Sa Pagbubukas ng Bagong Jeepney Terminal, Pinunit ng Pangulo ng Kooperatiba ang Route Card Ko at Tinawag Akong Matandang Pasaway—Ngunit Nang Lunurin ng Baha ang Highway, Ang Hand-Drawn Detour Map Ko ang Nagligtas sa mga Estudyante at Naglantad sa Pekeng Fuel Receipts ng Lupon
Sa Pagbubukas ng Bagong Jeepney Terminal, Pinunit ng Pangulo ng Kooperatiba ang Route Card Ko at Tinawag Akong Matandang Pasaway—Ngunit Nang Lunurin ng Baha ang Highway, Ang Hand-Drawn Detour Map Ko ang Nagligtas sa mga Estudyante at Naglantad sa Pekeng Fuel Receipts ng Lupon
Bahagi 1
Dalawampu’t Apat na Taon Kong Kabisa ang Bawat Lubak, Ngunit Isang Pekeng Bayarin ang Ginamit Nila Para Burahin ang Pangalan Ko
Ang tunog ng pagkakapunit ng route card ko ang pinakamatinis na tunog na narinig ko noong umagang iyon.
Mas matinis pa sa mikroponong paulit-ulit na sumisipol.
Mas masakit pa sa palakpakan ng mga taong hindi alam kung bakit ako pinapahiya sa harap nila.
Nakatayo ako sa gitna ng bagong jeepney terminal sa Bacolor, Pampanga, habang nakataas sa hangin ang dalawang piraso ng route card na dalawampu’t apat na taon kong pinaghirapang ingatan.
Sa likod ko ay may mga banderitas, lobo at malaking tarpaulin tungkol sa “modernisasyon” ng aming kooperatiba. Nasa entablado ang mga opisyal ng barangay, ilang negosyante at mga lokal na content creator na inimbitahan para i-live stream ang grand opening.
Sa harap ko naman ay si Edgar Valdez, ang bagong pangulo ng kooperatiba.
Ngumisi siya habang hinahayaan niyang lumipad sa putik ang kalahati ng route card ko.
—Ito ang nangyayari sa mga ayaw sumunod sa pagbabago.
May ilang driver na napayuko. Ang iba ay nagkunwaring abala sa pag-aayos ng kanilang mga plaka.
Walang nagtangkang pulutin ang dokumento ko.
—Hindi pagbabago ang hinihingi mo, Edgar. Labindalawang libong piso ang hinihingi mo kapalit ng magandang puwesto sa terminal. Wala iyan sa bylaws. Wala rin sa resolusyong pinirmahan natin.
Nag-iba ang mukha niya.
Tatlong araw bago ang pagbubukas, tinawag niya kaming mga driver sa isang saradong pagpupulong. Sinabi niyang kailangang magbayad ang bawat isa ng tinatawag niyang “priority slot assurance fee.”
Kapag nagbayad, mabibigyan ng unang pila sa umaga.
Kapag tumanggi, ilalagay sa pinakahuling hanay o tuluyang aalisan ng biyahe.
Walang opisyal na resibo.
Walang dokumento mula sa munisipyo.
At ang perang hinihingi niya ay personal na ibibigay sa treasurer na si Celia Ramos sa loob ng isang puting sobre.
Labindalawang libong piso iyon.
Para sa ibang tao, baka maliit lamang ang halagang iyon. Pero para sa isang biyudang driver na nagpapaaral ng apo at nagbabayad pa ng maintenance ng lumang jeepney, katumbas iyon ng ilang buwang pagkain at gamot.
Tumanggi akong magbayad.
Hindi dahil matigas ang ulo ko.
Tumanggi ako dahil alam kong kapag pumayag ang unang driver, wala nang katapusan ang susunod na singil.
—Matandang pasaway ka talaga, Lena.
Lumapit si Edgar sa akin hanggang halos magkadikit ang aming mga mukha.
—Hindi ka na bagay sa bagong terminal. Panahon na para sa mga marunong makisama.
May tumawa mula sa hanay ng mga miyembro ng lupon.
Si Celia ang pinakamalakas.
—Baka gusto niyang bayaran tayo gamit ang mga guhit sa kuwaderno niya.
Alam nilang lagi akong may dalang makapal na asul na notebook.
Sa loob noon ay hindi mga utang o tsismis ang nakasulat.
Nandoon ang dalawampu’t apat na taon kong karanasan sa kalsada.
Minarkahan ko ang bawat mababang bahagi ng highway na unang nilulubog ng tubig. Nandoon ang mga makitid na eskinita, mga daang dumaraan sa likod ng simbahan, mga lumang farm road at mga dike na maaaring madaanan kapag hindi na ligtas ang pangunahing ruta.
