Ang plastik na galon sa likod ng kusina, ang resibo sa bulsa ng apron, at ang chat na hindi dapat nabasa
Bahagi 2: Ang plastik na galon sa likod ng kusina, ang resibo sa bulsa ng apron, at ang chat na hindi dapat nabasa
Hindi agad ako sumigaw.
Iyon ang ikinagulat nilang lahat.
Siguro inaasahan nilang magwawala ako, maghahagis ng plato, o iiyak sa gitna ng kusina para madali nila akong tawaging madrama.
Pero hindi.
Tumayo lang ako.
Mabagal.
Maingat.
Isang kamay sa tiyan.
Isang kamay hawak ang cellphone.
Nilampasan ko si Ate Liza at dumiretso sa likod ng kusina.
—Mara, huwag kang pupunta roon.
Boses ni Mama iyon.
Hindi na iyon galit.
Utos iyon.
Utos na sanay siyang sinusunod ko mula pagkabata.
Noong bata ako, isang tingin niya lang, titigil na ako.
Isang taas ng boses, hihingi na ako ng tawad kahit hindi ko alam kung ano ang kasalanan ko.
Pero gabing iyon, hindi na ako bata.
At hindi na ako nag-iisa.
Narinig ko ang yabag ni Nico sa likod ko.
—Dahan-dahan, mahal. Ako ang kukuha.
Pero nauna na akong yumuko.
Sa ilalim ng lumang mesang kahoy, may tatlong galon.
Dalawa ay walang laman.
Ang isa, kalahati pa ang laman.
Madilim ang kulay ng langis sa loob.
Hindi iyon chili oil.
Hindi iyon bagong mantika.
May maliliit na itim na tuldok na lumulutang, parang sunog na piraso ng breading o balat ng isda.
Sa tabi ng galon, may pulang balde na may takip.
Nang alisin ni Nico ang takip, halos sabay kaming napaatras.
Amoy pritong isda.
Amoy lumang mantika.
Amoy karinderyang isinara nang hindi hinugasan ang kawali.
Napahawak sa ilong ang pinsan kong si Jen.
—Ate Mara, ano iyan?
Hindi ako sumagot.
Kinuha ko ang cellphone ko at kinuhanan ng video ang lahat.
Galon.
Label.
Balde.
Maliit kong kaldero sa mesa.
Test strip.
Chart ng kulay.
Mukha ni Mama na parang hindi makapaniwala na marunong pala akong magtago ng ebidensya.
Doon siya sumugod.
—Ibigay mo sa akin ang cellphone mo!
Hinawakan niya ang braso ko.
Mabilis na humarang si Nico.
—Ma, huwag po ninyo siyang hawakan.
—Anong huwag? Anak ko iyan!
—Asawa ko po siya. Buntis siya. At kanina pa ninyo siya pinapahiya.
Nagpanting ang tenga ni Mama.
—Ikaw ang problema, Nico. Simula nang mapangasawa ka ni Mara, natuto siyang sumagot.
Mapait akong natawa.
—Hindi, Ma. Simula nang mapangasawa ko si Nico, may nakakita lang na hindi normal ang ginagawa ninyo sa akin.
Natigilan siya.
Si Papa ay nakatayo sa pintuan ng kusina, hawak pa ang baso ng soft drink.
Parang bigla siyang tumanda ng sampung taon.
—Corazon, ano ito?
—Wala iyan. Lumang mantika lang iyan para sa sabon.
—Sabon?
Hindi ko napigilan ang sarili ko.
—Sabon ang nilagay ninyo sa sabaw ko?
Nagsalubong ang kilay ni Mama.
—Huwag mong baluktutin ang sinabi ko. Hindi iyan ang ginamit ko.
Itinaas ko ang test strip.
—Kung hindi iyan ang ginamit ninyo, saan nanggaling ang mantika sa kaldero ko?
Sumabad si Ate Liza.
—Baka sa chili oil mismo. Hindi ba ikaw ang maarte sa maanghang? Baka hindi mo lang gusto ang lasa.
—Ate, chili oil ninyo ba iyon?
Itinuro ko ang malaking kaldero sa mesa nila.
—Kumuha tayo ng sample mula roon. I-test natin ngayon.
Biglang tumahimik si Ate.
Sa katahimikang iyon, mas marami siyang sinabi kaysa sa kahit anong paliwanag.
