Sa barangay hall lumabas ang tunay na resibo, bumaliktad ang mga saksi, nagsara ang karinderya, at sa wakas pinili ko ang sariling pamilya
Bahagi 3: Sa barangay hall lumabas ang tunay na resibo, bumaliktad ang mga saksi, nagsara ang karinderya, at sa wakas pinili ko ang sariling pamilya
Hindi ako agad umupo.
Nakatayo lang ako sa gitna ng barangay hall, hawak ang folder, habang nakatingin sa papel na inilapag ni Ate Liza.
Affidavit.
Tatlong pirma.
Tatlong kapitbahay.
At isang kwento na malinaw na ginawa para ako ang magmukhang baliw.
Ako raw ang nagdala ng galon.
Ako raw ang matagal nang galit kay Ate.
Ako raw ang naghahanap ng paraan para sirain ang karinderya ni Roy dahil nainggit ako sa kita nila.
Halos mapatawa ako sa huling bahagi.
Karinderyang ilang buwan nang hindi makabayad sa supplier, pero ako raw ang naiinggit.
Umupo si Mama sa tabi ni Ate.
Namamaga ang mata niya, pero maayos ang ayos ng buhok.
Parang nagpraktis siyang magmukhang kawawa.
Si Roy naman ay nakasandal sa upuan, nakahalukipkip, pilit na kampante.
Sa harap namin, nakaupo si Barangay Captain Dela Cruz.
Kasama niya ang kagawad na ninong ni Roy.
Nasa gilid ang dalawang tanod.
May ilang kapitbahay sa labas, pasilip-silip sa bintana.
Pasko pa rin ang hangin sa labas.
May parol sa pintuan.
May natirang garland sa pader.
Pero sa loob ng barangay hall, walang init ng pamilya.
Puro amoy pawis, papel, at kasinungalingan.
Tumingin sa akin si Kapitan.
—Mara, buntis ka. Maupo ka muna.
Umupo ako.
Hinawakan ni Nico ang likod ko.
—Maayos ka lang?
Tumango ako.
Hindi ako maayos.
Pero hindi ako bibigay.
Nagsalita si Kapitan.
—Narito tayo para linawin ang nangyari kagabi. Ang reklamo ni Mara, pinakain daw siya ng sabaw na may maruming mantika. Ang sagot naman ng kabilang panig, gawa-gawa lang daw ito at siya raw ang nagdala ng galon.
Tumikhim ang kagawad na ninong ni Roy.
—Pamilya ito. Mas maganda sana kung dito na lang matapos. Huwag na nating palakihin.
Tumingin ako sa kanya.
—Kagawad, buntis ako. Kung may naglagay ng used cooking oil sa pagkain ko, hindi ito simpleng away-pamilya.
Hindi siya agad nakasagot.
Si Ate ang sumabad.
—Hindi pa napatutunayan na ginamit iyon sa pagkain mo.
Binuksan ko ang folder ko.
—Kaya nga tayo nandito.
Inilabas ko ang unang litrato.
Galon sa ilalim ng mesa.
Pangalawa.
Label na “Roy’s Eatery — used oil.”
Pangatlo.
Resibo ng “used cooking oil — 3 gallons.”
Pang-apat.
Test strip mula sa kaldero ko, katabi ang color chart.
Panglima.
Test strip mula sa main table.
Pang-anim.
GCash transfer ko kay Mama, P7,000.
Pangpito.
Notebook ni Mama kung saan nakasulat:
“Mara — padala P7,000.”
“Bigay kay Liza — P5,000.”
“Actual gastos para kay Mara — P230.”
Habang isa-isa kong inilalapag ang papel, unti-unting nawawala ang tapang sa mukha ni Roy.
Si Mama, nakayuko.
Si Ate, nakangisi pa rin, pero nanginginig na ang panga.
—Notebook iyan ni Mama. Puwede niyang isulat kahit ano.
—Tama.
Tumango ako.
—Kaya may iba pa akong dala.
Inilabas ni Nico ang printed screenshot ng message ni Ate.
“Kung sisirain mo ang kabuhayan namin, sisiguraduhin kong malalaman ng lahat sa palengke kung gaano ka kawalang utang na loob.”
Nag-iba ang mukha ni Kapitan.
—Liza, ikaw ang nagpadala nito?
Nakangisi si Ate.
—Galit lang ako. Natural lang iyon. Sinira niya ang Pasko namin.
—Hindi mo sinagot ang tanong.
