Sa Burol ng Tatay Ko, Pinaghugas Ako ng Kuya Ko ng mga Baso Habang Ipinamimigay Niya ang Palay at Traktor—Ngunit Bago Isara ang Kabaong, Dumating ang Kooperatiba Dala ang Ledger na Naglantad sa Babaeng Nagligtas sa Bukid at Lalaking Palihim na Nagsangla Nito

Sa Burol ng Tatay Ko, Pinaghugas Ako ng Kuya Ko ng mga Baso Habang Ipinamimigay Niya ang Palay at Traktor—Ngunit Bago Isara ang Kabaong, Dumating ang Kooperatiba Dala ang Ledger na Naglantad sa Babaeng Nagligtas sa Bukid at Lalaking Palihim na Nagsangla Nito

Bahagi 1: Sa Kusina ng Burol, Narinig Kong Ipinangako ni Renato ang Traktor sa mga Kumpare Habang Pinipirmahan Nila ang Ari-arian ni Tatay sa Harap Ko

Hindi pa man naihahatid sa sementeryo ang katawan ng tatay ko, hinati-hati na ng kuya kong si Renato ang naiwan nitong kabuhayan.

Ang traktor ay para raw kay Ninong Boyet.

Ang kalahati ng aning palay ay ipinangako niya sa tatlong kumpare niyang magdamag na nag-iinuman sa ilalim ng tolda.

Pati ang lumang kamalig sa likod ng bahay, ipinagmayabang niyang ipapaupa niya sa negosyanteng may tindahan ng feeds sa Cabanatuan.

Ako naman, ang anak na apat na taong hindi halos natulog upang hindi tuluyang mabaon sa utang ang bukid, ay nasa kusina.

Naghuhugas ng mga basong pinag-inuman nila.

—Bel, bilisan mo riyan. Kulang na naman ang malinis na baso sa labas.

Hindi man lang ako nilingon ni Renato nang iutos niya iyon. Nakasuot siya ng puting polo, makintab na sapatos at itim na salaming nakasabit sa dibdib. Kung umasta siya, parang siya ang may-ari ng buong Barangay San Isidro.

Parang hindi burol ng tatay namin ang pinuntahan niya kundi pulong ng mga negosyanteng naghihintay sa kanyang mga utos.

Pinatay ko ang gripo.

—May mga tauhan tayong puwedeng maghugas. Kailangan nating pag-usapan ang bukid bago ka mangako ng kahit ano.

Humalakhak ang isa niyang kumpare.

—Naku, Renato. Matapang pala ang kapatid mo.

Tinapik ni Renato ang balikat ng lalaki bago ako tiningnan mula ulo hanggang paa.

—Hindi ito opisina sa Maynila, Maribel. Usapang bukid ito. Usapang lalaki.

—Apat na taon kong pinatakbo ang bukid.

—Dahil pinayagan ka ni Tatay na mag-abot ng sahod at maglista ng gastos. Huwag mong isipin na ikaw na ang may-ari.

Parang may humigpit na tali sa dibdib ko.

Apat na taon na ang nakalipas nang unang ma-stroke si Tatay Ernesto. Noon ay nagtatrabaho ako bilang accounting assistant sa Quezon City. May inuupahan akong maliit na kuwarto, may regular na suweldo at may pagkakataon sanang ma-promote.

Isang tawag lang mula sa kapitbahay ang nagpabago sa lahat.

Natagpuan si Tatay na nakahandusay sa gilid ng pilapil. Nang makalabas siya sa ospital, mahina na ang kanang bahagi ng katawan niya. Hindi na niya kayang magmaneho ng traktor o maglakad nang mag-isa sa maputik na bukid.

Umuwi ako kinabukasan.

Akala ko, ilang buwan lang akong mananatili.

Umabot iyon ng apat na taon.

Ako ang nakipag-usap sa kooperatiba nang hindi mabayaran ni Tatay ang lumang pautang sa binhi. Ako ang nagtakda ng iskedyul ng patubig, nakipagtawaran sa supplier ng abono at gumising nang alas-kuwatro ng madaling-araw kapag kailangang abutan ang mga manggagawa sa taniman.

Kapag mababa ang presyo ng palay, hindi ako sumasahod.

Kapag may nasirang bomba ng tubig, ang ipon ko ang ginagamit ko.

Kapag sumasakit ang katawan ni Tatay at ayaw niyang kumain, ako ang nagluluto ng lugaw, nagpapalit ng damit at nagdadala sa kanya sa rural health unit.

Nasaan si Renato noon?

Sa Cabanatuan, nagpapatakbo ng tindahang tinawag niyang RMG Agricultural Supply.

Sa Facebook, laging may litrato siyang may hawak na susi ng bagong motorsiklo o nakatayo sa harap ng mga kahon ng imported na pestisidyo.

Ngunit kapag humihingi si Tatay ng tulong sa bayarin, iisa ang sagot niya.

—Mahina ang negosyo, Tay. Kay Bel ka muna humingi. Wala naman siyang pamilya.

Dalawang beses lamang siyang umuwi sa loob ng apat na taon.

Una, nang humingi siya ng dalawandaang libong piso kay Tatay para raw palakihin ang tindahan.

Pangalawa, nang gusto niyang kunin ang traktor para iparada sa grand opening ng negosyo niya.

Pareho siyang umalis nang walang iniwang kahit isang sako ng bigas para sa ama namin.

Ngayon, sa burol, siya ang nakatayo sa tabi ng kabaong at tumatanggap ng pakikiramay na parang siya ang anak na araw-araw nag-alaga.

—Napakabuti mong anak, Renato.

—Mabigat sigurong mawalan ng ama pagkatapos mong akuin ang bukid.

—Buti na lang, narito ka para ituloy ang iniwan ni Mang Ernesto.

Ngumingiti siya sa bawat papuri.