Lumapit si Papa sa malaking kaldero.
Kumuha siya ng kaunting mantika sa ibabaw.
Ako mismo ang nagsawsaw ng bagong strip.
Dilaw.
Bahagyang orange lang.
Pasok sa normal.
Hindi perpekto, pero malayo sa kulay ng strip mula sa kaldero ko.
Bumigat ang hangin.
May isang tiyahin na bumulong:
—Hindi nga pareho.
Narinig iyon ni Mama.
Luminga siya sa paligid, parang naghahanap ng kakampi.
—Buntis siya kaya pinaghiwalay ko! Baka hindi niya kayanin ang sobrang anghang. Nilagyan ko lang ng ibang timpla.
—Galing sa used oil ng karinderya ni Roy?
Hindi na siya nakasagot agad.
Doon nagsalita si Roy.
Buong gabi, halos hindi siya kumikibo.
Nakaupo lang siya sa tabi ni Ate, ngumunguya, umiinom, at nagpapanggap na wala siyang alam.
Ngayon, tumayo siya, pinunasan ang bibig gamit ang tissue, at pilit na tumawa.
—Mara, huwag mo namang palakihin. Used oil lang ang nakasulat diyan kasi lalagyan lang iyan. Baka ginamit namin dati sa karinderya, tapos hinugasan.
—Hinugasan?
Itinaas ni Nico ang galon.
Kitang-kita ang madilim na mantika sa loob.
—May laman pa.
Namula ang mukha ni Roy.
—Pang-dispose iyan.
—Sa ilalim ng mesa ni Mama? Sa mismong kusina kung saan niluto ang sabaw?
Wala siyang naisagot.
Dumukot si Nico ng tissue, pinunasan ang labas ng galon, at nakita ang bagong sulat sa kabilang gilid.
“Para kay Cora — mura lang.”
Cora.
Palayaw ni Mama.
Tumalikod ako kay Roy at tumingin kay Mama.
—Binili mo ito?
Tumigas ang mukha niya.
—Hindi mo alam ang hirap maghanda para sa malaking pamilya. Ang mahal ng bilihin ngayon. Lahat kayo kain nang kain, pero kapag oras ng gastos, ako ang nag-iisip.
Doon may pumutok sa dibdib ko.
Hindi galit lang.
Pagkamuhi.
Hindi dahil nagtipid siya.
Kundi dahil kung totoong nagtitipid siya, bakit sa akin niya ibinigay ang marumi?
Bakit sa buntis?
Bakit hindi niya inilagay sa sarili niyang kaldero?
Bakit hindi sa kay Ate?
—Nagpadala ako ng pitong libong piso para sa pagkain ngayong Pasko, Ma.
Nakita kong nagtaasan ang kilay ng mga kamag-anak.
Hindi nila alam iyon.
Tahimik ko kasing ginagawa.
Noong isang linggo, nag-message si Mama.
Sabi niya kulang daw ang budget.
Sabi niya kailangan daw bumili ng sariwang karne, seafood, gulay, prutas, at panghanda.
Nagpadala ako agad.
Hindi ko sinabi kay Nico noong una dahil ayaw kong isipin niyang pinapasan ko na naman ang pamilya ko.
Pero nalaman niya rin.
At hindi niya ako pinigilan.
—Pitong libo?
Si Papa ang nagsalita.
—Corazon, sabi mo tatlong libo lang ang ipinadala ni Mara.
Napatingin ako kay Papa.
—Hindi, Pa. Pitong libo. May resibo ako sa GCash.
Binuksan ko ang phone ko at ipinakita ang transaction.
P7,000.
Sa pangalan ni Mama.
Noong December 20.
Biglang umiba ang mukha ni Papa.
Hindi lang siya nagulat.
Nasaktan siya.
—Saan napunta ang pera?
Napalingon si Mama kay Ate.
Mabilis iyon.
Pero sapat.
Nakita ulit namin.
Doon ko naintindihan na ang galon ay hindi lang tungkol sa pagkain.
May mas malalim pang tinatakpan.
Pinilit kong huminga nang dahan-dahan.
Sumisikip ang tiyan ko.
Hindi pa naman masakit na delikado, pero hindi ko na dapat pinapatagal ang stress.
Hinawakan ni Nico ang likod ko.
—Mara, dalhin na kita sa clinic.
—Sandali lang.
—Mahal.