Tumahimik siya.
Doon unang nagsalita si Mama.
Mahina.
Basag.
—Kap, nagkamali lang ako. Hindi ko alam na ganoon pala iyon. Akala ko puwede pa kung pakukuluan.
Hindi ako tumingin sa kanya.
Ayokong lumambot.
Hindi ngayon.
Nagsalita si Nico.
—Kung hindi ninyo alam na masama, bakit iba ang sabaw sa main table?
Walang sagot.
—Kung aksidente, bakit nakahiwalay ang kaldero ni Mara?
Walang sagot.
—Kung pareho ang pagkain, bakit bawal siyang kumuha sa malaking kaldero?
Walang sagot.
Bawat tanong, parang pako.
At bawat katahimikan, siya mismo ang martilyo.
Biglang kumilos si Roy.
—Hindi namin alam kung saan galing ang galon. Maraming pumapasok sa bahay nila. Puwedeng may naglagay niyan.
Tumingin siya sa mga pirma sa affidavit.
—May nakakita ngang may bitbit na galon si Mara.
Doon ko tiningnan ang tatlong pangalan.
Aling Naty.
Mang Poldo.
At si Tessie, ang kapitbahay na may maliit na tindahan sa tapat ng bahay nina Mama.
Kilala ko silang lahat.
Aling Naty, madalas pautangin ni Mama ng bigas.
Mang Poldo, tumutulong minsan sa karinderya ni Roy.
Si Tessie, ninang ng bunso ni Ate.
Hindi na ako nagulat.
Pero may dala rin akong isa pang bagay.
—Kap, bago po natin tawagin ang mga saksi nila, puwede po bang panoorin muna ito?
Inabot ko ang phone ko.
Video iyon mula sa CCTV ng tindahan ni Tessie.
Hindi niya kusang ibinigay.
Si Nico ang nakaisip na puntahan siya bago kami dumiretso sa barangay.
Noong una, ayaw niya.
Sabi niya sira raw ang CCTV.
Pero nang sabihin ni Nico na kung may affidavit siyang pipirmahan laban sa buntis na babae, mas mabuting sigurado siya sa oras at nakita niya, bigla siyang nagdalawang-isip.
Hindi niya ibinigay ang buong file.
Pero pinayagan niya kaming i-record mula sa monitor.
Malabo ang video.
Pero sapat.
Kita ang harap ng bahay nina Mama noong umaga ng December 24.
Kita akong dumating kasama si Nico.
Ang dala namin: isang styrofoam box ng seafood, dalawang eco bag ng gulay, isang bilog na cake, at isang supot ng prutas.
Walang galon.
Pagkalipas ng halos isang oras, dumating si Roy sakay ng motor.
May dala siyang tatlong plastik na galon.
Ibinaba niya sa likod ng bahay.
Lumabas si Mama.
Tinanggap niya.
Kita sa video na nag-uusap sila.
Hindi maririnig ang boses, pero malinaw ang kilos.
Nag-abot si Mama ng pera.
Umalis si Roy.
Huminto ang video.
Tahimik ang barangay hall.
Kahit ang kagawad na ninong ni Roy ay hindi makatingin.
Tumingin si Kapitan kay Roy.
—Ikaw ang may dala ng galon.
Namula si Roy.
—Pang-sabon nga iyon.
—Bakit mo dinala sa kusina sa umaga ng Noche Buena?
Wala siyang sagot.
Tumingin si Kapitan kay Mama.
—At ikaw ang tumanggap.
Umiiyak na naman si Mama.
—Hindi ko akalain na lalaki ito.
Doon ako sumagot.
—Hindi ninyo inakalang mahuhuli kayo.
Humagulgol siya.
—Anak, patawarin mo ako. Nadala lang ako. Sobrang gipit si Liza. May utang sila. May hinahabol na bayad sa supplier. Akala ko makakatipid tayo.
—Tayo?
Tumingin ako sa kanya.
—Hindi “tayo” ang kumain ng maruming sabaw. Ako.
Napayuko siya.
—At ang anak ko.
Mas lalong tumahimik ang lahat.
Hinawakan ni Nico ang kamay ko.
Ramdam kong nanginginig siya sa galit.
Pero pinigilan niya ang sarili niya.
Alam niyang ito ang laban ko.
At kailangan kong tapusin ito nang malinaw.
Pinatawag ni Kapitan ang tatlong pumirma sa affidavit.
Una si Aling Naty.