Hindi niya itinatama ang mga tao.

Sa halip, sinasabi niyang matagal na raw silang nagplano ni Tatay kung paano niya pamamahalaan ang lupa.

Nang marinig ko iyon, lumabas ako mula sa kusina.

Sa ilalim ng tolda, nakita kong nakalatag sa mesang plastik ang mapa ng bukid, kopya ng tax declaration at litrato ng traktor. May tatlong lalaking nakapalibot kay Renato. Isa sa kanila ang tinatawag nilang Ninong Boyet, isang buy-and-sell agent ng mga makinaryang pansaka.

—Ito ang modelong kukunin mo, Ninong—sabi ni Renato habang itinuturo ang litrato.—Maayos pa ang makina. Kailangan lang palitan ang dalawang gulong.

—Magkano ang huling presyo?

—Dahil kumpare kita, dalawang daan at walumpung libo.

Nanlamig ang mga kamay ko.

Ang traktor ay binili namin sa pamamagitan ng pitong taong hulugan sa kooperatiba. Dalawa at kalahating taon pa lang ang nababayaran namin. Ako ang naghuhulog buwan-buwan mula sa kita sa ani at sa natitirang ipon ko.

Hindi iyon maaaring ibenta ni Renato.

—Hindi mo puwedeng ibenta ang traktor.

Tumahimik ang paligid.

Dahan-dahang ibinaba ni Renato ang hawak niyang bolpen.

—Ano na naman?

—May natitira pa tayong hulog sa kooperatiba. Nakapangalan din sa farm account ni Tatay ang makina.

—Patay na si Tatay. Ako ang panganay.

—Hindi ibig sabihin noon ay puwede mong ipamigay ang hindi pa bayad.

Nakangising sumandal si Ninong Boyet sa upuan.

—Renato, baka kailangan muna ninyong mag-usap bilang pamilya.

Ngunit sa halip na umatras, hinablot ni Renato ang folder sa mesa at isinara iyon.

—Wala tayong kailangang pag-usapan. Bago namatay si Tatay, sinabi niyang ako ang hahawak ng bukid.

—Kailan niya sinabi iyon?

—Noong wala ka.

—Hindi mo man lang siya binisita nitong huling anim na buwan.

Namula ang kanyang mukha.

—Huwag mo akong ipahiya sa harap ng mga bisita.

—Ikaw ang namimigay ng ani at kagamitan habang nakabukas pa ang kabaong ni Tatay.

Biglang tumayo si Renato.

Lumapit siya sa akin nang halos magdikit ang aming mga mukha.

—Makinig ka, Maribel. Hindi dahil ikaw ang nagdala ng gamot at nagbayad ng ilang manggagawa ay ikaw na ang masusunod. Babae ka. Kapag nag-asawa ka, mapupunta lang sa ibang apelyido ang lupa. Ako ang magpapanatili ng pangalan ng pamilya.

May ilang matandang lalaking napayuko.

May ilang babae namang napatingin sa akin na tila hinihintay kung sasagot ako.

Bago ako makapagsalita, sumingit ang asawa ni Renato na si Cynthia. Suot niya ang gintong kuwintas na minsang sinabi ni Renato na galing daw sa kinita ng kanilang tindahan.

—Bel, burol ito. Huwag kang gumawa ng eksena. Maghugas ka na lang muna sa likod. Marami pang darating na bisita.

Hinawakan niya ako sa siko.

Inalis ko ang kanyang kamay.

—Hindi ako tauhan sa sarili kong bahay.

—Bahay ito ni Tatay—sagot ni Renato.—At bilang panganay, ako ang magdedesisyon kung sino ang mananatili rito.

Mula sa loob ng bahay, narinig ko ang mahinang pag-iyak ni Aling Seling, kapatid ni Tatay. Nilapitan niya ako at bumulong.

—Anak, palampasin mo muna. Ayaw nating magkagulo bago mailibing ang kuya ko.

Iyon din ang gusto ko.

Ayokong ang huling alaala ng mga tao kay Tatay ay ang pagsigaw naming magkapatid sa tabi ng kanyang kabaong.

Kaya bumalik ako sa kusina.

Ngunit habang naghuhugas ako, naririnig ko ang bawat pangakong binibitawan ni Renato sa labas.

Dalawampung kaban ng binhing palay para sa isang konsehal na tumulong daw sa permits ng tindahan niya.

Libreng paggamit ng kamalig para sa isang kumpare.

Tatlong porsiyento ng susunod na ani para sa lalaking magpapautang sa kanya ng puhunan.

Pinakamasakit sa lahat, narinig kong sinabi niyang tatanggalin niya sina Mang Tino, Ka Pabling at ang iba pang manggagawang matagal nang kasama ni Tatay.

—Luma na ang sistema nila. Magdadala ako ng sarili kong tao.

Napahawak ako sa gilid ng lababo.

Ang mga lalaking gusto niyang tanggalin ang sumalo sa katawan ni Tatay nang ma-stroke ito sa pilapil. Sila rin ang nagbantay sa bukid nang tatlong gabi noong may tangkang magnakaw ng ani.

Lumabas ako ulit.

Sa pagkakataong iyon, may hawak nang kasulatan si Renato.

—Ano iyan?

—Acknowledgment lamang ng mga napag-usapan namin.

—Hindi ka puwedeng pumirma para sa estate ni Tatay.

—Huwag kang magmarunong. Hindi dahil nagtrabaho ka sa accounting ay abogado ka na.

Inabot niya ang papel kay Ninong Boyet.

Bago makapirma ang lalaki, kinuha ko iyon mula sa mesa.

Nakasulat doon na tumanggap na raw si Renato ng limampung libong pisong paunang bayad para sa traktor.

Sa ibaba, may blangkong espasyo para sa pirma niya bilang “sole farm successor.”

