Wala akong trabaho sa loob ng isang taon.

Ang laman ng GCash ko: ₱18.43.

Pero pagharap ko sa opisina ng BIR, sinabi nilang kumita raw ako ng ₱150 milyon noong nakaraang taon.

At kailangan kong magbayad ng ₱3.5 milyon na buwis.

Natawa ang mga tao sa pila.

Ako, nanginginig ang kamay habang hawak ang ID ko.

Dahil alam kong hindi ito simpleng error.

May taong ginamit ang pangalan ko.

At ang pera… hindi kailanman dumaan sa kamay ko.

Ako si Mara Del Rosario, 24, fresh graduate mula sa Batangas. Isang taon na akong naghahanap ng trabaho sa Metro Manila. Sa loob ng isang taon, halos kabisado ko na ang tunog ng rejection email.

“Thank you for applying…”

“We regret to inform you…”

“We will keep your resume on file…”

Noong una, umaasa pa ako.

Noong ika-apatnapung interview, natutunan ko nang ngumiti habang dinudurog.

Minsan, isang linggo akong puro instant noodles. Minsan, pandesal lang at tubig. Minsan, naglalakad ako mula Cubao hanggang Shaw para lang makatipid ng pamasahe.

Pero hindi ko sinabi kay Mama.

Tuwing tatawag siya mula probinsya, lagi kong sagot, “Okay lang ako, Ma. Malapit na akong matanggap.”

Kahit ang totoo, malapit na akong sumuko.

Kaya noong sinabi ng dating kaklase ko na baka may tax refund daw ako, kahit maliit lang, pumunta agad ako sa BIR district office sa Quezon City.

Akala ko, kung makakakuha ako ng kahit ₱1,000, makakahinga ako ng ilang araw.

Pero paglabas ng result sa screen, para akong binuhusan ng malamig na tubig.

“Amount payable: ₱3,500,000.”

Tinitigan ko ang numero.

Minsan.

Dalawang beses.

Tatlong beses.

“Ma’am,” mahina kong sabi sa babaeng nasa counter, “baka po may mali. Wala po akong trabaho buong taon.”

Hindi man lang siya tumingala agad.

“Name?”

“Mara Del Rosario.”

“TIN?”

Ibinigay ko.

Nag-type siya sandali, tapos pinihit ang monitor papunta sa akin.

“Nandito naman po. Compensation and professional service income. Total declared income: ₱150,000,000.”

Nanlamig ang sikmura ko.

“Hindi po sa akin ’yan.”

Doon lang niya ako tiningnan mula ulo hanggang paa. Napansin niya siguro ang lumang hoodie ko, kupas na jeans, at sapatos na halos bumuka na ang talampakan.

“Ma’am, hindi naman po nag-iimbento ang system.”

May tumawa sa likod ko.

“₱150 million daw pero mukhang walang pamasahe,” bulong ng isang lalaki.

“Baka influencer na nagpapanggap na mahirap,” dagdag ng babae sa pila.

Gusto kong lumingon. Gusto kong ipakita ang laman ng wallet ko—dalawang barya at resibo ng instant noodles.

Pero ang lumabas lang sa bibig ko ay, “Anong company po ang nag-declare?”

Nag-click ang staff.

Tumigil siya.

“Velasco Horizon Holdings.”

Para akong nawalan ng pandinig sa ingay ng opisina.

Velasco Horizon Holdings.

Isa sa pinakamalaking real estate at finance companies sa bansa. May mga building sa Makati, BGC, Cebu, Davao. Nakikita ko lang sa balita ang pangalan nila.

Hindi pa ako nakapasok kahit sa lobby nila.

“Imposible po ’yan,” sabi ko.

“Kung may reklamo kayo, mag-file kayo ng dispute. Pero habang pending, kailangan pa rin ninyong bayaran. May penalties po kapag hindi.”

“Pero wala po akong ganoong pera.”

“Hindi na po namin problema ’yon, ma’am.”

Doon dumating ang supervisor.

Si Sir Ramon Castillo, maayos ang polo, mahinahon ang boses, at may ngiting parang sanay na sanay magpatahimik ng taong umiiyak.

“Ano ang nangyayari rito?”

Ipinaliwanag ko lahat.

Na graduate ako last year.

Na wala akong trabaho.

Na hindi ko kilala ang Velasco Horizon.

Na imposible ang ₱150 million.

Tahimik siyang nakinig.

Akala ko tutulungan niya ako.

Pero matapos niya akong pakinggan, ngumiti siya nang kaunti.

“Miss Del Rosario, naiintindihan ko ang takot mo. Pero malaking kumpanya ang Velasco Horizon. Hindi basta-basta nagkakamali ang records nila.”

“Sir, ginagamit po ang pangalan ko.”