Pagpasok niya, dala pa niya ang pamaypay.
Nang makita niya ang video sa mesa, agad siyang namutla.
—Aling Naty, nakita po ba ninyo si Mara na may bitbit na galon noong umaga?
Nagkatinginan sila ni Mama.
Hindi na siya kasing tapang.
—Akala ko po galon iyon.
—Sa video, wala siyang bitbit na galon.
—Malayo po kasi ako.
—Pero pumirma kayo sa affidavit.
Napaluha siya.
—Si Cora po ang nagsabi. Sabi niya kailangan lang daw para hindi na lumaki ang gulo.
Sumunod si Mang Poldo.
Mas mabilis siyang bumigay.
—Si Roy ang nagpasulat niyan. Sabi niya kung hindi ako pipirma, hindi na niya ako kukunin sa karinderya.
Huling pumasok si Tessie.
Hindi na siya nagsinungaling.
—Pasensya na, Mara. Natakot ako. Ninang ako ng anak ni Liza, pero mali talaga. Nakita kong si Roy ang nagdala ng galon.
Doon tuluyang bumagsak ang mukha ni Ate.
—Mga traydor kayo.
Hindi ko napigilan ang sarili ko.
—Hindi sila traydor, Ate. Napagod lang silang magsinungaling para sa iyo.
Tumayo siya.
—Ikaw ang may kasalanan nito! Kung hindi ka nag-inarte, walang ganito!
—Kung hindi ninyo ako pinakain ng maruming mantika, walang ganito.
—Hindi ka naman napahamak!
—Hindi ninyo alam iyon noong ginawa ninyo.
Huminto siya.
Doon ko nakita ang unang bitak sa tapang niya.
Hindi siya nagsisisi.
Pero alam niyang talo siya.
Tumawag si Kapitan sa municipal health office.
Hindi iyon pormal na raid sa sandaling iyon, pero dahil may alegasyon na used cooking oil mula sa karinderya ang napunta sa pagkain, kailangan daw inspeksyunin ang Roy’s Eatery.
Doon na nag-panic si Roy.
—Kap, huwag naman. Pasko. Sarado ang opisina.
—May naka-duty na sanitation aide. At bukas, isusumite ang report.
Nagsimulang magmakaawa si Roy.
—Kap, maliit na negosyo lang iyon. Doon kumakain ang mga driver. Kung masara kami, paano ang pamilya ko?
Tumingin ako sa kanya.
—Noong ginamit ninyo ang mantikang iyan sa pagkain ko, naisip ninyo ba ang pamilya ko?
Wala siyang nasabi.
Bandang hapon, dumating ang dalawang taga-health office sa karinderya nila.
Hindi na ako sumama.
Ayoko nang magpa-stress.
Pero si Nico at si Papa ang pumunta.
Nalaman ko na lang mula sa tawag ni Papa.
May nakita raw silang hindi maayos na lalagyan ng mantika.
May mga lumang mantika na hindi maayos ang pagtatapon.
May ilang sangkap na walang label.
May sauce bottles na hindi malinaw ang petsa ng timpla.
Hindi ko na kailangang malaman ang lahat.
Sapat nang malaman kong hindi pala ako ang unang inilagay nila sa peligro.
Kinabukasan, ipinaskil sa pinto ng Roy’s Eatery ang notice ng temporary closure habang iniimbestigahan at inaayos ang sanitation compliance.
Hindi iyon kulungan.
Hindi iyon pelikulang may biglang posas.
Pero para kina Ate at Roy, mas masakit iyon.
Dahil doon sila nagyayabang.
Doon sila kumukuha ng mukha sa harap ng kamag-anak.
Doon sinasabi ni Ate na mas mahusay siya sa akin, mas madiskarte, mas mahal ni Mama dahil mas kailangan daw siya.
Ngayon, sarado ang karinderya.
At sa maliit na bayan, ang saradong karinderya na may notice sa pinto ay mas maingay pa kaysa sampung tsismosa.
Hindi doon natapos.
Kinagabihan, pumunta si Papa sa inuupahan naming maliit na bahay ni Nico.
May dala siyang isang folder.
Nang makita ko siya sa gate, halos hindi ko siya papasukin.
Hindi dahil galit ako sa kanya gaya ng galit ko kay Mama.
Kundi dahil pagod na ako.
Pagod na akong umintindi.
Pagod na akong maging mabuting anak habang ako ang tinatapak-tapakan.
