Nasa Atlas ang Manuscript, Nasa Kardex ang Pangalan, At Sa Unang Beses, Si Sela ang Pinaniwalaan
Bahagi 5: Nasa Atlas ang Manuscript, Nasa Kardex ang Pangalan, At Sa Unang Beses, Si Sela ang Pinaniwalaan
“Atlas,” sabi ni Sela bago pa tuluyang maibaba ni Atty. Benitez ang sulat.
Napatingin sa kanya ang buong silid.
“Iisa lang ang librong hindi kailanman hiniram,” dugtong niya. “Yung lumang atlas sa silid-sanggunian. Pang-loob lang iyon mula pa noong panahon ni Lola. Sobrang laki, sobrang bigat, at walang borrower slip.”
“Sigurado ka?” tanong ni Tiyo Alden.
Tumango siya. “Kapag may batang nagbibiro noon na gusto niyang iuwi, laging sinasabi ni Lola, ‘Hindi iyan lumalabas. Diyan lang ligtas ang ilang bagay dahil walang gustong magbuhat.’”
Walang sumagot. Hindi na rin kailangan.
Sabay-sabay silang lumabas sa board room at tumawid sa tahimik na pasilyo. Mas mabagal maglakad si Mang Doro, pero siya pa rin ang unang lumapit sa stand nang marating nila ang dulo ng sanggunian. Nandoon ang atlas, nakapatong sa pahilis na mesa, nababalutan ng kupas na telang pang-alikabok.
Marahang inalis ni Sela ang takip.
Bumungad ang makapal na pabalat na kulay lumot. Bitak ang balat sa gulugod, pero buo pa ang mga sulok. Pamilyar iyon sa palad niya. Ilang beses siyang pinahawak ni Lola roon noon, hindi para magbasa ng mapa, kundi para matutong humawak ng bagay na mas matanda sa yabang ng kahit sinong kamag-anak.
Binuksan niya ang unang pabalat.
Tahimik ang lahat.
Sa loob, may card pocket na dapat matagal nang walang laman. Hindi naman kasi pinapahiram ang atlas. Pero may isang karton doon. Manipis. Kupas. Nakasiksik nang pahalang, parang sadyang itinago sa lugar na walang maghahanap.
Dahan-dahan niya itong hinila.
ILAW-04.
Hindi siya agad nakapagsalita.
Ang sulat-kamay sa itaas, kilalang-kilala niya. Si Lola Corazon. Sa kanang sulok ng card, may lumang marka ng selyo na bahagyang sablay ang ibabang bahagi—kaparehong tabingi ng nakita niya sa mga katabing tomo. Hindi malinis. Hindi sentrong-sentro. Hindi tulad ng pinalit na tatak sa huwad na pabalat.
Lumapit si Mang Doro. “Iyan ang lumang timpla ng tinta,” sabi niya nang mahina. “At iyan ang pudpod na selyo noong taon na kinatalogo ang serye.”
Ibinigay ni Sela ang card kay Tiyo Alden. Nanginginig ang mga daliri nito habang tinitingnan ang accession number at ang petsa.
“Hindi ito nalinis lang,” sabi ng isa sa mga trustee. “Tinanggal talaga.”
Hindi umimik si Luminita.
Hindi siya tiningnan ni Sela. Sa halip, ibinuka niya pa ang atlas. Sa hulihang bahagi, sa likod ng huling nakadikit na mapa, may manipis na telang tabing na parang pangkaraniwang panangga lang. Pero alam niya ang tahi sa gilid. Si Lola lang ang gumagawa ng ganoong pino at halos hindi mapansing lagusan.
Ipinasok ni Sela ang dulo ng daliri.
May supot.
Hindi malaki. Hindi rin mabigat gaya ng buong tomo. Pero sapat para manghina ang tuhod niya.
Maingat niya itong inilabas at inilapag sa stand. Nakabalot iyon sa lumang puting papel na pinatigas ng panahon. Nasa loob ang isang mas makapal na piraso, sakto ang sukat sa nawawalang aklat.