—Wala kang karapatang tawagin ang sarili mong nag-iisang tagapagmana.

—May sinabi si Tatay bago siya namatay.

—Ako ang kasama niya bago siya namatay.

—Hindi lahat ng usapan namin ay kailangan mong marinig.

—Hindi ka nga narito.

Biglang kinuha ni Renato ang papel sa kamay ko.

Sa lakas ng paghila niya, napunit ang isang sulok.

—Tama na!—sigaw niya.—Mula ngayon, wala ka nang karapatang humawak sa mga dokumento ng bukid.

Napalingon ang lahat.

Pati ang nagdarasal ng rosaryo sa harap ng kabaong ay tumigil.

Itinuro niya ang kusina.

—Doon ang lugar mo. Maghain ka ng kape, magligpit ka ng plato at huwag kang makialam sa desisyon ng mga lalaki.

Hindi ako gumalaw.

—Hindi mo mabubura ang apat na taon dahil lang panganay ka.

—Apat na taon kang sumuweldo mula sa bukid.

—Hindi ako sumuweldo nang mahigit isang taon.

—Patunayan mo.

—Nasa kooperatiba ang mga tala.

Bahagyang nagbago ang mukha ni Renato.

Mabilis lang iyon, ngunit nakita ko.

Takot.

Bago pa ako makapagtanong, umalingawngaw ang tunog ng makina sa tapat ng bahay.

May isang lalaki nang sumakay sa aming traktor. Tinatanggal niya ang itim na telang itinali namin sa manibela bilang tanda ng pagluluksa.

—Ano ang ginagawa niya?—sigaw ko.

Ngumisi si Renato.

—Susubukan lang ni Ninong Boyet ang makina. Kapag maayos, kukunin niya pagkatapos ng libing.

Tumakbo ako papunta sa bakuran.

Ngunit hinarangan ako ni Cynthia.

—Huwag kang manggulo.

—Hindi pa bayad ang traktor!

—Bayad na ang down payment kay Renato.

—Hindi sa kanya ang perang iyon!

Nagsimulang umandar ang makina. Umusok ang tambutso habang nakatingin ang mga manggagawa mula sa gilid ng tolda.

Si Mang Tino ang unang lumapit.

—Sir Renato, baka puwedeng huwag muna. Si Aling Maribel ang naghuhulog niyan sa kooperatiba.

—Tahimik ka—sagot ni Renato.—Manggagawa ka lang dito.

Nanginginig sa galit si Mang Tino, ngunit hindi siya sumagot.

Pagkatapos ay may humintong puting van sa labas ng bakuran.

May logo iyon ng San Isidro Multi-Purpose Farmers’ Cooperative.

Bumaba si Ginang Lourdes Valdez, ang manager ng kooperatiba. Kasunod niya ang treasurer na si Mang Isko at dalawang kawani na may dalang makapal na accordion folder, isang kahong puno ng resibo at nakarolyong mga dokumento.

Mabilis na namutla si Renato.

Lumapit si Ginang Lourdes sa tolda, yumuko sa harap ng kabaong at nag-alay ng maikling panalangin.

Pagkatapos ay humarap siya sa amin.

—Pasensya na sa pagdating namin sa ganitong oras. Ngunit kailangan naming maiharap ito bago isara ang kabaong ni Mang Ernesto.

Tumingin siya sa traktor na umaandar sa bakuran.

Pagkatapos ay tumingin siya kay Renato.

—Sino ang nag-utos na ibenta ang makinang pag-aari pa rin ng kooperatiba?

Hindi sumagot ang kuya ko.

Binuksan ni Mang Isko ang makapal na ledger.

—At sino rito ang may alam na ginamit ang hindi pa naaaning palay bilang kolateral sa pautang na siyam na raan at apatnapung libong piso?

Napalunok si Cynthia.

Tumingin sa akin si Ginang Lourdes.

—Aling Maribel, kailangan din naming itanong kung tunay ang pirma mo sa loan documents.

Parang biglang nawala ang hangin sa paligid.

—Anong loan documents?

Inilabas niya ang isang papel at iniabot sa akin.

Sa ibaba ng halagang siyam na raan at apatnapung libong piso, nakasulat ang pangalan ko.

At sa tabi nito ay isang pirma na kamukhang-kamukha ng sa akin.

Ngunit hindi ako ang pumirma.

Bahagi 2: Bago Isara ang Kabaong, Dumating ang Kooperatiba Dala ang Ledger, mga Quedan, at Isang Resibong Hindi Inasahan ng Kuya Ko sa Mismong Harap Niya

—Hindi akin ang pirmang iyan.

Malinaw ang pagkakasabi ko, ngunit parang hindi agad naunawaan ng mga tao ang bigat ng aking sinabi.

Si Renato ang unang kumilos.

—Baka nakalimutan mo lang, Bel. Ang dami mong pinipirmahan sa kooperatiba.

Humarap ako sa kanya.

—Hindi ko makakalimutang umutang ng halos isang milyong piso.

—Para iyon sa bukid.

—Anong perang natanggap ng bukid?

Binuklat ni Ginang Lourdes ang ledger.

Nakalista roon ang bawat hulog na ginawa ko mula nang ma-stroke si Tatay. May mga petsa, numero ng resibo at pirma ng cashier. Kasama rin ang bayad sa binhi, patubig, crop insurance at hulog sa traktor.

—Sa loob ng apat na taon—paliwanag niya—si Maribel ang personal na nagbayad ng mahigit isang milyon at tatlong daang libong piso para mapanatiling aktibo ang farm account ni Mang Ernesto.

Nagkatinginan ang mga bisita.

Nawala ang ngiti ng mga kumpare ni Renato.

Ipinakita ni Mang Isko ang isa pang tala.