Pero binuksan ni Nico ang gate.
—Pa, pasok po.
Umupo si Papa sa maliit naming sala.
Nasa gilid ang Christmas lights na binili namin sa palengke.
Hindi kasing laki ng bahay nina Mama.
Walang malaking mesa.
Walang maraming handa.
Pero malinis.
Tahimik.
Amin.
Matagal bago nagsalita si Papa.
—Mara, patawad.
Hindi ako sumagot agad.
—Hindi ko sasabihing wala akong alam sa lahat. Alam kong mas madalas kong pinapatahimik ang sarili ko. Alam kong kapag nagtatalo kayo ng Mama mo, sinasabi ko lang na hayaan mo na. Akala ko noon, maliit na bagay lang. Damit. Ulam. Regalo. Pero kagabi, nakita ko kung saan umabot ang pananahimik ko.
Namula ang mata ko.
Mas mahirap tanggapin ang paghingi niya ng tawad kaysa sa galit ni Mama.
Dahil mahal ko si Papa.
At dahil maraming beses akong umasa na siya ang kakampi sa akin.
Pero madalas, huli na siya.
—Pa, bakit lagi ninyo akong pinapahintay na may mangyaring malala bago ninyo makita?
Napaiyak siya.
—Wala akong dahilan na sapat.
Inabot niya ang folder.
—Ito ang kopya ng titulo ng maliit na lupa sa San Isidro. Matagal ko nang gustong hatiin iyon sa inyong dalawa ni Liza. Pero ngayon, hindi ko na gagawin nang bulag. Kakausapin ko ang abogado. Ang parte mo, sa pangalan mo lang ilalagay. Hindi dadaan sa Mama mo. Hindi dadaan kay Liza.
Umiling ako.
—Pa, hindi ko kailangan ng lupa kapalit ng nangyari.
—Hindi ito kapalit. Ito ang dapat noon pa.
Hindi ko kinuha agad.
—At si Mama?
Huminga siya nang malalim.
—Hindi ko siya kayang palayasin sa bahay. Pero hindi na siya hahawak ng padala mo, ng pera ko, o ng anumang para sa iyo. At sinabi ko na sa kanya, kung gusto niyang tulungan si Liza, pera niya ang gamitin, hindi pera mo.
—Galit siya?
Mapait siyang ngumiti.
—Galit na galit. Pero sa unang pagkakataon, hinayaan ko siyang magalit.
Doon tumulo ang luha ko.
Hindi dahil tapos na ang sakit.
Kundi dahil may parte ng batang ako na sa wakas narinig iyon.
Sa sumunod na linggo, nagpadala ng message si Mama.
Mahaba.
Punong-puno ng salitang “anak,” “patawad,” “nadala lang,” “mahirap maging ina,” at “sana maintindihan mo.”
Binasa ko.
Isang beses.
Tapos hindi ko sinagot.
Hindi lahat ng sorry ay kailangang tanggapin agad.
Lalo na kung ang sorry ay mas takot sa kahihiyan kaysa sa pinsalang ginawa.
Si Ate naman, mas galit pa rin kaysa nagsisisi.
Nag-post siya sa Facebook ng malabong status:
“May mga kapatid talagang kapag umasenso nang konti, nakakalimot na sa pinanggalingan.”
Hindi ako nag-comment.
Hindi ako nagparinig.
Hindi ko kailangang makipagpaligsahan sa taong sarado ang karinderya dahil sa sarili niyang gawa.
Pagkaraan ng tatlong araw, may nag-send sa akin ng screenshot.
Sa comments ng post ni Ate, may sumagot si Tessie:
“Liza, tama na. Alam ng buong kanto kung sino ang nagdala ng galon.”
May sumunod pang comment mula kay Aling Naty:
“Huwag mo nang baligtarin. Buntis ang kapatid mo.”
At mula kay Mang Poldo:
“Hindi porke pamilya, puwede nang pakainin ng hindi dapat.”
Doon nabura ni Ate ang post.
Pero gaya ng lahat sa Facebook, huli na ang pagbura kapag marami nang nakakuha ng screenshot.
Pagkalipas ng isang buwan, nakatanggap kami ng pormal na notice mula sa barangay.
Pinagbayad sina Mama, Ate, at Roy ng danyos para sa medical checkup, laboratory fee, at ilang araw na pagkawala ng kita ko dahil kinailangan kong magpahinga.
Hindi milyon.
Hindi malaking halagang pang-teleserye.