—Sandali lang, Nico.
Ayokong umalis na ang maiiwan nilang kwento ay ako ang nanggulo sa Noche Buena.
Hindi na ngayon.
Lumapit ako sa apron ni Mama na nakasabit sa silya.
Dati, kapag nagluluto siya, doon niya nilalagay ang resibo, sukli, at listahan ng bibilhin.
Hinablot niya ang apron bago ko pa mahawakan.
—Huwag mong pakialaman ang gamit ko.
—Bakit?
—Dahil akin iyan.
—Gaya ng longganisa? Gaya ng sabaw? Gaya ng perang ipinadala ko?
Naglakad si Papa papunta sa kanya.
—Corazon, ibigay mo ang apron.
—Ben, huwag kang makialam.
—Ako ang asawa mo. Bahay ko rin ito. Ibigay mo.
Ilang segundo silang nagkatitigan.
Sa huli, si Mama ang unang umiwas.
Inabot niya ang apron kay Papa, pero bago iyon, halata kong may sinubukan siyang pisilin sa bulsa.
Napansin ni Nico.
Mabilis niyang hinawakan ang kamay niya.
May maliit na papel na nalaglag.
Resibo.
Hindi grocery.
Hindi palengke.
Resibo mula sa karinderya ni Roy.
“Used cooking oil — 3 gallons.”
Halaga: P180.
P180.
Tatlong galon.
Para sa sabaw ng buntis niyang anak.
Ang pitong libong ipinadala ko, hindi niya ginamit para sa akin.
Hindi man lang niya ako binilhan ng maayos na broth base.
Pinili niyang bumili ng P180 na mantikang dapat itapon.
Humagalpak ng iyak si Mama, pero hindi ako naawa.
Hindi pa.
—Mara, hindi ko alam na masama iyan. Sinabi ni Roy puwede pa raw gamitin kung pakukuluan nang matagal.
Napatingin ang lahat kay Roy.
Napaatras siya.
—Uy, huwag ninyo akong idamay. Sabi ko panggatong, panglinis, pang-sabon. Hindi ko sinabing ilagay sa pagkain.
—Sinungaling ka!
Sigaw ni Ate Liza iyon.
Hindi niya ipinagtanggol si Mama.
Ipinagtanggol niya ang sarili niya.
At doon ko nakita ang tunay na takot sa mukha niya.
Hindi takot na may napahamak.
Takot na madadamay siya.
Lumapit ako sa kanya.
—Ate, alam mo?
—Hindi.
Napakabilis ng sagot niya.
Masyadong mabilis.
—Hindi ko alam. Si Mama ang nagluto. Huwag mo akong sisihin dahil lang galit ka sa akin.
Tahimik kong inangat ang cellphone.
—Buksan mo ang chat ninyo ni Mama.
Nagtaas siya ng kilay.
—Bakit ko gagawin iyon?
—Kung wala kang tinatago.
—Hindi mo ako puwedeng pilitin.
—Tama. Hindi kita puwedeng pilitin.
Tumango ako.
—Pero puwede kong dalhin ang lahat ng ito sa barangay, sa municipal health office, at sa pulis kung kailangan. Puwede kong ipakita na ginamit sa pagkain ang used cooking oil mula sa karinderya ninyo. Puwede ring silipin ng health inspector ang Roy’s Eatery.
Biglang nanigas ang mukha ni Roy.
Maliit lang ang karinderya nila sa kanto malapit sa terminal.
Pero doon sila kumukuha ng pang-araw-araw na kita.
Kung masilip iyon, malaki ang problema nila.
Lalo na kung may iba pang mali.
Si Ate ang unang bumigay.
—OA ka talaga, Mara. Pasko ngayon. Pamilya tayo. Kailangan ba talagang umabot sa barangay?
—Noong pinakain ninyo ako ng maruming mantika, naisip ninyo ba na pamilya tayo?
—Hindi mo pa nga napatutunayan!
—Napatunayan na ng test strip.
—Test strip lang iyan!
—May sample pa. May galon. May resibo. May label. May GCash transfer. At may malinis na kaldero ninyo para maikumpara.
Tumahimik siya.
Doon biglang nagsalita ang pamangkin kong si Bea, labing-isang taong gulang, panganay ni Ate.
Mahina ang boses niya.
—Mama, iyon ba iyong sinabi ni Lola na huwag ipapakita kay Tita Mara?