—Ito naman ang cash advance na kinuha ni Renato noong nakaraang taon. Ginamit niyang kolateral ang tinatayang ani mula sa walong ektarya.

—Pumayag si Tatay—mabilis na sagot ni Renato.

—Walang pirma ni Mang Ernesto sa orihinal na aplikasyon—sabi ni Ginang Lourdes.—May authorization letter lamang na ipinasa mo makalipas ang tatlong araw.

Inilabas niya ang liham.

May pirma iyon ni Tatay.

Ngunit agad kong napansin ang mali.

—Kanang kamay ang ginamit sa pirmang ito.

Tumahimik ang lahat.

Mula nang ma-stroke si Tatay, hindi na niya maigalaw nang maayos ang kanang kamay niya. Sa mahahalagang dokumento, kaliwang hinlalaki ang ginagamit niya, kasabay ng pirma ng dalawang saksi.

Alam iyon ng kooperatiba.

Alam iyon ng mga manggagawa.

At alam na alam iyon ni Renato.

—Baka dati pa niya pinirmahan—sabi ni Cynthia.

Binasa ni Mang Isko ang petsa.

Iyon ang araw na naka-confine si Tatay sa provincial hospital dahil sa pulmonya.

Ako ang kasama niya mula umaga hanggang gabi.

Hindi man lang dumalaw si Renato.

—May hospital record ako—sabi ko.—Hindi siya makapagsalita nang maayos noong araw na iyan, lalo nang pumirma.

Nagsimulang bumulong ang mga tao.

Hinablot ni Renato ang authorization letter.

—Hindi ninyo puwedeng pagbintangan ang patay na tao na nagsinungaling!

—Ikaw ang pinag-uusapan natin—sagot ni Ginang Lourdes.—Hindi ang iyong ama.

Inilabas niya ang mga warehouse receipt o quedan.

Batay sa mga iyon, tatlong daan at dalawampung sako ng palay mula sa nakaraang ani ang inilabas sa bodega kahit nakalaan iyon pambayad sa traktor at sa sahod ng mga manggagawa.

—Sino ang kumuha?—tanong ni Mang Tino.

Itinuro ni Mang Isko ang pangalan sa release log.

Renato Santos.

May kopya rin ng delivery receipt papunta sa RMG Agricultural Supply.

Nag-init ang mukha ni Renato.

—Pambayad iyon sa abono!

—Walang abono na dumating sa bukid—sabi ko.

Sabay-sabay na tumango ang mga manggagawa.

Kami ang bumili ng abono sa ibang supplier. May kumpletong resibo ako sa aking kuwarto.

Lumapit si Ninong Boyet kay Renato.

—Sinabi mong malinis ang papeles ng traktor.

—Malinis iyan.

—Maliwanag na hindi.

Kinuha niya mula sa bulsa ang resibo ng limampung libong pisong paunang bayad.

—Ibalik mo ang pera ko.

—Pagkatapos ng libing tayo mag-usap.

—Ngayon tayo mag-uusap.

Humakbang si Renato palapit sa kanya, ngunit hinarangan siya ng dalawang manggagawa.

Hindi para saktan siya.

Para pigilan siyang gumawa ng mas malaking eskandalo sa harap ng kabaong ng sarili naming ama.

Ipinakita naman ni Ginang Lourdes ang tala ng paghahati ng kita. Sa bawat ani, may nakalaang porsiyento para sa loan repayment, operating expenses, workers’ share at farm owner’s income.

Sa loob ng apat na taon, walang kinuha si Tatay sa owner’s income maliban sa pambayad sa gamot.

Wala rin akong kinuha.

Iniwan ko ang bahagi ko sa farm account upang may puhunan para sa susunod na taniman.

Si Renato lamang ang may cash withdrawal.

Anim na beses.

Kabuuang limang daan at walumpung libong piso.

—Hindi totoong wala kang natanggap mula sa bukid—sabi ko.—Kinukuha mo ang kita habang ako ang nagbabayad ng utang.

—Pamilya tayo. Hindi ko kailangang magpaalam sa iyo.

—Pero nagsinungaling ka kay Tatay.

—Patay na si Tatay. Wala na siyang masasabi.

Parang kutsilyong tumama sa dibdib ko ang mga salitang iyon.

May humikbi sa tabi ng kabaong.

Si Tiya Seling.

—Ganiyan mo ba talaga tinitingnan ang ama mo?—tanong niya.

Hindi sumagot si Renato.

Sa halip, itinuro niya ako.

—Si Bel ang nagpapalaki nito. Gusto niya lang mapasakanya ang buong lupa.

—Hindi kami narito para pag-usapan ang mana—sabi ni Ginang Lourdes.—Narito kami dahil may utang na ginawa gamit ang huwad na pahintulot at pekeng pirma.

Bumukas muli ang pinto ng van.

Bumaba ang isang lalaking naka-barong at may dalang brown envelope. Kilala ko siya bilang abogado ng kooperatiba.

Inilapag niya sa mesa ang kopya ng notarized special power of attorney na ipinagmamalaki ni Renato.

—Sinuri namin ang dokumentong ito kaninang umaga. May problema sa notarial entry.

—Anong problema?—tanong ko.

—Ang notaryong nakalagay rito ay nasa ibang bansa noong petsang sinasabing nilagdaan ito.

Napaupo si Cynthia.

Lumayo naman ng isang hakbang ang mga kumpare ni Renato.

—Peke rin ang notaryo?—bulong ng isa.

—May paliwanag ako—sabi ni Renato.

—Magpaliwanag ka—sagot ko.—Sa harap ni Tatay.

Hindi siya makatingin sa kabaong.

Binuksan ng abogado ang brown envelope.

—May isa pang bagay. Hindi lamang palay ang ginamit sa pautang.

Inilabas niya ang application form mula sa isang pribadong financing company.