Pero sapat para maramdaman nilang may presyo ang ginawa nila.
Pinapirma rin sila sa kasunduan na hindi na nila ako haharasin, sisiraan sa palengke, o lalapit sa puwesto namin.
Kapag lumabag, diretso nang reklamo sa pulis at municipal office.
Si Roy’s Eatery, nakapagbukas uli matapos ang ilang linggo, pero hindi na gaya ng dati.
Kailangan nilang magpalit ng sistema.
May inspeksyon.
May bagong basurahan para sa used oil.
May resibo ng disposal.
May certificate na kailangan nilang ipaskil.
At higit sa lahat, wala na ang dating yabang ni Roy.
Kapag nakikita niya si Nico sa palengke, yumuyuko siya.
Si Ate, hindi na dumadaan sa harap ng puwesto namin.
Si Mama, ilang beses nagpadala ng pagkain.
Hindi ko tinanggap.
Hindi dahil malupit ako.
Kundi dahil sa loob ng maraming taon, tinanggap ko ang lahat ng binigay niya kahit alam kong may halong sumbat.
Ngayon, gusto kong matutong tumanggap lang ng bagay na walang lason.
Literal man o hindi.
Dumating ang panahon ng panganganak ko nang tahimik.
Si Nico ang kasama ko sa ospital.
Si Papa, nasa labas, dala ang maliit na bag ng lampin at kumot.
Hindi dumating si Mama.
Hindi ko rin siya inanyayahan.
Pero nagpadala siya ng message:
“Anak, kahit hindi mo ako papasukin, ipinagdarasal ko kayo.”
Hindi ako sumagot.
Pero hindi ko rin binura.
Isang araw, siguro, kapag hindi na masakit, baka mabasa ko iyon nang hindi nanginginig ang kamay ko.
Ipinanganak ang anak naming babae madaling-araw.
Malusog.
Malakas umiyak.
Noong inilagay siya sa dibdib ko, pakiramdam ko, may buong mundo na ibinigay sa akin.
Pinangalanan namin siyang Amara.
Hindi dahil katunog ng pangalan ko.
Kundi dahil sabi ni Nico, ibig sabihin daw nito sa kanya ay anak na ipinaglaban.
Pag-uwi namin sa bahay, may maliit na handa.
Hindi engrande.
Sinigang na hipon, pritong tilapia, ginisang gulay, at isang maliit na kaldero ng malinaw na sabaw na ginawa ni Nico.
Tumawa ako nang makita ko ang kaldero.
—Hotpot na naman?
Ngumiti siya.
—Clean version. Ako mismo bumili ng mantika. Ako mismo naghugas ng kaldero. At bawal ang drama.
Napatawa ako nang tuluyan.
Si Papa ang naglagay ng plato sa mesa.
Tahimik niyang tiningnan si Amara na natutulog sa duyan.
—Mara, salamat at pinayagan mo akong nandito.
—Pa, ikaw ang lolo niya. Pero may hangganan na tayo ngayon.
Tumango siya agad.
—Alam ko. Susundin ko.
Doon ko naramdaman ang kakaibang gaan.
Hindi dahil bumalik sa dati ang pamilya namin.
Hindi na iyon mangyayari.
At ayoko na rin.
Gumaan dahil hindi ko na kailangang piliting gawing buo ang bagay na matagal nang basag.
Makalipas ang ilang buwan, lumago ang packed meals business namin ni Nico.
Dahil sa nangyari, naging mas mahigpit ako sa quality.
Nilagyan ko ng maliit na sign ang puwesto namin:
“Malinis ang kusina, malinaw ang sangkap, walang tagong mantika.”
Noong una, biro lang iyon ni Nico.
Pero kinagat ng mga tao.
Mga empleyado ng munisipyo, teachers, tricycle drivers, at nanay na ayaw nang magluto sa tanghali ang naging regular naming customer.
Minsan, may bumibili at nagsasabing:
—Ikaw ba iyong buntis na pinakain ng maruming sabaw?
Sa dati, mahihiya ako.
Ngayon, ngumingiti ako.
—Ako iyon. Kaya sigurado kayong malinis ang pagkain dito.
Tumatawa sila.
Bumibili sila uli.
Ang kahihiyang gusto nilang ipukol sa akin, naging pangalan ng kabuhayan ko.
Ang eskandalong ginamit ni Ate para sirain ako, naging dahilan para pagkatiwalaan ako ng tao.