“Alam mo,” sabi niya, lumambot ang boses pero bumigat ang bawat salita, “bata ka pa. Huwag mong simulan ang adult life mo sa problema sa gobyerno. Kapag hindi mo binayaran ito, lalaki ang penalty. Maaari kang ma-blacklist. Mahihirapan kang mag-loan, mag-apply, mag-travel, at baka maapektuhan pa ang future employment mo.”

Future employment.

Tinamaan ako roon.

Isang taon ko nang hinahabol ang salitang iyon.

Trabaho.

Pagkakataon.

Buhay.

At ngayon, dahil sa perang hindi ko naman natanggap, baka mawalan pa ako ng karapatang magsimula.

“May paraan po ba?” tanong ko.

“Pwede kang magbayad muna,” sagot niya. “Then file a formal complaint. Mas maganda kung compliant ka muna bago ka maghabol.”

“Nagbabayad po ako para sa pera na hindi ko natanggap?”

“Ganoon talaga minsan ang proseso.”

May mga tao sa likod na muling nagbulungan.

“Bayaran na kasi.”

“Kung tunay na walang kasalanan, bakit takot?”

“Baka may tinatago talaga.”

Pinisil ko ang ID sa kamay ko hanggang sumakit ang palad ko.

Tapos bigla kong naisip si Mama.

Si Mama na nagbebenta ng kakanin tuwing umaga.

Si Mama na pinapadalhan pa ako ng ₱500 kahit alam kong siya mismo minsan walang ulam.

Si Mama na naniniwalang ako ang unang makakaahon sa pamilya namin.

Hindi ako pwedeng mawala sa sistema bilang “delinquent taxpayer.”

Hindi ako pwedeng matalo nang walang ebidensya.

Kaya tumingin ako kay Sir Ramon.

“Magbabayad po ako.”

Ngumiti siya. “Good decision.”

“Pero may kondisyon ako.”

Nawala ang ngiti niya.

“Kailangan ko po ng official certification. Nakasulat dapat na ako, si Mara Del Rosario, ay may declared income na ₱150 million mula sa Velasco Horizon Holdings, at kailangan kong magbayad ng ₱3.5 million tax. May pirma. May seal.”

Nagkatinginan ang staff at supervisor.

“Hindi po karaniwang—”

“Kung totoo po ang sinasabi ng system,” putol ko, “dapat kaya ninyong patunayan sa papel.”

Tumahimik ang counter.

May ilang tao sa pila ang hindi na tumatawa.

Makalipas ang ilang minuto, lumabas ang dokumento.

Puti ang papel.

Itim ang letra.

Pula ang selyo.

Nakasulat ang pangalan ko.

Nakasulat ang halagang hindi ko kailanman nakita.

Nakasulat ang kumpanyang hindi ko kailanman pinasukan.

Nanginig ang kamay ko habang tinatanggap iyon.

Pagkatapos, tumawag ako sa isang lending agency na matagal ko nang iniiwasan.

Mataas ang interes.

Mabigat ang kapalit.

Pero sa oras na iyon, ang kailangan ko ay hindi pera.

Kailangan ko ng patunay.

Nang pumasok ang loan, binayaran ko ang ₱3.5 million tax.

Pagkabigay sa akin ng updated certification na “PAID IN FULL,” inilagay ko ito sa bag ko.

Hindi ako umalis.

Sa harap mismo ng counter, inilabas ko ang cellphone ko at tumawag.

“Hello? PNP?”

Napatigil ang staff.

Lumingon si Sir Ramon.

Malinaw ang boses ko nang sabihin ko:

“Magre-report po ako ng malaking kaso ng identity theft at qualified theft. May ₱150 million na income sa pangalan ko mula sa Velasco Horizon Holdings, pero hindi ko po natanggap kahit piso.”

Huminga ako nang malalim.

“At ang ebidensya ko po… galing mismo sa BIR.”

part2

Pagkasabi ko noon, biglang nag-iba ang mukha ni Sir Ramon.

Hindi na iyon mukha ng supervisor na sanay manindak.

Mukha iyon ng taong may narinig na pangalan na hindi dapat nabanggit.

“Miss Del Rosario,” mabilis niyang sabi, “baka puwede muna nating pag-usapan—”

“Hindi na po,” sagot ko.

Nasa kabilang linya pa ang pulis.

“Ma’am,” sabi ng operator, “nasaan po kayo ngayon?”

Ibinigay ko ang lokasyon.

Wala pang isang oras, nasa presinto na ako.

Ang humawak ng kaso ko ay si Police Captain Joel Mendoza, tahimik magsalita pero matalim ang mata.

Binasa niya ang certification.

Tumingin siya sa akin.

“Sigurado kang hindi ka nagtrabaho sa Velasco Horizon?”

“Hindi po.”

“Wala kang pinirmahang contract?”

“Wala po.”

“Wala kang bank account na nakatanggap ng malaking halaga?”

“Kung meron po, sana hindi ako nanghihiram ng pamasahe.”

Hindi siya tumawa.

Tumango lang siya.

“Then this is serious.”