Nakalakip doon ang serial number ng aming traktor, ang tax declaration ng bukid at isang larawan ng titulo ni Tatay.

—Hindi niya puwedeng isanla ang titulo nang walang orihinal—sabi ko.

—Hindi niya naisanla ang lupa nang legal—paliwanag ng abogado.—Ngunit ginamit niya ang mga kopya para makakuha ng hiwalay na pautang sa ilalim ng maling deklarasyon.

—Magkano?—tanong ni Mang Tino.

Bago sumagot ang abogado, may dalawang motorsiklong huminto sa kalsada.

Kasunod nila ang isang itim na pickup.

Bumaba ang tatlong lalaking kilala kong supplier ng tindahan ni Renato.

Ang pinakamatanda sa kanila ay may dalang demand letter.

—Renato—malakas niyang tawag.—Tatlong buwan ka nang hindi nagbabayad. Sinabi mong ngayong araw mo ibibigay ang traktor at bahagi ng ani.

Napatingin ang lahat sa kanya.

Kaya pala namimigay si Renato ng mga ari-arian sa mismong burol.

Hindi iyon simpleng pagyayabang.

Nagpapanggap siyang makapangyarihang tagapagmana dahil hinahabol na siya ng mga pinagkakautangan.

—Hindi ngayon ang tamang oras—sabi ni Renato.

—Ikaw ang pumili ng araw—sagot ng supplier.—Sinabi mong pagkatapos isara ang kabaong, ikaw na ang may kontrol sa lahat.

Nanlamig ang tingin ko sa kuya ko.

Bago pa maisara ang kabaong ni Tatay, balak na niyang gamitin ang kamatayan nito para takasan ang sariling mga utang.

Ngunit hindi pa tapos ang abogado.

May inilabas siyang huling dokumento.

—May attachment ang financing application. Isang farm management agreement na nagsasabing kusang isinuko ni Maribel Santos ang pamamahala kay Renato Santos.

Iniabot niya sa akin ang papel.

Muli, may pirma ko sa ibaba.

Muli, peke iyon.

Ngunit sa pagkakataong ito, may nakalagay na dalawang saksi.

Ang una ay si Cynthia.

Ang pangalawa ay si Mang Tino.

Napaatras ang matandang manggagawa.

—Hindi ako pumirma niyan.

Lahat ng mata ay napunta sa kanya.

Nanginginig siyang lumapit sa mesa.

Tinitigan niya ang pirma, saka ang pangalan ng saksi.

—Patay na ang asawa ko noong petsang ito. Nasa Pangasinan ako para sa libing niya.

Tumingin ang abogado kay Renato.

—Kung mapapatunayang huwad ang mga pirma at saksi, hindi na simpleng utang ang problema mo.

Ngunit biglang sumigaw si Cynthia.

—Hindi si Renato ang gumawa ng mga papeles!

Napalingon kami sa kanya.

Takot na takot ang mukha niya.

—May ibang nag-ayos niyan. May binayaran kaming tao sa kooperatiba.

Unti-unting ibinaling ni Ginang Lourdes ang tingin kay Mang Isko.

At sa unang pagkakataon mula nang dumating sila, namutla rin ang treasurer.

Bahagi 3: Nang Mabuksan ang mga Tala, Bumagsak ang mga Pangako ni Renato, Tumindig ang mga Manggagawa, at Naiuwi Ko sa Katotohanan ang Pangalan ni Tatay

Parang may malamig na hangin na dumaan sa ilalim ng tolda.

Lahat ng tao ay nakatingin kay Mang Isko.

Mahigit dalawampung taon na siyang treasurer ng kooperatiba. Siya ang nag-aabot sa amin ng opisyal na resibo, nagtatala ng crop shares at nagpapaalala kapag malapit na ang hulog sa traktor.

Kung may taong kayang magpasok ng pekeng dokumento sa farm account, siya iyon.

Ngunit sa halip na magalit, dahan-dahan niyang isinara ang ledger.

—Sabihin mo nang malinaw, Cynthia. Sino ang sinasabi mong binayaran ninyo?

Hindi agad nakasagot ang hipag ko.

Tumingin siya kay Renato, ngunit galit ang mukha nito.

—Tumahimik ka—singhal niya.

—Hindi ako makukulong para sa iyo!—sigaw ni Cynthia.

Napasigaw ang ilang bisita.

Hinawakan ni Renato ang braso ng asawa niya.

—Walang makukulong.

Inalis ni Cynthia ang kanyang kamay.

—Sinabi mong pansamantala lang ang pirma. Sinabi mong babayaran natin kapag nakuha mo ang ani.

—Huwag kang magsalita ng bagay na hindi mo naiintindihan.

—Naiintindihan ko na peke ang pirma ng kapatid mo!

Lumapit ang abogado sa pagitan nila.

—Walang hahawak kaninuman. Kung may sasabihin ka, sabihin mo nang buo.

Huminga nang malalim si Cynthia.

Ayon sa kanya, isang dating contractual clerk ng kooperatiba ang nagbigay kay Renato ng lumang kopya ng pirma ko mula sa payroll forms. Ang pangalan ng lalaki ay Dario. Natanggal ito anim na buwan na ang nakalipas dahil sa hindi maipaliwanag na pagbabago sa ilang loan records.

Hindi si Mang Isko ang binayaran nila.

Ngunit may ginamit silang password ng treasurer upang ma-upload ang pekeng dokumento.

—Paano nila nakuha ang password ko?—tanong ni Mang Isko.

Umiyak si Cynthia.

—Isinulat mo raw sa ilalim ng drawer.

Napapikit si Mang Isko.

Minsan, dahil sa edad at dami ng transaksiyon, nag-iingat siya ng kopya ng password sa opisina. Nakita iyon ni Dario.

Hindi ibig sabihin noon na kasabwat siya.