Isang hapon, dumaan si Mama sa palengke.
Mag-isa siya.
Walang Ate.
Walang Roy.
Tumigil siya sa tapat ng puwesto namin.
Karga ko si Amara noon.
Tiningnan niya ang bata nang matagal.
May dala siyang maliit na paper bag.
—Mara, puwede ba?
Hindi ko kinuha ang paper bag.
—Ano iyan?
—Damit para sa bata.
—Salamat, pero marami na siya.
Nangingilid ang luha niya.
—Kahit makita ko lang siya nang malapit?
Napatingin ako kay Amara.
Mahimbing siyang natutulog.
Wala siyang alam sa lola niyang muntik nang gawing dahilan ang pagtitipid para ilagay kami sa panganib.
Wala siyang alam sa galit.
Wala siyang alam sa lumang sakit.
At tungkulin kong tiyaking hindi niya mamanahin iyon.
Lumapit ako nang isang hakbang.
Sapat para makita ni Mama ang mukha ng apo niya.
Hindi sapat para mahawakan niya.
—Maganda siya.
Mahina ang boses ni Mama.
—Oo.
—Kamukha mo noong baby ka.
Hindi ako sumagot.
Tumulo ang luha niya.
—Mara, hindi ko na maibabalik ang ginawa ko.
—Hindi.
—Pero gusto kong subukan.
Tiningnan ko siya.
Matanda na ang mukha niya.
Hindi na siya ang malaking aninong kinatatakutan ko noon.
Isa na lang siyang taong gumawa ng masamang desisyon at ngayon ay nakatayo sa harap ng resulta.
—Ma, hindi ko ipinagbabawal na magbago ka. Pero hindi ibig sabihin noon, babalik ako sa dati.
Tumango siya habang umiiyak.
—Alam ko.
—Kung gusto mong maging parte ng buhay ni Amara, kailangan mong respetuhin ang hangganan namin. Walang biglaang punta sa bahay. Walang pagkain na ipapadala nang hindi ko alam. Walang paninira kay Nico. Walang pagkukumpara kay Ate.
—Oo.
—At higit sa lahat, hindi mo na kailanman sasabihin sa akin na pareho ang pagmamahal kung hindi pareho ang respeto.
Napayuko siya.
—Oo, anak.
Hindi ko alam kung tutuparin niya.
Hindi ko alam kung sapat ang pagsisisi niya.
Pero alam kong sa pagkakataong iyon, hindi na ako ang batang naghihintay ng tira-tirang lambing.
Ako na ang ina.
Ako na ang nagtatakda kung anong klaseng pagmamahal ang papasok sa bahay namin.
Noong gabing iyon, nagsalo kami ni Nico sa maliit naming mesa.
Si Amara, natutulog sa tabi namin.
May maliit na kaldero ng sabaw sa gitna.
Malinaw.
Mainit.
Walang pait.
Humigop ako at napangiti.
—Masarap?
Tanong ni Nico.
Tumango ako.
—Masarap. Kasi hindi ko kailangang magduda.
Hinawakan niya ang kamay ko.
Sa labas, maingay ang palengke.
May tumatawad sa gulay.
May batang umiiyak dahil ayaw bumili ng nanay niya ng candy.
May tricycle na bumusina nang mahaba.
Simple ang buhay.
Hindi perpekto.
Pero sa unang pagkakataon, pakiramdam ko ligtas ako.
Hindi ko na kailangan ng malaking mesa sa bahay nina Mama.
Hindi ko na kailangan ipaglaban ang puwesto ko sa tabi ni Ate.
Hindi ko na kailangan lunukin ang sabaw na mapait para lang mapanatili ang ilusyon ng pamilya.
May sarili na akong mesa.
May sarili akong kaldero.
May asawa akong hindi ako pinatahimik.
May anak akong hindi ko hahayaang lumaki sa mundong kailangang manghula kung mahal ba siya o pinagtiyatiyagaan lang.
At kung may natutuhan ako sa gabing iyon, ito iyon:
Minsan, hindi ang maruming pagkain ang pinakamasakit lunukin.
Kundi ang katotohanang matagal ka nang pinapakain ng tira-tirang pagmamahal.
Pero kapag natuto kang tumayo, magsuri, at magsabi ng tama na, doon nagsisimula ang tunay na Noche Buena.
Hindi sa gabing puno ang mesa.
Kundi sa gabing wala nang lason ang kinakain ng puso mo.