Kinabukasan, pinatawag nila ang representative ng Velasco Horizon Holdings.

Dumating ang legal officer nila, si Atty. Beatrice Tan, kasama ang dalawang lalaking naka-suit. Malinis, mabango, may dalang leather folders—parang sanay silang pumasok sa kuwarto na sila ang may hawak ng katotohanan.

Pero nang ilapag ni Captain Mendoza ang BIR certification sa mesa, kumunot ang noo ni Atty. Tan.

“This is impossible,” sabi niya.

Napatawa ako nang mahina.

Iyon din ang sinabi ko.

Humingi ang pulis ng employment records.

Una, sinabi nilang wala.

Pagkatapos, may lumabas.

May contract daw ako bilang “consultant.”

May pirma ko raw.

May photocopy ng ID ko.

May bank account na nakapangalan sa akin.

Nanlambot ang tuhod ko nang makita ang pirma.

Hindi iyon pirma ko.

Pero ang ID?

Akin.

Ang larawang ginamit?

Graduate photo ko.

Doon ko naalala.

Noong isang taon, nag-apply ako sa isang job posting online. “Urgent hiring. Admin assistant. High salary. Fresh graduates welcome.”

Pinagsubmit nila ako ng resume, scanned ID, selfie holding ID, diploma, at sample signature “for HR verification.”

Pagkatapos noon, nawala ang recruiter.

Akala ko scam lang na walang saysay.

Hindi pala.

Ginamit nila akong multo.

Isang taong walang trabaho.

Walang koneksyon.

Walang lakas lumaban.

Perpektong pangalan para pagdaanan ng perang hindi dapat makita.

Nang ma-trace ang bank account, hindi ito simpleng savings account.

Binuksan ito gamit ang forged documents, pero ang mga withdrawal at transfers ay papunta sa ilang shell companies.

At ang isa sa mga shell companies ay nakapangalan sa kapatid ng isang senior finance executive ng Velasco Horizon.

Doon nagsimulang gumuho ang pader.

Sa loob ng dalawang linggo, nagkaroon ng raid.

May mga computer na kinuha.

May accounting files.

May listahan ng dose-dosenang pangalan.

Hindi lang pala ako.

May kasambahay.

May tricycle driver.

May dating OFW.

May patay na tao pa nga.

Ginamit ang mga pangalan namin para palabasin na nagbayad ang kumpanya ng malalaking “consultancy fees.”

Sa papel, kami ang kumita.

Sa totoong buhay, sila ang nagbulsa.

At kami ang pinagbabayad ng buwis.

Noong pinaharap ako sa preliminary hearing, naroon si Sir Ramon.

Hindi na maayos ang polo niya.

Hindi na rin kalmado ang boses niya.

Nalaman naming may koneksyon siya sa fixer na nag-aayos ng mga tax declarations para hindi mahalata agad ang scheme. Kaya pala pilit niya akong pinagbabayad.

Kailangan niyang maging “paid” ang record ko para magmukhang valid ang buong transaksyon.

Akala nila mahirap lang ako.

Akala nila matatakot ako.

Akala nila kapag pinatawan nila ako ng milyon-milyong utang, luluhod ako at mawawala na lang.

Pero hindi nila alam—

ang taong walang-wala, minsan iyon ang pinakadelikadong kalaban.

Dahil kapag wala ka nang mawawala, katotohanan na lang ang hawak mo.

Ilang buwan ang lumipas bago tuluyang naglabas ng desisyon.

Na-clear ang pangalan ko.

Kinansela ang tax liability ko.

Ibinalik ang binayad kong ₱3.5 million kasama ang interes at damages.

Naaresto ang ilang sangkot sa loob ng kumpanya.

Si Sir Ramon, sinampahan ng kaso.

Ang Velasco Horizon, bumagsak ang shares sa stock market at napilitang maglabas ng public apology.

Pero ang pinakanatatandaan ko ay hindi ang pera.

Kundi ang araw na umuwi ako sa Batangas at inabot ko kay Mama ang kopya ng clearance.

Binasa niya iyon nang paulit-ulit kahit hindi niya maintindihan ang lahat ng legal words.

Tapos niyakap niya ako.

“Anak,” bulong niya, “ang akala ko kailangan mong yumaman para manalo.”

Napahagulgol ako sa balikat niya.

“Hindi pala, Ma.”

Dahil minsan, hindi kailangan ng milyon para lumaban.

Minsan, kailangan mo lang tumayo kahit nanginginig ka.

Kailangan mo lang humingi ng papel.

Kailangan mo lang ipakita sa mundong ang mahirap ay hindi tanga, ang tahimik ay hindi duwag, at ang walang koneksyon ay may karapatan pa ring hanapin ang hustisya.

Kaya kung may araw na pakiramdam mo maliit ka sa harap ng sistema, tandaan mo ito:

Hindi ka maliit.

Pinapaliit ka lang ng mga taong natatakot kapag natuto kang lumaban.