“Sa harap ng lahat,” sabi ni Atty. Benitez.
Tumango si Sela, saka dahan-dahang binuksan ang tali.
Una niyang nakita ang gulugod.
Lumang hibla. Bughaw.
Napapikit si Mang Doro. “Iyan na,” sabi niya, halos pabulong. “Iyan ang orihinal.”
Binuksan pa ni Sela ang balot.
Naroon ang tunay na manuskrito ng “Awit sa Ilaw.” Hindi buo ang kinang ng pabalat. Mas maputla ito kaysa sa huwad na ipinakita sa donor night. May gasgas sa isang sulok. May bahagyang paglundo sa tahi. Pero iyon mismo ang dahilan kung bakit mukhang totoo—dahil totoo nga. Hindi bihis. Hindi palabas. Hindi panlinlang.
May manipis na papel na nakasingit sa unang pahina.
Nakilala niya agad ang sulat-kamay.
Hindi na niya napigilan ang paghapdi ng lalamunan.
“Inyo na,” sabi ni Tiyo Alden. “Basahin mo.”
Hinawakan ni Sela ang munting sulat ni Lola. Hindi mahaba. Ilang linya lang. Pero ang huling pangungusap ang agad tumama sa kanya, parang may dahan-dahang kamay na sa wakas ay ibinalik ang bigat mula sa dibdib niya pabalik sa mesa.
Binasa niya nang malakas.
“Ang nag-iingat ng libro, hindi laging kadugo ang pinapaboran—kundi ang hindi nagbebenta ng katotohanan.”
Walang gumalaw.
Sa unang pagkakataon mula nang akusahan siya, hindi na hiya ang naramdaman ni Sela. Hindi na rin galit lang. May sakit pa rin, oo. Pero may katotohanan nang nakatayo sa gitna nila, mas matibay kaysa sa boses ng kahit sinong gusto siyang itulak palabas.
Pagbalik nila sa mesa, iba na ang timpla ng hangin.
Nasa gitna na ngayon ang tunay na manuskrito, ang nawawalang Kardex card, ang huwad na pabalat, ang magkakatabing slip, at ang affidavit ni Renzo. Wala nang puwang para magkunwaring kulang pa ang nakikita.
Si Atty. Benitez ang unang nagsalita.
“Para sa record,” sabi niya, “ang orihinal na ILAW-04 ay natagpuan sa loob ng atlas na hindi kailanman pinahiram. Ang nawawalang Kardex card nito ay naroon din. Tugma ang lumang marka sa card sa panahong ginamit ang naunang selyo sa serye. Hindi tugma ito sa pinalitang slip at sa huwad na pabalat na ginamit sa donor display.”
“Na ibig sabihin,” mabigat na sabi ng isang trustee, “walang batayan ang paratang na ibinenta ito ni Sela.”
Tahimik si Luminita, pero matigas pa rin ang baba niya. “Ang pagtatago ng aklat ay hindi pa rin simpleng bagay,” sabi niya. “Posibleng si Corazon mismo ang nagtago niyan nang hindi ipinapaalam sa atin.”
“Posible,” sagot ni Atty. Benitez. “Pero hindi si Corazon ang nag-alis ng card bago ang donor night. Hindi rin siya ang nagpalit ng slip. Hindi rin siya ang nagpakita ng huwad na pabalat at nagparatang kay Sela sa harap ng mga tagasuporta.”
Tumikhim si Tiyo Alden. “At hindi rin si Corazon ang nagbura sa naunang minutes kung saan nakatala ang pangalan ni Sela.”
Doon lang napatingin si Luminita kay Sela.
Walang luha sa mga mata ng dalaga. Wala ring pagmamakaawa. Iyon marahil ang mas hindi matanggap ni Luminita—na tapos na ang panahong kaya pa niyang papaniwalain ang lahat na tahimik lang si Sela dahil wala itong kayang ipaglaban.
