Sa Harap ng Board, Inilabas ni Sela ang Pekeng Pabalat—At Doon Nagsimulang Manginig si Tita Luminita
Bahagi 4: Sa Harap ng Board, Inilabas ni Sela ang Pekeng Pabalat—At Doon Nagsimulang Manginig si Tita Luminita
Bago mag-alas-diyes, nakalatag na sa mahabang mesa ang lahat ng hindi dapat sana kinailangang ipagtanggol ni Sela.
Sa kaliwa, ang sipi ng dalawang magkaibang board minutes. Sa gitna, ang mga photocopy ng lumang Kardex sequence ng seryeng ILAW. Sa kanan, tatlong accession slip mula sa magkakatabing tomo, para maipakita ang selyo, ang tinta, at ang pagkakaiba ng pagkakatama. Katabi noon ang maliit na supot na may bughaw na sinulid at ang mas lumang pirasong itinabi noon ni Mang Doro bilang sample ng orihinal na tahi.
Sa dulo ng mesa, may kahong kulay abo na may kupas na tali.
Hindi iyon bagong kahon. Kilala iyon ni Sela. Ilang beses na iyong ginamit ni Lola Corazon kapag may inilalabas na sensitibong aklat mula sa estante. Ang label sa gilid ay parang kinayod at pinatungan, pero sa ilalim ng bagong sulat, bakas pa rin ang luma.
ILAW-04.
“Diyan nakabalik ang display case pagkatapos ng donor night,” sabi ni Mang Doro. Nakatayo siya sa may bintana, parehong seryoso at maingat. “Ako ang nag-akyat mula sa storage cabinet kaninang umaga. Hindi ko binuksan. Sabi ko, sa harap na lang ng board.”
Hinaplos ni Sela ang takip. Magaan.
Masyadong magaan.
“Sigurado ka?” tanong niya.
“Tatlong dekada na akong humahawak ng mga lumang aklat,” sagot ng matanda. “Ramdam ko kung may laman na tunay na tomo at kung wala.”
Sa kabilang dulo ng mesa, tahimik na isinaayos ni Atty. Benitez ang affidavit ni Renzo. “Pagdating nila,” sabi niya, “iisa lang ang mahalaga. Hindi hula. Hindi kutob. Record.”
“At ang sobre?” tanong ni Sela.
Tumingin siya rito. “Bubuksan ko sa harap nila. Kailangan malinaw sa minutes na hayagan kang pinaratangan kagabi. Iyon ang bilin.”
Huminga nang malalim si Sela. Hindi pa rin nawawala ang kirot sa dibdib niya tuwing naaalala ang gabing tinawag siyang magnanakaw sa mismong aklatang tinuruan siyang mahalin. Pero iba ang bigat ngayon. Hindi na puro hiya. May galit na. May takot pa rin. At may kung anong matigas na ayaw nang umatras.
Isa-isang dumating ang mga trustee bago mag-alas-onse. Hindi buong board, pero sapat para sa emergency session. Si Tiyo Alden ang umupo sa unahan. May dalawang matatandang miyembro ng pundasyon sa magkabilang gilid, parehong tahimik at parehong hindi na komportable. Ang minute book ay inilapag sa gitna. Sarado pa.
Huling pumasok si Luminita.
Maayos pa rin ang bihis niya, parang ordinaryong pulong lang ito. May dalang folder, tuwid ang likod, malamig ang mukha. Pero nang dumaan ang tingin niya sa kahong nasa dulo ng mesa, sandali siyang huminto.
“Bakit kasama iyan?” tanong niya.
“Dahil kasama ito sa handling chain ng ILAW-04,” sagot ni Atty. Benitez.
“Wala namang kinalaman ang lumang kahon sa paratang na ito.”
“May kinalaman ang lahat ng hinawakan sa display.”
Umupo si Luminita nang hindi na sumagot.
