Napakabuting tao niya,” sabi ko.
Tumango si Rafael.
“Kung minahal niya si Nico bilang sariling anak, may utang ako sa kanya na hindi ko kayang bayaran.”
Tumingin ako sa kanya.
At doon ako halos maiyak.
Hindi niya sinubukang burahin si Miguel.
Hindi niya sinabing siya ang “tunay” na ama.
Hindi niya inangkin ang lugar ng isang taong wala na.
Sa halip sinabi niya:
“Hindi ko hihilinging maging parte agad ng buhay ni Nico.”
Lumapit siya nang kaunti.
“Pero kung papayagan mo… gusto kong paghirapan.”
Isang linggo bago ko siya pinayagang makita si Nico.
Sa playground kami nagkita.
Hindi ko sinabi sa anak ko kung sino siya.
“Hi,” sabi ni Rafael.
Nagtago si Nico sa likod ko.
“Mommy, sino ’yan?”
“Kaibigan ni Mommy.”
Tumingin si Nico kay Rafael.
“Ano work mo?”
Napangiti ako.
Iyon din ang unang tanong ko sa isip ko.
“Scientist,” sagot ni Rafael.
Biglang lumaki ang mata ni Nico.
“Gumagawa ka ng robot?”
“Hindi.”
“Dinosaur?”
“Hindi rin.”
“Then boring.”
Nabulunan ako sa tawa.
Nakatitig si Rafael sa anak niya.
Pagkatapos, sa unang pagkakataon sa buhay ko, nakita kong totoong-totoo siyang tumawa.
Hindi iyong tipid na ngiti.
Tawa talaga.
Maya-maya, lumapit si Nico at hinawakan ang kamay niya.
“Come. Tulak mo ako sa swing.”
Nagkatinginan kami ni Rafael.
Namula ang mata niya.
Pero pinigilan niya.
“Oo,” sabi niya. “Sige.”
At sa halos isang oras, si Dr. Rafael Villareal—ang lalaking kayang magsalita nang apatnapung minuto tungkol sa protein folding nang hindi humihinga—ay nagtulak ng swing ng isang tatlong taong gulang na paulit-ulit sumisigaw:
“Higher!”
Nagpa-DNA test kami kalaunan para sa legal records.
99.99% probability of paternity.
Hindi nagulat si Rafael.
Pero nang hawakan niya ang resulta, nanginginig ang kamay niya.
“Tatlong taon,” mahina niyang sabi.
Hindi ko siya pinagaanan.
“Oo.”
“Tatlong taon akong wala.”
“Oo.”
“Hindi ko na mababawi.”
“Hindi.”
Tumango siya.
“Then I won’t waste the next one.”
At hindi nga.
Hindi siya biglang naging perfect father.
May mga pagkakataong nakakalimutan niyang may preschool schedule.
Minsan dumating siya sa school program ni Nico na naka-lab coat pa.
Minsan naman dinalhan niya ng educational microscope ang batang humiling lang naman ng toy truck.
Pero natuto siya.
Natuto siyang mag-off ng cellphone sa hapunan.
Natuto siyang huwag sagutin ang emails kapag kausap siya ni Nico.
At pinakaimportante, natuto siyang umuwi.
Hindi siya nakipag-agawan sa alaala ni Miguel.
Nang ipanganak ko ang anak naming babae ni Miguel, si Lia, nandoon si Rafael sa waiting area kasama si Nico.
Paglabas ng nurse, tumalon si Nico.
“May baby na ako!”
Ngumiti si Rafael.
“Oo. Kuya ka na.”
“Baby mo rin?”
Umiling siya.
“Hindi.”
Nag-isip si Nico.
“Pero love mo?”
Napatingin si Rafael sa nursery window.
“Oo.”
“Then family.”
Hindi nakasagot si Rafael.
Ako man, napaiyak.
Minsan pala, mas simple ang mundo para sa mga bata.
Makalipas ang isang taon, nasa family day kami ng preschool ni Nico.
Masayang tumatakbo si Nico sa field habang hawak ni Rafael ang maliit na bag ni Lia.
Lumapit siya sa akin.
“May itatanong ako.”
“Ano?”
“Coffee.”
Napataas ang kilay ko.
“Coffee?”
“Isang kape.”
“Nagkakape naman tayo kapag pinag-uusapan si Nico.”
Umiling siya.
“Hindi bilang parents.”
Natahimik ako.
“Hindi rin bilang mag-ex.”
Huminga siya.
“Bilang Rafael at Mara.”
Hindi ako agad sumagot.
Matagal ko nang natutunan na ang second chance ay hindi dapat ibigay dahil lamang may anak kayong pareho.
At lalong hindi dahil nakokonsensya ka sa nakaraan.
Kaya sinabi ko:
“Isang kape.”
Bahagyang lumiwanag ang mukha niya.
“Then pagkatapos—”
“Isang kape lang.”
“Oo.”
“Walang assumption.”
“Oo.”
“Walang research paper habang nagde-date.”
Ngayon siya napangiti.
“That may be difficult.”
Tinaasan ko siya ng kilay.
“Then cancelled.”
“Okay. Walang research paper.”
Napangiti rin ako.
Hindi ko alam kung saan kami hahantong.
At sa pagkakataong ito, hindi ko kailangang malaman agad.
Ang mahalaga, hindi na kami iyong dalawang batang nagmamahalan pero hindi marunong makinig.
Siya, natutong ang tagumpay ay walang kabuluhan kung wala kang oras para sa mga taong mahal mo.
Ako naman, natutong hindi lahat ng sugat kailangang dalhin habambuhay para lamang patunayang minsan kang nasaktan.
Minsan, ang tunay na second chance ay hindi pagbabalik sa dating relasyon.
Ito ay pagkakataong bumuo ng isang bagay na mas maayos—mas mabagal, mas tapat, at mas may pananagutan.
At habang pinapanood kong habulin ni Rafael si Nico sa damuhan habang karga ang tumatawang si Lia, naisip ko:
Marahil hindi kami binigyan ng buhay ng pagkakataong burahin ang nakaraan.
Pero binigyan kami nito ng pagkakataong huwag nang ulitin ang parehong pagkakamali.
Mensahe:
Hindi sapat na mahal mo ang isang tao sa isip o sa puso lang. Kailangang naroon ka—nakikinig, nagpapakita, at pinipiling manatili. May mga pagkakataong hindi na natin mababawi ang mga taong nawala o ang panahong nasayang, pero hangga’t may pagkakataong bumawi, humingi ng tawad, at maging mas mabuting tao, hindi pa huli ang lahat.