May petsa ang bawat tala.
May sukat kung hanggang saan umaabot ang baha.
May marka kung aling tulay ang madaling madulas at kung saang bahagi kailangang bumaba ang mga pasahero upang gumaan ang jeepney.
Noong wala pang maayos na signal sa maraming lugar, ang notebook na iyon ang ginagamit ng mga driver kapag may bagyo.
Pero nang maupo si Edgar bilang pangulo, tinawag niya iyong “kalat ng nakaraan.”
—May navigation app na ngayon, Lena. Hindi na kailangan ang mga guhit ng isang matandang hindi marunong gumamit ng tablet.
Hindi ako sumagot.
Yumuko ako at pinulot ang dalawang piraso ng route card ko.
Napansin kong nakatutok sa amin ang cellphone ng isang estudyanteng nakatayo malapit sa gate. Nakasuot siya ng uniporme ng San Vicente National High School. Marahil ay naghihintay siya ng masasakyan.
Hindi niya ibinaba ang camera kahit sinigawan siya ni Edgar.
—Patayin mo iyan! Pribadong usapan ito ng kooperatiba!
—Grand opening po ito. Naka-live po kayo.
Mabilis na nilapitan ng isang tauhan ni Edgar ang bata, pero tumakbo ito papunta sa labas ng terminal.
Nagbulungan ang mga tao.
Pinilit ni Edgar na ngumiti muli.
—Wala nang eksena. Simulan na natin ang programa.
Bago ako tuluyang umalis, ibinigay niya sa akin ang isang papel na may tatak ng kooperatiba.
Tatlong buwang suspensiyon.
Ang dahilan: insubordination, disruption of terminal operations at refusal to comply with cooperative policy.
Walang nakalagay tungkol sa labindalawang libong piso.
Walang nakalagay na pinunit niya ang legal kong route card sa harap ng publiko.
At lalong walang nakalagay na ilang linggo na akong nagtatanong tungkol sa mga fuel receipt ng kooperatiba.
Doon talaga nagsimula ang galit niya sa akin.
Sa nakaraang dalawang buwan, apat na jeepney na ang naubusan ng diesel sa gitna ng biyahe. Laging sinisisi ni Edgar ang mga driver.
Sinasabi niyang ninanakaw nila ang diesel.
Pero bago bumiyahe, bawat driver ay pinapapirma sa logbook na nakatanggap sila ng limampu hanggang animnapung litro mula sa pondong inilaan ng kooperatiba.
Hindi iyon tugma.
Isang umaga, nakita kong labindalawang litro lamang ang inilagay sa tangke ng jeepney ni Mang Berting, pero pinapirma siya ni Celia sa papel na nagsasabing limampu’t limang litro ang natanggap niya.
Nang magreklamo siya, tinakot siyang aalisan ng biyahe.
Tahimik siyang pumirma.
Kinuhanan ko ng litrato ang papel mula sa malayo.
Mula noon, sinimulan kong tingnan ang iba pang fuel receipt na nakadikit sa bulletin board. Napansin kong pare-pareho ang sulat-kamay, kahit iba-iba raw ang cashier na nag-isyu.
May ilang receipt number na nauulit.
May mga transaksiyong ginawa umano sa North Valley Fuel Depot kahit sarado ang istasyong iyon tuwing Linggo.
Nagtanong ako sa pulong.
—Bakit pare-pareho ang receipt number noong Mayo 8 at Mayo 21?
Biglang pinatay ni Edgar ang mikropono ko.
—Hindi trabaho ng driver ang accounting.
—Pera ng mga miyembro iyon.
—At hindi mo trabaho ang mag-imbestiga.
Mula noon, nagsimula ang parusa.
Inilagay ako sa pinakahuling pila.
Hindi isinama ang jeepney ko sa listahan ng subsidized fuel.
At tuwing umuulan, ibinibigay sa akin ang pinakamahirap na biyahe na halos walang pasahero.
Akala nila mapapagod ako.
Hindi nila alam na mas matagal na akong lumalaban sa kalsada kaysa sa panahong hawak ni Edgar ang kooperatiba.
Pagkatapos ng grand opening, iniuwi ko ang jeepney kong tinatawag kong Biyaya. Luma na ang pintura nito, ngunit maayos ang makina dahil ako mismo ang sumusunod sa maintenance schedule.
Inilagay ko sa dashboard ang pinunit na route card.
Sa tabi nito, ibinaba ko ang asul kong notebook.