Sinimulan ni Tiyo Alden ang pulong nang maikli at walang paligoy. Naitala sa minutes na ang sesyon ay para sa agarang pagrepaso sa pangangasiwa ng ILAW-04, sa donor display, at sa hayagang paratang laban kay Sela. Doon lang bahagyang gumalaw ang panga ni Luminita.
“Ayokong ilagay na parang may hatol na,” sabi niya.
“Wala pang hatol,” sabi ni Tiyo Alden. “Pero may nangyari kagabi na hindi puwedeng lunurin sa katahimikan.”
Hindi na tumingin si Sela sa kanya. Sa mga papel siya tumingin. Sa mga bagay na hindi umiiyak, hindi nagsisinungaling, at hindi marunong mang-insulto.
“Mauna tayo sa Kardex,” sabi niya.
Inilapit niya ang mga photocopy. “Sa lumang sistema ni Lola, bawat tomo sa seryeng ILAW may sariling card. Kung may inilipat, nawala, o nirekatalogo, hindi iniiwang bakante ang puwesto. May placeholder card o cross-reference na ipapasok.”
Itinuro niya ang pagkakasunod-sunod.
“Heto ang ILAW-03. Heto ang ILAW-05. Sa gitna dapat ang ILAW-04. Iyon lang ang nawawala. Walang kapalit. Walang note. Walang cross-reference.”
Isa sa mga trustee ang sumimangot. “Ibig mong sabihin, may sadyang nag-alis?”
“Oo,” sabi ni Sela. “Hindi ito basta nalaglag. Hindi ganito ang ayos ng lumang drawer.”
Luminita agad ang sumagot. “Ako ang may susi noon. At oo, may mga card na inaalis kapag nililinis ang catalog. Hindi iyan krimen.”
“Hindi paglilinis ang bakanteng puwang na walang kapalit,” sabi ni Sela. “Alam ninyo iyon.”
Nag-angat ng tingin si Luminita. “At alam mo ring walang aklat na nahahanap sa isang nawawalang card.”
“Hindi card ang hinahanap ko,” sagot ni Sela. “Pattern.”
Tahimik ang silid. Kaya ipinagpatuloy niya.
“Pangalawa, accession slip.”
Inilatag niya ang tatlong slip sa itim na karton para mas halata ang tinta. “Ang ILAW-03 at ILAW-05 galing sa iisang panahon. Pareho ang gamit na selyo. Kita ninyo ’yung bahagyang sablay sa ibabang kanan? Napudpud na ang goma noon. At ang buwan, laging bahagyang tabingi.”
Lumapit nang kaunti si isa sa mga trustee.
Itinuro ni Sela ang slip na ginamit sa donor display. “Ito ang kasama sa ILAW-04 nang akusahan ako. Buo ang bilog ng selyo. Mas maitim ang tinta. Nakatama sa gitna. Hindi ito kapatid ng dalawang katabing tomo. Mas bago ito.”
“Puwedeng ibang araw lang naselyuhan,” sabi ni Luminita.
“Hindi para sa seryeng iyon,” sabat ni Mang Doro sa unang pagkakataon. “Noong panahon ni Corazon, isang set ang pinoproseso sa iisang mesa. Pare-pareho ang tatak. Ako ang nagtatali ng dulo ng mga papel kapag tapos na.”
Hindi iyon malakas na pahayag. Pero sapat. Narinig ng lahat.
Itinaas ni Luminita ang baba. “Kahit ipagpalagay na pinalitan ang slip, hindi pa rin iyan patunay na wala si Sela sa pagkawala ng orihinal.”
Parang may malamig na bagay na dumaan sa tiyan ni Sela. Iyon ang mismong gusto ni Luminita. Anumang mapatunayan, ibabalik pa rin ang usapan sa iisang bangin: nasaan ang aklat?
Kaya inilabas niya ang huling piraso.
Ang bughaw na sinulid.
Maliit lang iyon sa ibabaw ng mesa. Halos katawa-tawa kung hindi mo alam ang ibig sabihin. Itinabi niya rito ang lumang sample ni Mang Doro.