Ngunit ibig sabihin, may malaking pagkukulang sa seguridad ng kooperatiba.

—Ako ang mananagot sa kapabayaan ko—sabi ni Mang Isko.—Pero hindi ako kumuha ng pera mula sa mga ito.

Binuksan niya muli ang ledger.

—At ang orihinal na handwritten ledger ang magpapatunay niyan.

Ang digital record ay maaaring baguhin.

Ang lumang ledger na may pirma ng bawat miyembro ay hindi.

Sa mga pahina nito, walang entry na pumayag ako sa loan. Walang entry na pumayag si Tatay. Ang tanging nakatala ay ang personal na request ni Renato na tinanggihan ng credit committee.

—Tinanggihan ka na pala—sabi ko.

Hindi siya sumagot.

—Kaya gumawa ka ng pekeng authorization.

—Kailangan ko lang ng pansamantalang puhunan.

—Kinuhanan mo ng halos isang milyon ang bukid.

—Ibabalik ko sana!

—Gamit ang aning pinaghirapan ng ibang tao.

Itinuro ko ang mga manggagawang nakatayo sa gilid ng tolda.

—Habang hindi mo binabayaran ang sariling tindahan, sila ang lumulusong sa putik. Habang nagpo-post ka ng bagong motorsiklo, sila ang nagbabantay sa patubig sa gabi. Habang ako ang bumibili ng gamot ni Tatay, kinukuha mo ang bahagi niyang kita.

Hindi na nakatingin sa akin si Renato.

Ngunit hindi pa rin siya humihingi ng tawad.

—Hindi mo alam kung gaano kahirap magnegosyo—sabi niya.

—At alam mo ba kung gaano kahirap sabihin sa dalawampung manggagawa na wala silang sasahurin dahil may kumuha ng pera sa farm account?

—Hindi ko kasalanang mahina kang magpatakbo.

Napatawa ako.

Hindi dahil nakakatawa.

Kundi dahil doon ko napagtantong kahit lantad na ang lahat, hindi pa rin niya kayang aminin ang ginawa niya.

—Mahina akong magpatakbo?—tanong ko.—Kaya ba mula sa anim na ektaryang aktibong sakahan, napaabot natin sa labing-isang ektarya? Kaya ba nabayaran natin ang tatlong lumang utang ni Tatay? Kaya ba walang manggagawang umalis sa atin kahit dalawang beses bumagsak ang presyo ng palay?

Humarap ako kay Ginang Lourdes.

—Pakibasa ang production record.

Binuksan niya ang isa pang folder.

Noong unang taon kong humawak ng bukid, umabot lamang sa walumpu’t anim na tonelada ang ani dahil sa peste at maling patubig.

Sa ikalawang taon, naging sandaan at labing-apat.

Sa ikatlo, sandaan at apatnapu’t dalawa.

Sa huling ani, bago namatay si Tatay, umabot kami sa sandaan at limampu’t siyam na tonelada.

Kasabay noon, nabawasan ng halos kalahati ang utang sa kooperatiba.

—Hindi iyan ginawa ng isang taong naghuhugas lang ng baso—sabi ni Ginang Lourdes.

Tumango ang mga manggagawa.

Isa-isa silang lumapit.

Si Mang Tino ang unang nagsalita.

—Si Aling Maribel ang unang dumarating kapag taniman. Siya rin ang huling umuuwi kapag anihan.

Sumunod si Ka Pabling.

—Noong bumaha, siya ang nagdala ng pagkain sa amin sa pilapil. Si Sir Renato, nagpadala lang ng mensahe para itanong kung ligtas ang traktor.

May mahinang tawanan, ngunit walang saya roon.

Puro galit at pagkadismaya.

Lumapit din si Aling Nena, ang tagaluto ng mga manggagawa.

—Tatlong buwan na hindi kumuha ng bahagi si Maribel para lang mabayaran kami nang buo. Alam namin iyon dahil siya mismo ang nag-abot ng sobre sa bawat isa.

Isa-isa nilang pinatotohanan ang mga bagay na hindi ko kailanman ipinagmalaki.

Hindi ko ginawa ang mga iyon para tawaging bayani.

Ginawa ko iyon dahil bukid iyon ni Tatay.

Doon kami pinalaki.

Doon galing ang bigas na kinakain namin, ang matrikula ni Renato at ang pamasahe ko papuntang Maynila noong una akong nagtrabaho.

Habang nagsasalita ang mga manggagawa, nakahiga si Tatay sa kabaong sa likod namin.

Tahimik.

Ngunit sa unang pagkakataon mula nang magsimula ang burol, pakiramdam ko ay hindi na ginagamit ang kanyang pangalan para sa kasinungalingan.

Binasa ng abogado ang mga agarang hakbang ng kooperatiba.

Ipa-freeze ang lahat ng cash withdrawal na konektado sa disputed loan.

Hindi maaaring ilabas ang anumang ani mula sa bodega hangga’t hindi nakukumpleto ang audit.

Mananatili ang traktor sa bukid dahil pag-aari pa iyon ng kooperatiba hanggang matapos ang hulog.

At dahil si Renato ang personal na tumanggap ng perang mula sa pekeng application, ang obligasyon ay ihahabol sa kanya at sa mga guarantor ng kanyang tindahan, hindi sa mga manggagawa o sa lehitimong farm account.

—Paano ang lupa?—tanong ni Tiya Seling.

—Hindi ito maaaring kunin ng pribadong financing company dahil walang tunay na mortgage at wala silang hawak na orihinal na titulo—sagot ng abogado.—Ngunit magsasampa sila ng reklamo laban sa mga gumamit ng pekeng papeles.

Bumagsak ang balikat ni Cynthia.

Si Renato naman ay biglang sumugod sa mesa at tinangkang kunin ang mga dokumento.