—Lola, hindi ka na ba makakabiyahe?
Ang apo kong si Mayumi ang sumalubong sa akin. Labing-anim na taong gulang siya at nag-aaral sa parehong paaralang pinanggalingan ng batang nag-video sa terminal.
—Pansamantala lang.
—Pinunit talaga niya?
Hindi ko agad sinagot.
Nakita niya ang dalawang piraso sa dashboard.
—Ipapaskil ko ang video, Lola.
—Huwag muna. Hindi natin kailangang makipagsigawan sa internet.
—Pero nagsisinungaling siya.
—Kapag nagsisinungaling ang isang tao, mas mabuting hayaan mong dumami muna ang ebidensiya bago mo siya harapin.
Kinagabihan, nagsimulang bumuhos ang ulan.
Ayon sa balita, may habagat na pinalakas ng isang low-pressure area. Hindi naman iyon bagyo, kaya hindi agad sinuspinde ang klase.
Pero bago maghatinggabi, nakatanggap ako ng mensahe mula sa dati kong kasamahang si Jun.
“Lena, tinanggal nila ang emergency detour map sa dispatch room. Sabi ni Edgar, navigation app na lang daw gamitin.”
Napaupo ako.
Ang detour map na tinanggal nila ay kopya mula sa asul kong notebook.
Iyon ang huling mapang ginagamit ng mga driver kapag nawawala ang signal.
Sumagot ako.
“Bakit nila tinanggal habang tag-ulan?”
Hindi na siya nagreply.
Kinabukasan, walang tigil ang ulan.
Bandang alas-dos ng hapon, nag-anunsiyo ang munisipyo na maagang pauuwiin ang mga estudyante.
Mula sa bintana ng bahay, nakita kong mabilis nang tumataas ang tubig sa gilid ng kalsada. Ang drainage canal sa tapat namin ay halos umapaw.
Binuksan ko ang radar application sa cellphone, pero mahina ang signal.
Kinuha ko ang asul kong notebook.
Mayumi ang tumawag.
Mahina at putol-putol ang kanyang boses.
—Lola, nasa jeep kami. Hindi gumagalaw ang trapiko.
—Nasaan kayo?
—Malapit sa lumang rice mill. Sabi ng driver, pinapadaan daw kami ng terminal sa highway.
Nanlamig ang mga kamay ko.
Ang bahagi ng highway sa tapat ng lumang rice mill ang unang lumulubog kapag sabay na mataas ang tubig sa ilog at malakas ang ulan mula sa bundok.
—Sabihin mo sa driver na huwag nang tumuloy.
—Sabi niya utos daw ni President Edgar.
Biglang naputol ang tawag.
Isinakay ko agad sa Biyaya ang notebook, flashlight, lubid, first-aid kit at dalawang emergency fuel container na sarili kong binili.
Wala akong route card.
Suspendido ako.
Pero nasa isang jeepney ang apo ko kasama ang dose-dosenang estudyante.
At alam kong papunta sila sa kalsadang unti-unting nagiging ilog.
Pagdating ko sa terminal, nagkakagulo na ang mga driver.
Apat na jeepney na puno ng estudyante ang hindi makalampas sa highway. Dalawang unit naman ang hindi na makontak.
Nakatayo si Edgar sa dispatch room habang nakatingin sa tablet.
—Sabi ng app, bukas pa ang highway!
Inilapag ko sa mesa ang notebook ko.
—Mali ang app. Umaapaw na ang Sapang Balen. Dapat silang bumalik at dumaan sa likod ng San Roque Church, pagkatapos sa lumang dike road.
Dinampot ni Edgar ang notebook.
—Suspendido ka. Wala kang karapatang magbigay ng utos dito.
—May mga batang naiipit sa tubig!
—Hindi mo sisirain ang opening week ng terminal dahil lang gusto mong magmukhang bayani.
Sinubukan kong kunin ang notebook, pero inilayo niya iyon.
—Ang ruta sa likod ng simbahan ay hindi aprubado sa tablet.
—Hindi kailangan ng tablet para makita ang baha!
—Hindi ka aalis mula rito.
Sa sandaling iyon, namatay ang ilaw sa buong terminal.
Kasabay ng pagkadilim, umalingawngaw sa emergency radio ang sigaw ng isang driver.
—Dispatch! Pumapasok na ang tubig sa jeep! May mga estudyante kami rito! Nauubusan na rin kami ng diesel!
Sumunod ang iyak ng mga bata.
Pagkatapos ay katahimikan.
Hinigpitan ni Edgar ang hawak sa notebook ko.