Parang may bumagsak na plato kahit walang nabasag.
Nanlaki ang mata ni Ate.
—Bea, pumasok ka sa kwarto.
Pero huli na.
Lumuhod ako nang bahagya para magpantay kami ng tingin ni Bea.
—Ano ang sinabi ni Lola, anak?
Nanginginig ang labi ng bata.
—Sabi niya huwag daw naming hawakan iyong maliit na kaldero kasi para lang daw iyon kay Tita Mara. Sabi ni Mama, sayang daw ang magandang sabaw kung kay Tita lang mapupunta dahil hindi naman daw niya nauubos.
Hindi gumalaw si Ate.
Hindi huminga si Mama.
Si Papa, napaupo sa silya.
Parang naubusan siya ng lakas.
—Ano pa ang narinig mo, Bea?
Umiyak na ang bata.
—Sabi po ni Lola, huwag daw sabihin kay Lolo kasi magagalit. Sabi po ni Mama, basta pag nagtanong si Tita, sabihin daw same lang.
Lumapit si Ate at hinila si Bea.
—Tama na!
Humakbang si Nico sa pagitan nila.
—Huwag mong takutin ang bata.
—Anak ko iyan!
—At ginagamit ninyo siyang magsinungaling.
Pumutok ang sigawan.
Si Roy sinisisi si Mama.
Si Mama sinisisi si Roy.
Si Ate sinisisi ako dahil daw sinira ko ang Pasko.
Ang mga tiyahin nagsimulang magligpit, hindi dahil tapos na ang kainan, kundi dahil ayaw nilang madamay.
Pero bago pa sila tuluyang makaalis, lumabas mula sa kwarto si Papa dala ang lumang notebook.
Kilala ko iyon.
Blue notebook na may rubber band.
Doon naglilista si Mama ng utang, padala, ambagan, at bayarin sa bahay.
Akala ko noon, simpleng record lang iyon.
Inilapag ni Papa sa mesa.
—Corazon, ito ba ang sinasabi mong listahan ng gastos?
Namumutla si Mama.
—Ben, mamaya na iyan.
—Ngayon.
Binuksan ni Papa ang notebook.
Una, listahan ng Noche Buena.
Seafood: P1,500.
Karne: P1,200.
Gulay: P600.
Prutas: P800.
Noodles: P300.
Broth base: P950.
Pero may mga linya na may check mark at nakasulat sa gilid:
“Para sa main table.”
Sumunod na pahina:
“Mara — padala P7,000.”
Sa ilalim:
“Bigay kay Liza — P5,000, panghulog sa supplier.”
“Noche Buena actual gastos para kay Mara — P230.”
Pakiramdam ko, may malamig na kamay na pumasok sa dibdib ko.
P230.
Sa mata ni Mama, iyon ang halaga ng pagkain ko.
Ako, ang buntis niyang anak.
Ako, ang nagpadala ng pera.
Ako, ang gumising nang maaga para mamalengke kasama siya.
Ako, ang naglinis ng pusit, naghiwa ng repolyo, nag-ayos ng plato, at nagdala ng cake para sa mga bata.
P230.
Tumingin ako kay Mama.
—Ganoon ba ako kamura sa iyo?
Umiiyak siya, pero hindi siya lumapit.
Hindi niya sinabi ang salitang “sorry.”
Ang sinabi niya:
—Kailangan ni Liza ng tulong.
Napangiti ako.
Hindi dahil nakakatawa.
Kundi dahil sa wakas, sinabi niya rin ang totoo.
—At ako? Hindi ko kailangan ng ingat? Hindi ko kailangan ng respeto? Hindi ko kailangan ng nanay?
Sumagot si Ate, galit at nanginginig.
—Huwag kang magmalinis. May asawa ka. May trabaho si Nico. Kami, naghihirap kami.
—Kaya pinakain ninyo ako ng mantikang basura?
—Hindi ka naman namatay!
Doon tumahimik ang lahat.
Kahit si Roy, hindi nakaimik.
Kahit si Mama, napatingin kay Ate na parang hindi niya inasahang iyon ang lalabas sa bibig niya.
Hinawakan ko ang tiyan ko.
Naramdaman kong muling gumalaw ang anak ko.
Maliit na sipa.
Mahina.
Pero sapat para bumalik ako sa sarili ko.
—Nico, tara na.
—Clinic muna?