Mabilis siyang hinarangan nina Mang Tino at Ka Pabling.

—Tabi! Ari-arian ng pamilya ko iyan!

—Mga rekord ng kooperatiba iyan—sagot ni Mang Tino.—At hindi mo na kami puwedeng utusan na parang tauhan mo.

Sinubukan ni Renato na itulak ang matanda.

Doon na namagitan ang barangay captain, na kanina pa tahimik na nakikinig sa dulo ng tolda.

—Renato, sapat na.

—Kapitan, usaping pamilya ito.

—Hindi na simpleng usaping pamilya kapag may pamemeke at panlilinlang sa kooperatiba.

Ipinatawag niya ang dalawang barangay tanod.

Hindi nila pinosasan ang kuya ko. Burol pa rin iyon ng ama namin, at wala pang warrant o pormal na reklamo.

Ngunit pinaupo nila siya sa gilid at hindi pinayagang lumapit sa mga dokumento o sa traktor.

Si Ninong Boyet naman ay kinuha ang limampung libong pisong down payment mula sa sobre ni Renato. Ayaw muna nitong ibigay, kaya inilabas ng kumpare ang audio recording ng kanilang usapan.

Malinaw sa recording na ipinangako ni Renato na siya raw ang nag-iisang tagapagmana at malaya nang ibenta ang makina.

—Pinaniwala mo akong sa iyo ang lahat—sabi ni Boyet.—Ginamit mo rin ako.

Isa-isang lumayo ang mga lalaking kanina ay nakikipag-inuman at tumatawag sa kanya ng “boss.”

Walang gustong madamay.

Ang tatlong supplier naman ay binawi ang mga susi ng itim na pickup na ginagamit ni Renato. Nakapangalan pala iyon sa kanilang financing arrangement at apat na buwan nang hindi nababayaran.

Sa harap ng lahat, pinababa nila mula sa pickup ang mga kahon ng mamahaling alak na dala sana ni Renato para sa mga kumpare.

Pagkatapos ay pinaandar nila ang sasakyan at umalis.

Naiwan ang kuya ko sa ilalim ng tolda, suot ang makintab niyang sapatos, ngunit wala nang sasakyan, wala nang kumpare at wala nang kahit isang taong naniniwala sa kanya.

Lumapit sa akin si Ginang Lourdes.

—May isa pa kaming dinala.

Inabot niya ang isang manipis na envelope na may sulat-kamay ni Tatay sa harap.

Para kay Maribel at Renato.

Nakilala ko agad ang sulat niya. Nanginginig at hindi pantay, gaya ng pagsusulat niya gamit ang kaliwang kamay matapos ang stroke.

—Iniwan ito ni Mang Ernesto sa opisina tatlong buwan na ang nakalipas—sabi niya.—Sinabi niyang ibigay lamang kapag hindi na siya makapagsalita para sa sarili niya.

Nanginig ang mga daliri ko habang binubuksan iyon.

Hindi iyon huling habilin tungkol sa paghahati ng lupa.

Hindi rin iyon kasulatang ibinibigay sa akin ang lahat.

Maikli lamang ang sulat.

“Bel, alam kong ikaw ang nagpapanatiling buhay sa bukid. Huwag mong hayaang gamitin ng sinuman ang pangalan ko para kunin ang pinaghirapan ng mga taong tumulong sa atin.

Renato, anak pa rin kita. Ngunit ang pagiging panganay ay hindi lisensiya para angkinin ang hindi mo inalagaan. Kung gusto mong mamahala, matuto kang magtrabaho at magsabi ng totoo.

Huwag ninyong hayaang hatiin kayo ng lupa. Ngunit huwag din ninyong hayaang sirain ng kasinungalingan ang bukid.”

Hindi ako nakapagsalita.

Sa loob ng apat na taon, madalas kong iniisip kung nakikita ba ni Tatay ang mga ginawa ko.

Hindi siya palabati.

Hindi siya sanay magsabi ng “salamat.”

Kapag binabayaran ko ang gamot niya, tumatango lang siya.

Kapag maganda ang ani, sinasabi lang niyang dapat mas maaga kaming magtanim sa susunod.

Ngunit nakita pala niya.

Alam niya.

At bago siya tuluyang mawalan ng lakas, sinubukan niyang protektahan hindi lamang ako kundi pati ang mga manggagawang itinuring niyang pamilya.

Tumayo ako sa harap ng kabaong.

—Tay, hindi ko hahayaang mawala ang bukid.

Hindi malakas ang boses ko.

Ngunit narinig iyon ng lahat.

Tinakpan na namin ang kabaong makalipas ang ilang minuto.

Walang sigawan.

Walang pagpapalayas.

Binigyan ko pa rin si Renato ng pagkakataong lumapit sa aming ama. Hindi ko siya pinigilan kahit galit na galit ako.

Lumuhod siya sa tabi ng kabaong.

Hindi ko alam kung umiyak siya dahil namatay si Tatay o dahil gumuho ang lahat ng plano niya.

Marahil pareho.

Pagkatapos ng libing, nagsimula ang pormal na imbestigasyon.

Nakita sa audit na ang dating clerk na si Dario ang nag-upload ng pekeng loan documents. Nahuli siya makalipas ang dalawang linggo sa Tarlac. Nakipagtulungan siya kapalit ng mas magaan na rekomendasyon at itinuro ang mga account kung saan ipinadala ang pera.

Mahigit kalahati ng pautang ay dumiretso sa tindahan ni Renato.

Ang iba ay ginamit sa hulog ng motorsiklo, alahas ni Cynthia at bayad sa mga dating supplier.

Nagbigay ng affidavit si Cynthia at inamin ang papel niya sa pekeng mga pirma. Dahil nakipagtulungan siya, pinayagan siyang makipag-ayos sa ilang civil claims, ngunit kinailangan niyang ibalik ang mga gamit na binili mula sa pera ng bukid.