At sa halip na ibigay iyon sa akin, ibinagsak niya sa basang sahig.
—Walang susunod sa mga guhit ng matandang pasaway.
Bahagi 2
Habang Tumataas ang Tubig sa mga Jeepney, Pinili Nilang Protektahan ang Terminal Kaysa Sagipin ang Tatlumpu’t Isang Estudyante
Hindi ko na pinulot nang maingat ang notebook.
Dinampot ko iyon mula sa sahig at tumakbo palabas ng dispatch room.
—Lena! Kapag inilabas mo ang jeepney mo, tuluyan ka nang matatanggal sa kooperatiba!
Hindi ako lumingon.
—Kung kailangan kong pumili sa pagitan ng route card at buhay ng mga bata, hindi mahirap ang desisyon.
Sumunod sa akin sina Jun, Mang Berting at dalawang batang driver na sina Paolo at Iking.
Ayaw sumama ng iba.
Hindi dahil wala silang pakialam.
Takot silang mawalan ng hanapbuhay.
Bago kami umalis, tinangka ni Celia na isara ang gate ng terminal.
—Walang unit na lalabas nang walang clearance ni President Edgar!
Bumaba si Mang Berting at itinulak ang gate.
—Kapag may batang nalunod, ikaw ang magpapaliwanag sa mga magulang.
Tatlong jeepney ang sumunod sa Biyaya.
Sa halip na dumaan sa highway, lumiko kami sa isang masikip na kalsada sa tabi ng palengke. Pagkatapos ay dumaan kami sa likod ng San Roque Church, kung saan mataas ang lupa dahil malapit iyon sa lumang dike.
Hindi iyon lumalabas sa navigation app.
Sa screen, para bang walang daan.
Pero sa notebook ko, may makapal na pulang linya.
“Passable during chest-deep highway flooding. One vehicle at a time. Avoid after dark if bridge marker disappears.”
Pagdating namin sa tulay, halos matabunan na ng tubig ang unang marker.
Ibig sabihin, may wala pang isang oras bago maging delikado ang ruta.
Nakipag-ugnayan si Jun sa mga naipit na driver gamit ang lumang handheld radio.
Mahina ang signal, pero narinig namin ang boses ni Allan.
—Nasa rice mill kami! Tatlong jeepney dito! Hindi na umaandar ang isa!
—Bakit hindi umaandar? Nalubog ba ang makina? tanong ko.
—Hindi. Naubusan kami ng diesel.
Napatingin ako kay Jun.
Bago umalis sa terminal, pinirmahan ni Allan ang fuel log. Ayon sa rekord, nakatanggap ang unit niya ng animnapung litro nang umagang iyon.
Mula terminal hanggang rice mill, wala pang labingwalong kilometro.
Imposibleng maubos ang animnapung litro.
Nang marating namin ang gilid ng binahang highway, nakita namin ang tatlong jeepney.
Hanggang tuhod na ng mga estudyante ang tubig sa loob ng unang unit.
May dalawang batang umiiyak habang nakatayo sa upuan. Ang isang guro ay yakap ang isang estudyanteng hinihika.
Sa ikalawang jeepney, patay na ang makina.
Sa ikatlo naroon si Mayumi.
—Lola!
Hindi ko muna siya niyakap.
Inutusan kong itali ang lubid mula Biyaya papunta sa unang jeepney. Isa-isang inilipat ang mga bata sa aming mga unit.
Tatlumpu’t isang estudyante at dalawang guro ang nailabas namin.
Sa gitna ng paglilipat, gumulong ang isang bakanteng plastic drum mula sa likod ng jeepney ni Allan.
May tatak iyon ng kooperatiba.
Binuksan ni Jun ang tangke.
—Halos tuyo.
—Kaninang umaga, labindalawang litro lang ang nilagay nila, bulong ni Allan. Pero pinapirma nila akong animnapu. Sabi ni Celia, papalitan daw sa susunod na biyahe.
Nakatutok sa amin ang dashcam ng Biyaya.
Nakuha nito ang mukha ni Allan.
Nakuha rin nito ang fuel gauge, ang drum at ang bilang ng kilometrong nasa odometer.
Nang ligtas na kaming makarating sa barangay covered court, sinalubong kami ng mga magulang.
May sumigaw sa galit nang malaman nilang pinilit ng dispatch ang mga driver na dumaan sa highway.
Dumating si Edgar kasama si Celia at dalawang pulis.
Sa halip na tingnan ang mga bata, itinuro niya ako.