“Pareho ang hibla, pareho ang pilipit, pareho ang waks sa himulmol,” sabi ni Sela. “Hindi ito karaniwang gamit sa bagong repair jobs. Ito ang uri ng tahi sa orihinal na gulugod ng seryeng ILAW.”
“Natagpuan ’yan sa opisina ng kontratista,” sabi ng isang trustee.
“Piraso lang,” putol ni Luminita. “Walang sinasabi ang piraso.”
“Kapag isinama sa affidavit, may sinasabi,” sabi ni Atty. Benitez.
Ibinukas niya ang papel ni Renzo at binasa ang bahaging may kaugnayan sa accession slip at sa utos na alisin ang luma para “malinis tingnan.” Walang sigaw. Walang eksena. Lalong mas mabigat dahil tinig lang ng abogado at tunog ng pahinang binabaliktad ang maririnig.
Pagkatapos niyang magbasa, saka lang nagsalita si Luminita.
“Kung nilinis ko ang records, para iyon sa institusyon,” sabi niya. “Hindi ninyo alam ang pressure ng mga donor. Hindi ninyo alam kung gaano kabilis bumagsak ang tiwala kapag mukha tayong magulo. Pinoprotektahan ko ang pangalan ng pamilya. Pinoprotektahan ko ang iniwan ni Ate.”
“Sa pagbura sa pangalan ni Sela?” tanong ni Tiyo Alden.
“Sa pagpigil na mailagay sa alanganin ang aklatan dahil sa isang batang hindi pa handang humarap sa labas.”
Naramdaman ni Sela ang bigat noon, pero hindi siya umatras.
“Hindi ako ang nag-alis ng card,” sabi niya.
“Hindi rin ako,” sagot ni Luminita.
“Hindi ako ang nagpalit ng slip.”
“Pinaganda ko lang ang presentasyon.”
“Hindi ako ang nagdala ng bughaw na sinulid sa opisina ni Renzo.”
“Kontratista siya. Marami siyang hawak na materyal.”
Unti-unting bumilis ang hinga ng mga tao sa silid. Hindi dahil may bago silang narinig. Kundi dahil umiikot ang lahat sa sentrong ayaw pakawalan ni Luminita.
Wala pa rin ang orihinal.
At habang wala iyon, may puwang pa para itulak ang duda pabalik kay Sela.
Narinig niya ang isa sa mga trustee na bumubulong, “Kung hindi pala naibenta, nasaan naman?”
Doon niya muling tinignan ang kahon sa dulo ng mesa.
Yung kupas na tali. Yung gasgas na label. Yung gaan na hindi tugma sa alaala niya ng bigat ng tomo.
“Tiyo,” sabi niya, hindi inaalis ang tingin sa kahon, “isama natin sa record ang kahong ginamit sa donor display.”
Sumingkit ang mga mata ni Luminita. “Walang saysay iyan.”
“Kung wala, bakit ayaw ninyong buksan?” tanong ni Sela.
“Dahil gumagawa ka na naman ng palabas sa isang lalagyan.”
“Ang pinakamaraming tinatago sa aklatan,” sabi ni Mang Doro, “madalas hindi nasa istante kundi nasa lalagyan.”
Walang ngumiti. Pero tumango si Tiyo Alden.
“Ilagay sa gitna.”
Si Mang Doro ang naglapit. Marahan niya itong inilapag sa mesa na para bang may natutulog na bagay sa loob. Nang mahawakan na ni Sela ang tali, ramdam niyang nanginginig ang sarili niyang mga daliri. Hindi lang sa takot. Sa galit na pilit niyang pinapakalma mula pa kagabi.
“Buksan mo,” sabi ni Atty. Benitez.
Inangat ni Sela ang takip.
May neutral na papel sa loob. Maayos ang pagkakabalot. Masyadong maayos. Hindi tulad ng paraan ni Lola na laging may maliit na nota, maliit na piraso ng karton, maliit na paliwanag para sa susunod na hahawak.