Si Renato ay kinasuhan ng paggamit ng huwad na dokumento, estafa at iba pang paglabag na kaugnay ng fraudulent loan.

Hindi siya agad nakulong nang pangmatagalan. Dumaan ang kaso sa tamang proseso.

Ngunit nawala sa kanya ang tindahan.

Kinuha ng mga lehitimong nagpapautang ang natitirang inventory. Ibinenta ang mga istante, computer at delivery equipment upang mabawasan ang mga utang niya.

Nang ayusin ang estate ni Tatay, hindi ko inangkin ang buong lupa.

Hinati pa rin iyon ayon sa batas at sa napagkasunduang family settlement.

Ngunit ang bahagi ni Renato sa mga susunod na ani ay inilaan muna sa pagbabayad ng pinsalang ginawa niya. Hindi niya maaaring ibenta o isanla ang anumang bahagi nang walang pahintulot ng estate administrator at ng kooperatiba habang nakabinbin ang mga kaso.

Ako ang itinalagang farm administrator.

Hindi dahil babae ako.

Hindi rin dahil nakababatang kapatid ako.

Kundi dahil ako ang may kumpletong rekord, aktuwal na karanasan at tiwala ng mga manggagawa.

Sa unang pulong pagkatapos ng libing, hindi ako umupo sa dating upuan ni Tatay.

Inilagay ko iyon sa gilid ng opisina.

Sa halip, naglagay kami ng mahabang mesa kung saan may upuan ang kinatawan ng mga manggagawa, bookkeeper at kooperatiba.

—Simula ngayon—sabi ko—walang desisyong tungkol sa ani, sahod o kagamitan na gagawin nang walang nakasulat na tala.

Inayos namin ang profit-sharing system.

Kapag lumampas sa target ang ani, may dagdag na porsiyento ang mga manggagawa.

Naglaan din kami ng emergency fund para sa ospital at aksidente sa bukid.

Ang unang benepisyaryo ay si Mang Tino, na kailangan ng operasyon sa mata ngunit ilang taon nang ipinagpapaliban dahil walang sapat na pera.

Tinapos namin ang hulog sa traktor makalipas ang dalawang taon.

Noong araw na ibinigay ng kooperatiba ang original ownership certificate, hindi ako nagdaos ng engrandeng handaan.

Tinipon ko lamang ang mga manggagawa sa kamalig.

Itinali namin sa manibela ang lumang pulang panyo ni Tatay.

Hindi bilang tanda ng pagdadalamhati.

Kundi bilang paalala kung kanino nagsimula ang lahat.

Pinalitan din namin ang pangalan ng operasyon.

Mula sa simpleng “Ernesto Santos Farm,” ginawa namin itong “Santos–Magsasaka Rice Partnership.”

Ayaw kong ang pangalan lamang ng pamilya namin ang nakasulat.

Dapat kasama ang mga taong tunay na nagpatakbo at nagligtas sa lupa.

Pagkaraan ng halos tatlong taon, muling lumitaw si Renato sa bukid.

Payat siya.

Kupas ang damit at wala na ang dating kumpiyansa sa paglakad.

Tapos na ang unang bahagi ng kanyang kaso at pinayagan siyang magtrabaho habang sumusunod sa court-approved repayment agreement.

Akala ng mga manggagawa, palalayasin ko siya.

Hindi ko ginawa.

Ngunit hindi ko rin ibinalik ang dati niyang kapangyarihan.

—Ano ang kailangan mo?—tanong ko.

—Trabaho.

—Anong klase?

Tumingin siya sa traktor, pagkatapos ay sa mga manggagawang naghahanda ng binhi.

—Kahit ano.

Inilabas ko ang logbook.

—Pareho ang sahod mo sa bagong manggagawa. May attendance. May task record. Walang advance at walang espesyal na bahagi dahil Santos ang apelyido mo.

Napayuko siya.

—Naiintindihan ko.

—At bawat bawas sa utang mo ay ilalagay sa ledger. Walang lihim.

Tumango siya.

Hindi ko siya niyakap.

Hindi ko rin sinabing pinatawad ko na siya.

Ang pagpapatawad ay hindi isang salitang sinasabi para burahin ang pananagutan. Para sa akin, kailangan muna iyong patunayan sa gawa.

Nagsimula siyang maglinis ng irrigation canal.

Sa unang linggo, maraming manggagawang ayaw makipag-usap sa kanya.

Sa ikalawang buwan, natuto siyang dumating bago sumikat ang araw.

Makalipas ang isang taon, siya na mismo ang humihingi na ma-double-check ang bawat resibo bago pirmahan.

Hindi nabalik ang dati naming relasyon.

Marahil hindi na kailanman maibabalik.

Ngunit natutunan niyang ang pagiging bahagi ng pamilya ay hindi nasusukat sa pagiging panganay, sa lakas ng boses o sa dami ng kumpare.

Nasusukat iyon sa bigat ng responsibilidad na handa mong akuin.

Hanggang ngayon, nasa kusina pa rin ng lumang bahay ang isa sa mga basong hinugasan ko noong burol ni Tatay.

May maliit na bitak iyon sa gilid.

Hindi ko itinapon.

Tuwing nakikita ko iyon, naaalala ko ang gabing pinaniwala akong ang lugar ko ay sa likod lamang—tahimik, nakayuko at naghihintay ng utos.

Ngunit sa mismong gabing iyon, binuksan ang ledger.

At sa bawat pahina, malinaw kung sino ang tunay na nagligtas sa bukid.

Hindi ang lalaking pinakamalakas magsalita.

Hindi ang panganay na unang nag-angkin.

Kundi ang anak na nanatili, nagbayad, nagtanim at tumindig nang subukan nilang ipamigay ang pinaghirapan ng lahat.