—Siya ang kumuha ng emergency fuel ng kooperatiba! Siya rin ang naglabas ng mga unit nang walang pahintulot!
—Ano?
—May nawawalang diesel sa terminal. Matagal na naming pinaghihinalaang ibinebenta niya.
Napatingin sa akin ang mga tao.
Mabilis na lumapit si Celia sa Biyaya at kinuha ang memory card ng dashcam.
—Ebidensiya ito ng kooperatiba.
—Personal kong dashcam iyan!
Inabot niya kay Edgar ang memory card.
Ngumiti siya habang inilalagay iyon sa bulsa.
—Wala ka nang mapapatunayan.
Bago siya makatalikod, lumabas mula sa hanay ng mga estudyante ang batang nag-live stream noong grand opening.
Si Carlo pala ang pangalan niya.
Itinaas niya ang cellphone.
—Hindi po ninyo kailangang itago ang memory card.
Biglang tumigil si Edgar.
—Ano ang ibig mong sabihin?
—Awtomatikong nag-a-upload sa cellphone ko ang dashcam ni Aling Lena. Ako po ang tumulong mag-set up nito noong nakaraang buwan.
Pinindot ni Carlo ang screen.
Lumitaw ang video ni Allan na nakatayo sa baha.
“Labindalawang litro lang ang nilagay nila, pero pinapirma nila akong animnapu.”
Kasunod noon ang malinaw na kuha ng fuel receipt na nakapatong sa dashboard.
Animnapung litro.
May pirma ni Celia.
At may serial number na kapareho ng receipt na ginamit sa tatlong iba pang jeepney noong nakaraang linggo.
Nawala ang ngiti ni Edgar.
Pero sa halip na sumuko, lumapit siya sa akin at bumulong.
—Tumahimik ka, Lena. Ibabalik ko ang ruta mo. Bibigyan pa kita ng pinakamagandang puwesto sa terminal.
—Paano ang perang ninakaw ninyo?
—Wala kang alam sa tunay na nangyayari.
—May video kami.
—Video lang iyan. Kaya kong ipakita na ikaw ang nagnakaw ng diesel.
Tumingin siya sa dalawang pulis.
—Arestuhin ninyo siya.
Ngunit bago makagalaw ang mga pulis, inilabas ni Mang Berting mula sa kanyang basang bag ang isang makapal na sobre.
Sa loob ay dalawampu’t pitong duplicate fuel receipt.
Pare-pareho ang serial number.
Pare-pareho ang pirma.
At lahat ay nakapangalan sa mga jeepney na ilang beses nang naubusan ng diesel sa gitna ng biyahe.
Bahagi 3
Ang Dashcam, Duplicate Receipts at Isang Takot na Mekaniko ang Bumagsak sa Lupon at Ibinalik ang Rutang Kanilang Ninakaw
Hindi ako inaresto noong gabing iyon.
Nang makita ng mga pulis ang duplicate receipts, sinabi nilang hindi nila maaaring basta sundin ang utos ni Edgar nang walang malinaw na reklamo at ebidensiya.
Lalo na nang magsimulang sumigaw ang mga magulang.
—Bakit siya ang inaaresto ninyo? Siya ang nagligtas sa mga anak namin!
—Nasaan ang diesel na binayaran ng kooperatiba?
—Bakit pinilit ninyong dumaan sa baha ang mga estudyante?
Sinubukan ni Edgar na sumagot, pero natabunan ng galit ng mga tao ang kanyang boses.
Dinala sa health center ang ilang estudyanteng nilamig at nahirapang huminga. Walang nasawi, ngunit tatlo ang kinailangang obserbahan hanggang madaling-araw.
Naiyak ako nang yakapin ako ni Mayumi.
—Akala ko hindi mo kami maaabutan, Lola.
—Hindi kita hahayaang maiwan sa baha.
—Paano kung tuluyan ka nilang tanggalin?
Tiningnan ko ang pinunit na route card sa dashboard.
—Makakahanap tayo ng paraan para mabuhay. Pero kapag hinayaan nating magsinungaling sila, mas maraming batang malalagay sa panganib.
Kinabukasan, ipinatawag ng municipal transport office ang emergency hearing. Dumalo ang barangay captain, disaster response officer, mga miyembro ng kooperatiba, mga magulang, guro at kinatawan ng fuel depot.
Punô ang covered court.
Sa unang hanay, nakaupo si Edgar na naka-long sleeves at maayos ang buhok, na para bang normal na pulong lamang ang dadaluhan niya.
Katabi niya si Celia at ang secretary ng lupon na si Nestor.
Naglagay sila ng makapal na folder sa mesa.