“Boto na tayo,” sabi ng isa pang trustee.
Hindi naging magulo ang sumunod. Mas masakit pa nga dahil sobrang linaw.
Itinala sa minutes na maling-mali ang paratang laban kay Sela. Itinala ring ang donor display ay gumamit ng huwad na pabalat at pinalitang slip. Sa bisa ng boto ng mga naroon, agad na sinuspinde si Luminita sa lahat ng tungkulin sa pangangasiwa ng aklatan at ng mga kaugnay na talaan habang isinasagawa ang hiwalay na imbentaryo at legal na pagrepaso. Kinansela rin, epektibo agad, ang kontrata ni Renzo sa lahat ng gawaing konserbasyon ng koleksiyon.
“Lahat ng susi, access, at hawak na record,” sabi ni Tiyo Alden, “ipapasa kay Atty. Benitez ngayong araw.”
Hindi sumagot si Luminita.
“At tungkol sa curator post,” dugtong niya, saka tumingin kay Sela, “ibinabalik sa record ang naunang resolusyon ng board. Hanggang matapos ang independent inventory, si Sela ang magiging interim curator at tagapangasiwa ng pang-araw-araw na pangangalaga ng koleksiyon.”
Parang may tumigil na ugong sa loob ng tainga ni Sela.
Hindi iyon biglang tagumpay. Hindi rin mahiwagang ayos ng lahat. May imbentaryo pa. May mga papel pang rerepasuhin. May dumi pang lilinisin sa records. Pero sa unang pagkakataon, hindi siya nakatayo roon bilang pinagdududahan.
“Kailangan ding maituwid ang ginawa sa donor night,” sabi ng trustee sa kanan. “Magpapadala tayo ng pormal na paglilinaw. Naitala na maling ibinato ang paratang kay Sela. Hindi puwedeng sa loob lang natin ito itama.”
Tumango si Atty. Benitez. “Ako ang maghahanda.”
Matapos noon, isa-isang nagsitayuan ang iba. May mga pirma. May maikling bilin. May tahimik na hiya sa mukha ng mga taong kagabi’y walang nagawa para pigilan ang kahihiyan niya.
Naiwan sa mesa sina Sela at Luminita nang sandali.
Hawak ng tiyahin niya ang isang manipis na folder, pero hindi na iyon parang sandata. Papel na lang iyon.
“Akala mo ba madali ito?” mahinang sabi ni Luminita. “Alam mo ba kung ilang taon kong sinalo ang mga donor, ang pangalan, ang mga mata ng lahat?”
“Hindi iyon ang pinag-uusapan natin,” sagot ni Sela.
“Kung pinabayaan ko ang galaw ng mga record, mawawala ang tiwala nila.”
“Hindi tiwala ang gusto ninyong protektahan.” Nakaayos ang boses ni Sela, pero ramdam niya ang pagkapunit sa ilalim noon. “Kontrol.”
Nanikip ang panga ni Luminita. “Pamilya mo pa rin ako.”
“Oo,” sabi ni Sela. “Kaya mas mabigat ang ginawa ninyo.”
Saglit na tumahimik ang tiyahin niya.
Hindi humingi ng tawad. Hindi rin umamin nang buo. Ang alam lang ni Sela, sa puntong iyon, hindi pa kapatawaran ang kaya niyang ibigay.
“May hangganan na tayo, Tita,” sabi niya. “At hindi ko na hahayaan na pangalan ko ang unang iaalay ninyo para lang magmukhang malinis ang lahat.”
Lumayo si Luminita na walang sagot.
Pagkatapos, si Tiyo Alden naman ang lumapit. Hindi siya sanay humingi ng tawad. Halata iyon sa paraan ng paghawak niya sa salamin at sa biglang paglinis niya ng lalamunan bago magsalita.