Hinila niya ang nakabalot.
Pagkalapag sa mesa, agad niyang naramdaman: hindi ito buong aklat.
Mas magaan. Mas patag.
Dahan-dahan niyang binuksan ang papel.
At lumitaw ang pabalat.
Hindi tomo. Hindi buo. Pabalat lang.
Dalawang manipis na board na pinagdugtong ng bagong spine cloth na pinamukhang luma. Nasa gitna ang title strip na “Awit sa Ilaw,” pero ang gilid ng pandikit sariwa pa ang kapit. Sa loob, walang mga lagda ng pahina. Walang text block. Walang laman kundi hungkag na anyo ng aklat na matagal nang wala sa loob nito.
May humigop ng hangin sa silid.
Napahawak si Luminita sa dulo ng mesa.
Lumapit si Mang Doro, pero hindi niya agad ginalaw. Tiningnan niya muna ang tahi sa gulugod. “Hindi dumaan sa tunay na gathering ang sinulid,” sabi niya. “Pambihis lang. Para magmukhang orihinal ang labas.”
Maingat na binaliktad ni Sela ang pabalat. Sa loob ng isang flap, may selyong kaparehong-kapareho ng malinis na tatak sa pinalitang slip.
Nasa gitna. Masyadong buo. Masyadong bago.
“Hindi ito proteksiyon,” sabi ni Sela, paos ang boses. “Panlilinlang ito.”
“Puwedeng dummy cover lang iyan para sa display,” mabilis na sabi ni Luminita, pero pumalya ang dulo ng tinig niya.
“Tita,” tumingin si Sela nang diretso sa kanya, “kung dummy lang ito para hindi malantad ang orihinal, bakit ako ang pinagbintangan ninyong nagbenta? Bakit ninyo binura ang card? Bakit ninyo pinalitan ang slip? Bakit hindi ninyo sinabi sa board na may ginawang kapalit?”
Walang sagot.
At doon niya nakita.
Hindi man bumagsak ang tinig ni Luminita, hindi man ito umamin, nanginginig ang kamay nito sa ibabaw ng mesa. Maliit lang. Pero malinaw. Parang ayaw bumitaw ng mga daliri sa kahoy.
“Ilalagay sa minutes,” sabi ni Tiyo Alden, mabigat ang boses, “na ang laman ng kahong ginamit sa donor display ay hindi ang orihinal na tomo kundi isang huwad na pabalat.”
Isa sa mga trustee ang halos pabulong na nagsabi, “Kung gano’n, hindi puwedeng si Sela ang nagbenta sa harap ng donor.”
“Hindi pa rin natin alam kung nasaan ang totoo,” sagot ni Luminita. Mabilis niyang binalik ang lamig sa mukha niya, pero hindi na nawala ang panginginig sa kamay. “At hangga’t wala, hindi pa rin tapos ito.”
“Tama,” sabi ni Atty. Benitez. “Hindi pa tapos.”
Inabot niya ang makapal na sobre na kanina pa hindi ginagalaw. Marahang pinutol ang selyo. Lalong tumahimik ang silid.
Kilalang-kilala ni Sela ang tunog ng papel na lumang iniingatan. Iyon ang tunog ng mga bilin ni Lola sa pagitan ng mga pahina. Iyon ang tunog ng mga bagay na hindi niya basta ipinauubaya sa salitang bahala na.
Binuksan ni Atty. Benitez ang sulat. Dumaan ang tingin niya sa unang pahina, saka sa ikalawa. Pagdating sa huli, bahagya siyang huminto.
“May iniwan si Corazon na diretsong tagubilin,” sabi niya.
Lahat nakatingin sa kanya.
At saka niya binasa ang huling linya.
“Hanapin ang orihinal sa librong hindi kailanman hiniram.”
(Itutuloy sa BAHAGI 5….)