—Ang insidenteng ito ay resulta ng pagiging suwail ni Elena Manalili, panimula ni Edgar. Lumabas siya sa gitna ng suspensiyon at gumamit ng hindi aprubadong ruta. Posibleng siya rin ang sangkot sa pagkawala ng diesel.
Hindi ako agad sumagot.
Nasa likod ko sina Carlo, Allan, Jun at Mang Berting.
Nasa mesa namin ang asul kong notebook, duplicate receipts at kopya ng dashcam footage.
Tumayo ang municipal officer.
—Aling Lena, ipaliwanag ninyo kung bakit ninyo ginamit ang daan sa likod ng San Roque Church.
Binuksan ko ang notebook sa pahina para sa rice mill section.
—Noong Agosto 2018, umabot hanggang baywang ang tubig sa highway, pero nanatiling passable ang dike road sa loob ng dalawang oras.
Lumipat ako sa kasunod na pahina.
—Noong Setyembre 2021, nagsara ang pangunahing tulay. Ito ang rutang ginamit ng barangay rescue team para mailabas ang labing-apat na pamilya.
Ipinakita ko ang mga petsa, litrato at sukat ng tubig na isinulat ko sa loob ng maraming taon.
—Hindi ko iginigiit na perpekto ang mapang ito. Pero bago binuksan ang bagong terminal, may kopya nito sa dispatch room. Tinanggal iyon ng lupon at pinalitan ng navigation tablet na hindi updated sa local flooding.
Tumayo ang disaster response officer.
—Kinumpirma namin ang ruta. Tama ang mga marka ni Aling Lena. Ang dike road ang huling ligtas na daan noong hapong iyon. Kung nahuli sila nang tatlumpung minuto, hindi na makakadaan ang mga jeepney.
Nagbulungan ang mga tao.
Humawak sa mikropono si Edgar.
—Swerte lamang iyon. Ang usapin dito ay ang nawawalang fuel.
—Tama, sabi ko. Pag-usapan natin ang fuel.
Tumayo si Carlo at ikinabit ang cellphone niya sa projector.
Unang ipinakita ang video ng dashcam.
Makikita ang tatlong jeepney sa baha.
Makikita ang halos tuyong tangke.
Maririnig si Allan na nagsasabing labindalawang litro lamang ang ibinigay sa kanya kahit animnapu ang nasa logbook.
Pagkatapos ay ipinakita ni Carlo ang metadata ng video.
May petsa.
May oras.
May lokasyon.
Walang putol ang recording mula terminal hanggang sa rescue site.
—Maaaring inensayo nila iyan, singit ni Celia. Puwede nilang nilagyan ng kaunting diesel ang tangke para magmukhang kami ang may kasalanan.
Tumayo si Jun.
Siya ang mekanikong matagal nang nag-aayos sa mga unit ng kooperatiba. Nanginginig ang kamay niya habang hawak ang isang itim na logbook.
—Ako ang nag-check ng fuel gauges bago umalis ang mga jeepney noong araw na iyon.
—Jun, mag-ingat ka sa sasabihin mo, babala ni Edgar.
Hindi siya tiningnan ni Jun.
—Inutusan ako ni President Edgar na huwag ilagay sa maintenance report ang tunay na reading ng tangke.
Naging tahimik ang covered court.
—Bakit ka sumunod? tanong ng municipal officer.
—May anak akong may sakit. Sinabi nilang mawawalan ako ng trabaho kapag nagsalita ako.
Binuksan niya ang kanyang logbook.
—Kaya gumawa ako ng sarili kong kopya.
Nandoon ang plate number ng bawat jeepney.
Nandoon ang fuel gauge bago bumiyahe.
At nandoon ang aktuwal na dami ng diesel na inilagay sa tangke.
Sa halos lahat ng unit, mas mababa nang tatlumpu hanggang apatnapung litro ang aktuwal na fuel kaysa sa deklaradong halaga.
Dumilim ang mukha ni Edgar.
—Peke ang logbook na iyan.
—May litrato ako ng bawat refueling, sagot ni Jun.
Ipinakita niya ang mga litrato.
Sa isang larawan, malinaw na nakatayo si Celia sa tabi ng fuel drum habang si Nestor ang nagsusulat sa logbook.
Sa isa pa, may maliit na tanker truck na nakaparada sa likod ng terminal pagkatapos maisara ang gate.
Nang i-zoom ang larawan, nakita ang pangalan sa pinto ng truck.
Valdez Agricultural Supply.
Pag-aari iyon ng nakatatandang kapatid ni Edgar.
Napalingon ang lahat sa kanya.