“Nagkulang ako,” sabi niya. “Dapat kagabi pa lang, pinatigil ko na ang lahat.”
Tinignan siya ni Sela. “Hindi mabubura iyon.”
“Alam ko.”
“Pero kung gusto ninyong makatulong,” sabi niya, “huwag na kayong manahimik kapag record na ang binabago.”
Tumango siya. “Hindi na.”
Tatlong linggo ang lumipas bago natapos ang hiwalay na imbentaryo.
Isa-isang sinuri ang seryeng ILAW, ang mga drawer, ang lumang minute book, at ang handling notes sa preservation room. Kinumpirma ng ulat na buo ang orihinal na manuskrito nang matagpuan, na may mga binagong entry sa record bago ang donor night, at na walang basehan ang alegasyon na ibinenta o ipinalabas iyon ni Sela. Pormal na pinawalang-bisa ng board ang mga binagong tala na sumalungat sa naunang minutes. Tuluyan nang inalis si Luminita sa puwesto bilang acting director at binawi ang lahat ng awtoridad niya sa koleksiyon. Ang kontrata ni Renzo ay hindi na ibinalik.
Sa parehong pulong, pormal ding kinilala si Sela bilang curator ng aklatan, alinsunod sa naunang itinala noon pa. Kasama roon ang pahintulot na lumagda para sa scholarship sa pagbabasa ng Pundasyong Liwanag-Libro, isang programang matagal na pinapangarap ni Lola para sa mga batang laging nasa gilid lang ng silid at walang pambili ng sariling aklat.
Nang ibigay sa kanya ang opisyal na resolusyon, hindi niya ito itinaas na parang tropeo. Inayos lang niya, isiniksik sa malinaw na folder, at inilagay sa ibabaw ng mesa kung saan siya dating tinatawag lang kapag may kailangang buhatin, linisin, o itabi.
Muling nagbukas ang Aklatang Corazon sa maaliwalas na umaga.
Wala nang donor display. Wala nang huwad na pabalat sa ilalim ng ilaw. Sa halip, ang unang nakita ng mga pumasok ay isang maliit na paskil sa may entrada: may paalala sa bagong oras ng pagbubukas, sa guided reading hour para sa mga bata, at sa bagong scholarship desk sa tabi ng sanggunian.
Si Mang Doro ay nasa may mahabang mesa, dahan-dahang inaayos ang mga gamit niya sa pagbubuklod. Si Tiyo Alden ay nasa pinto, hindi bilang tagapag-utos kundi bilang taong marunong nang tumabi kapag hindi siya ang dapat mauna. Si Atty. Benitez ay dumaan sandali, sumilip sa ayos ng records, saka tahimik na tumango bago umalis.
Si Sela naman ay nasa mismong gitna ng umagang matagal niyang pinangarap at matagal ding ipinagkait sa kanya.
May batang babae na lumapit sa mesa niya, may hawak na form at isang manipis na aklat na halatang ilang beses nang nabasa. “Dito po ba ibibigay?” tanong nito.
“Dito,” sabi ni Sela.
Tinanggap niya ang form. Tinanggap niya ang aklat. Tinanggap niya ang ordinaryong ingay ng mga upuang hinihila, ng mga pahinang binubuklat, ng mga tsinelas na nagmamadaling pumasok bago magsimula ang pagbabasa.
Sa likod niya, narinig niyang may nagtanong sa matanda sa pinto, “Nasaan po si Ma’am na bahala rito?”
Hindi agad sumagot si Tiyo Alden. Tumingin muna ito kay Sela, saka ngumiti nang maliit.
“Siya,” sabi nito. “Si Sela. Ang tagapag-ingat.”
Nag-angat ng tingin si Sela.
Wala nang kumontra. Wala nang tumawa. Wala nang nagbawas sa kanya.
At sa unang umagang bukas muli ang pinto, tinawag siya sa wakas sa pangalan ng trabahong matagal na niyang ginagawa, at magaan niya iyong sinalubong.