—Oo.
Lumapit si Papa.
—Sasama ako.
Umiling ako.
—Pa, hindi muna.
Nasaktan siya.
Pero kailangan kong sabihin iyon.
—Hindi ko alam kung ano ang alam mo at hindi mo alam. Pero sa ngayon, kailangan kong ilayo ang sarili ko sa bahay na ito.
Hindi siya nakasagot.
Lumabas kami ni Nico dala ang sample ng sabaw sa malinis na garapon, ang test strips, ang resibo, ang video, at litrato ng notebook.
Habang papunta kami sa gate, hinabol kami ni Mama.
—Mara!
Huminto ako.
Nasa likod ko siya, umiiyak, buhok magulo, apron nakasabit pa sa leeg.
—Anak, huwag mo kaming ipahiya. Pag-usapan natin ito sa loob. Pasko ngayon.
Dahan-dahan akong humarap.
—Noong inihanda ninyo ang kaldero ko, Pasko rin noon, Ma.
Hindi siya nakasagot.
Bumukas ang gate.
Sa labas, may ilang kapitbahay na nakasilip.
Narinig nila ang sigawan.
Sa dati, mahihiya ako.
Sa dati, babalik ako sa loob para takpan ang gulo.
Pero hindi na.
Sumakay ako sa tricycle kasama si Nico.
Habang umaandar kami palayo, nakita ko sa bintana si Ate Liza.
Hawak niya ang cellphone niya.
May kausap siya.
Hindi ko narinig ang boses.
Pero ilang minuto matapos kaming makarating sa lying-in clinic, pumasok ang sunod-sunod na message sa akin.
Galing sa mga kamag-anak.
“Mara, sobra ka naman.”
“Baka nagkamali lang si Mama mo.”
“Huwag mo nang ipa-barangay, nakakahiya.”
“Buntis ka, bawal stress.”
“Pamilya pa rin iyan.”
Binasa ko ang mga iyon habang nakahiga sa clinic bed at nilalagyan ako ng monitor.
Maayos ang heartbeat ng baby.
Walang seryosong komplikasyon.
Pero sabi ng midwife, tama lang na nagpunta kami.
Kailangan obserbahan kung may pagsusuka, pagtatae, o matinding pananakit.
Nang makalabas kami bandang madaling-araw, may bagong message mula kay Ate.
Hindi siya nag-sorry.
Nagpadala siya ng litrato.
Litrato ng maliit naming sari-sari store space ni Nico sa palengke, iyong inuupahan namin para sa packed meals business ko.
Kasunod ang text:
“Kung sisirain mo ang kabuhayan namin, sisiguraduhin kong malalaman ng lahat sa palengke kung gaano ka kawalang utang na loob. Huwag mong kalimutan, kilala ni Roy ang may-ari ng puwesto ninyo.”
Napatingin ako kay Nico.
Tahimik niyang binasa.
Tapos kinuha niya ang kamay ko.
—Ngayon, hindi na ito tungkol sa sabaw lang.
Tumango ako.
—Oo.
Kinabukasan, hindi kami dumiretso sa bahay nina Mama.
Dumiretso kami sa barangay hall.
May dala kaming folder.
May printed photos.
May sample.
May medical note mula sa clinic.
May resibo ng ginamit na mantika.
May screenshot ng pagbabanta ni Ate.
Akala ko handa na ako sa lahat.
Pero pagdating namin sa barangay hall, nakita ko sina Mama, Ate Liza, at Roy na nauna na roon.
Kasama nila ang dalawang tanod at ang barangay kagawad na ninong ni Roy.
Nakangiti si Ate habang hawak ang sariling folder.
—Buti dumating ka, Mara. Para matapos na ang drama mo.
Tumingin siya sa tiyan ko, pagkatapos sa mukha ko.
—May ebidensya rin kami.
Dahan-dahan niyang inilabas ang isang papel.
Affidavit.
Nakasaad doon na ako raw mismo ang nagdala ng lumang mantika sa bahay nina Mama para ipahiya sila.
At sa ibaba, may tatlong pirma ng kapitbahay na nagsasabing nakita raw nila akong may bitbit na galon noong umaga.
Naramdaman kong nanlamig ang batok ko.
Doon ko naintindihan.
Hindi lang nila ako pinakain ng maruming sabaw.
Pinaghandaan din nila akong gawing sinungaling.