—Nagde-deliver lamang ang truck na iyon ng langis, depensa niya.
—Hindi langis ang laman, sabi ni Jun. Diesel mula sa subsidy tank ng kooperatiba.
Tumayo ang kinatawan ng North Valley Fuel Depot.
May dala siyang opisyal na ledger at certified copies ng kanilang mga resibo.
—Sinuri namin ang dalawampu’t pitong receipt na ibinigay ni Mang Berting. Labinsiyam dito ay hindi galing sa aming kumpanya.
Itinaas niya ang isang receipt.
—Hindi namin ginagamit ang ganitong serial number. At sarado ang depot namin sa tatlong petsang nakalagay rito.
Huminga nang malalim ang municipal officer.
—Magkano ang kabuuang halaga ng mga pekeng resibo?
Binuksan ng kinatawan ang kanyang report.
—Sa unang pagsusuri, pitong daan at apatnapu’t tatlong libo at animnaraang piso sa loob ng walong buwan.
May napasigaw sa likod.
Iyon ang perang dapat sana’y ginamit para sa fuel ng mga driver, emergency maintenance at libreng sakay ng mga estudyante tuwing malakas ang ulan.
Hindi lamang pala diesel ang ninakaw nila.
Ninakaw nila ang kaligtasan ng bawat pasaherong sumakay sa aming mga jeepney.
Tumayo si Edgar at isinara ang folder niya.
—Walang patunay na napunta sa akin ang pera.
—Mayroon.
Si Celia ang nagsalita.
Hindi na siya nakaupo sa tabi ni Edgar.
Unti-unti siyang lumayo sa mesa ng lupon.
Namumutla siya.
—Celia, huwag kang magsalita, mariing sabi ni Edgar.
—Sinabi mong temporary adjustment lang iyon. Sinabi mong ibabalik natin bago ang annual audit.
Inilabas niya ang isang USB drive mula sa kanyang bag.
—Nandoon ang spreadsheet na ipinagawa mo sa akin. Nandoon din ang bank transfers sa Valdez Agricultural Supply.
Sumugod si Edgar para kunin ang USB, ngunit hinarang siya ng dalawang pulis.
—Sinungaling siya! Siya ang treasurer! Siya ang gumawa ng lahat!
Napatawa si Celia, pero nanginginig ang kanyang mga labi.
—Ako ang pumirma, oo. Pero ikaw ang tumanggap ng pera.
—Pareho kayong mananagot, malamig na sabi ng municipal officer.
Ipinalabas sa projector ang spreadsheet.
Bawat pekeng fuel delivery ay may katumbas na transfer.
May mga bayad na hinati sa maliliit na halaga upang hindi madaling mapansin.
May perang ipinambili ng bagong SUV.
May perang ginamit sa renovation ng pribadong warehouse ng pamilya Valdez.
At may labindalawang libong pisong deposito mula sa ilang driver na nagbayad ng “priority slot assurance fee.”
Hindi iyon terminal fee.
Hindi iyon modernization fund.
Personal na pondo iyon na nilikha ni Edgar upang kontrolin kung sino ang makakabiyahe.
—Kaya mo pinunit ang route card ko, sabi ko. Hindi dahil ayaw kong sumunod sa pagbabago. Kundi dahil nagsimula akong magtanong tungkol sa pera.
Hindi siya sumagot.
—At kaya mo tinanggal ang detour map. Ayaw mong may ibang sistemang ginagamit maliban sa sistemang kontrolado mo.
—Hindi mo naiintindihan ang pressure ng pagpapatakbo ng kooperatiba!
—Naiintindihan ko ang pressure.
Lumapit ako sa mesa.
—Dalawampu’t apat na taon akong bumibiyahe habang baha, tirik ang araw at sira ang kalsada. Naiintindihan ko ang pressure ng pag-uwi ng mga pasahero nang buhay.
Itinuro ko ang mga magulang sa likod.
—Ang hindi ko naiintindihan ay kung paano mo nagawang ibenta ang diesel habang may mga batang naiipit sa tubig.
Tumayo ang isang estudyante.
Siya ang batang hinihika na inakay palabas ng binahang jeepney.
—Tinawag ninyo pong matandang pasaway si Aling Lena.
Napatigil ang lahat.
—Pero siya po ang dumating nang hindi na kayo sumasagot sa radio. Kung pasaway ang tawag sa taong nagligtas sa amin, ano po ang tawag sa taong nagbenta ng fuel habang nalulunod kami?
Walang sumagot.
Maging si Edgar ay hindi makatingin sa bata.
Matapos ang hearing, pansamantalang sinuspinde ang buong lupon. Kinumpiska ang financial records, computer at fuel logs ng terminal.
Sinubukan ni Edgar na umalis sa likod ng covered court, pero hinarang siya ng mga pulis. Hindi siya agad hinatulan sa araw na iyon, ngunit dinala siya para sa pormal na imbestigasyon kaugnay ng falsification of documents, misuse of cooperative funds at pandaraya sa mga miyembro.
Kinasuhan din si Celia at Nestor.
Nagpasya si Celia na makipagtulungan at ibigay ang iba pang records kapalit ng pagsasaalang-alang sa lawak ng kanyang pakikilahok. Ngunit hindi nawala ang kanyang pananagutan.
Ang mga ari-ariang binili gamit ang pera ng kooperatiba ay isinailalim sa hold order habang nagpapatuloy ang kaso.
Makalipas ang anim na linggo, isinagawa ang bagong halalan.
Hindi ako tumakbo bilang pangulo.
Ayaw kong palitan lamang si Edgar at maupo sa parehong upuan.
Ngunit hiniling ng mga driver, guro at barangay disaster team na ako ang mamahala sa route safety at emergency planning.
Sa unang pagkakataon, nagkaroon ang kooperatiba ng Disaster Route and Passenger Safety Coordinator.
Ibinalik ang route card ko.
Hindi bago ang ibinigay nila.
Pinagdikit nila ang dalawang pirasong pinunit ni Edgar at nilagyan ng transparent cover.
—Para hindi natin makalimutan kung bakit kailangang may pananagutan ang mga namumuno, sabi ng bagong pangulo.
Inalis ang pekeng priority fee.
Ang mga driver na nagbayad ay isa-isang binayaran mula sa pondong nabawi.
Naglagay ng independent fuel meter sa terminal. Bawat refueling ay kinukunan ng litrato, nilalagyan ng digital record at pinipirmahan ng driver matapos makita ang aktuwal na reading.
Bawat jeepney ay nilagyan ng emergency radio, first-aid kit, lubid, flashlight at sealed reserve fuel.
Ginawa ring digital ang detour map ko.
Ngunit hiniling kong huwag itapon ang orihinal.
Isang buwan matapos ang baha, inimbitahan ako sa muling pagbubukas ng terminal operations room.
Wala nang engrandeng tarpaulin.
Wala nang pekeng ngiti.
Naroon lamang ang mga driver, estudyante, guro at ilang magulang.
Sa gitna ng dingding, eksaktong lugar kung saan pinunit ni Edgar ang route card ko, isinabit nila ang naka-frame kong hand-drawn detour map.
Makikita pa rin ang mga mantsa ng ulan sa pahina.
May putik sa ibabang sulok.
At sa gilid, nakasulat pa rin sa lapis ang paalala ko mula maraming taon na ang nakalipas:
“Kapag hindi na makita ang kalsada, alalahanin kung saan ligtas ang mga tao—hindi kung saan mas mabilis ang kita.”
Tumabi sa akin si Mayumi.
—Lola, hindi na nila tatawaging luma ang mapa mo.
Ngumiti ako.
—Balang araw, maluluma rin iyan.
—Kung ganoon, bakit natin isinabit?
Tiningnan ko ang mga bagong driver na nag-aaral sa ruta. Hindi na sila tumatawa sa mga guhit. Kinokopya nila ang mga marka at itinatanong kung bakit may ilang kalsadang pula, asul o dilaw.
—Hindi natin isinabit para sabihing tama ako habambuhay.
Hinawakan ko ang pinagdikit na route card.
—Isinabit natin para ipaalala na walang teknolohiya, posisyon o bagong terminal ang dapat gamitin para patahimikin ang taong nakakakita ng panganib.
Sa labas, muling umandar ang mga jeepney.
Maayos ang pila.
Kumpleto ang diesel.
At sa unang biyahe ng umagang iyon, nakaupo sa Biyaya ang tatlumpu’t isang estudyanteng minsang inilabas namin mula sa baha.
Nang paandarin ko ang makina, sabay-sabay silang pumalakpak.
Hindi dahil naging bayani ako.
Kundi dahil sa pagkakataong iyon, wala nang driver na kailangang magbayad ng suhol para magkaroon ng karapatang maghanapbuhay.
Wala nang batang isusugal para lamang protektahan ang pangalan ng isang terminal.
At wala nang pangulo ng kooperatiba ang basta makakapunit ng route card ng isang matandang driver at isipin na kasabay noon ay mapupunit din niya ang katotohanan.
