Pangalan ng Patay
Bahagi 2: Ang Pangalan ng Patay
Napatitig ako sa papel na bagong labas mula sa printer.
Sa linya ng taong nag-confirm para sa panig ng babae, malinaw na malinaw ang pangalang nakasulat.
Arturo Dela Cruz.
Ang pangalan ng tatay ko.
Ang lalaking inilibing namin limang taon na ang nakalipas.
Para akong binuhusan ng malamig na tubig mula ulo hanggang paa. Ang mga daliri kong nakahawak sa cellphone ay biglang nanghina. Kung hindi agad ako nasalo ni Mara, malamang ay napaupo ako sa sahig ng records office.
“Liana,” mahinang tawag niya. “Huminga ka.”
Pero paano ako hihinga kung ang pangalan ng isang patay ang nakatayo sa gitna ng kasong ito?
Tinitigan ko ang papel. Hindi iyon basta maling sulat. Hindi iyon typo. Buo ang pangalan. May lumang pirma sa gilid. May petsa. May stamp ng tanggapan.
Tatlong taon na ang nakalipas.
Dalawang taon matapos mamatay ang tatay ko.
Ibig sabihin, may taong gumamit sa pangalan niya. O mas masahol pa, may taong gustong palabasin na buhay pa siya noong araw na iyon.
“Hindi ito puwedeng mangyari,” bulong ko.
Lumapit ang records officer at tila natakot sa sarili niyang natuklasan.
“Ms. Dela Cruz, kailangan po naming i-escalate ito. Kung patay na ang taong ito bago ang petsa ng dokumento, posibleng may falsification.”
Tumawa si Mara nang malamig.
“Posible? Hindi na ito simpleng posibleng falsification. May fraudulent marriage, forged signature, misuse of identity, at ngayon, may pangalan pa ng patay sa supporting document.”
Namutla ang officer.
Ako naman ay hindi na halos makarinig. Sa utak ko, paulit-ulit na bumabalik ang mukha ng tatay ko noong huli ko siyang nakita sa ospital. Payat, maputla, pero pilit pa ring nakangiti. Hinawakan niya ang kamay ko noon at sinabi:
“Liana, kahit anong mangyari, huwag mong ibibigay ang pangalan mo sa taong hindi mo pinagkakatiwalaan.”
Noon, akala ko payo lang iyon ng isang amang nag-aalala.
Ngayon, para iyong babala na huli ko lang naintindihan.
Biglang tumunog muli ang cellphone ko.
Tinignan ko ang screen.
Isa pang mensahe mula sa parehong number.
“Huwag kang umastang biktima. Hindi mo alam kung gaano kalaki ang utang ng pamilya mo sa akin.”
Kasunod nito, may isa pang litrato.
Sa larawan, nakaupo ang nanay ko sa labas ng pinto ng condo ko, nakayuko, parang umiiyak. Sa tabi niya, nakatayo si Rafael Mendoza, hawak ang phone niya na parang naghihintay lang sa sagot ko.
Nanginig ang panga ko.
Hindi ko alam kung galit, takot, o awa ang nangingibabaw.
Siya pa rin ang nanay ko.
Kahit ilang taon niya akong pinilit magbigay ng pera. Kahit ilang beses niyang pinili ang ibang tao kaysa sa akin. Kahit ngayon, kahit alam kong may alam siya, hindi ko kayang makita siyang nakatayo sa tabi ng lalaking nagbanta sa akin.
“Pupunta ako sa condo,” sabi ko.
Agad na umiling si Mara.
“Hindi ka pupunta mag-isa.”
“Hindi ko siya puwedeng iwan doon.”
“Hindi mo rin puwedeng isuko ang sarili mo sa taong nananakot sa iyo.”
Kinuha niya ang cellphone ko, tinawagan ang isang kakilala niya sa police station, at diretsong sinabi ang sitwasyon. Habang nagsasalita siya, kinuha ko ang papel na may pangalan ng tatay ko at ipina-photocopy. Pinapirmahan ko sa records office ang certification na galing iyon sa archive nila.
Sa unang pagkakataon buong araw, hindi ako umiyak.
Mas malinaw ang pakiramdam ko kaysa dati.
Kapag ang isang tao ay ninakawan ka ng pangalan, ng pagkakakilanlan, ng karapatang pumili para sa sarili mo, may dalawang paraan kang puwedeng gawin.
Tumahimik.
O bawiin ang lahat.
Pinili ko ang pangalawa.
Pagdating namin sa condo building, may dalawang barangay officer at isang pulis na kasama ni Mara. Nasa lobby na sila nang dumating kami. Basang-basa pa rin ang sahig dahil sa ulan. Ang guard sa entrance ay halatang kinakabahan.
“Ma’am Liana,” sabi niya, “nasa fifth floor po sila. Kanina pa po maingay ang lalaki.”
Tinignan ako ni Mara.
“Ready ka?”
Umiling ako.
“Hindi.”
Pagkatapos, huminga ako nang malalim.
“Pero pupunta pa rin ako.”
Umakyat kami sa elevator. Habang tumataas ang numero sa maliit na screen, naramdaman kong bumibigat ang dibdib ko. Fifth floor. Pagbukas ng pinto, narinig ko agad ang boses ni Rafael.
“Sabihin mo sa anak mo bumalik siya rito! Kung hindi, ako mismo ang magpapakita sa lahat ng dokumento namin!”
Pagliko namin sa pasilyo, nakita ko siya.
Mas malinaw ngayon kaysa sa litrato. Matangkad, malapad ang balikat, pero gusot ang itsura. May galit sa mukha niya, pero may takot din sa gilid ng mga mata niya.
Nakita rin niya ako.
“Liana,” sabi niya, parang kami ay matagal nang magkakilala.
Tumayo ang nanay ko mula sa pagkakaupo. Namamaga ang mata niya sa kakaiyak.
“Anak…”
Hindi ako lumapit sa kanya.
Tumingin ako kay Rafael.
“Umalis ka sa harap ng bahay ko.”
Tumawa siya.
“Bahay mo? Kung legal tayong mag-asawa, may karapatan ako rito.”
Itinaas ni Mara ang folder.
“Mr. Mendoza, may police officer dito. May record kami ng pagbabanta mo. May forged marriage documents na rin kaming nakuha. Kung gusto mong mag-usap, gawin natin sa presinto.”
Nagbago ang mukha niya.
“Abogada ka?”
“Hindi lang abogada,” sagot ni Mara. “Kaibigan niya rin ako.”
Lumapit ang pulis.
“Sir, sumama po kayo sa amin para magpaliwanag.”
Hindi agad gumalaw si Rafael. Sa halip, tumingin siya sa nanay ko.
“Sabihin mo sa kanya,” mariin niyang sabi. “Sabihin mo kung sino ang unang lumapit sa akin.”
Nanginginig ang nanay ko.
“Rafael, tama na.”
“Hindi!” sigaw niya. “Ako lang ba ang masama rito? Sino ang humingi ng pera noong malulugi na kayo? Sino ang nagdala ng ID ng anak mo? Sino ang nagsabing saglit lang ito, pangalan lang ang kailangan?”
Parang may sumabog sa pasilyo.
Lahat ng tingin ay napunta sa nanay ko.
Ako, hindi na ako halos makagalaw.
“Mama,” sabi ko, halos pabulong. “Totoo ba?”
Umiyak siya nang mas malakas.
“Ginawa ko iyon para mabuhay tayo.”
“Para mabuhay tayo?” paulit kong tanong. “O para mabayaran ang utang ninyo?”
Tumakip siya sa bibig.
Doon ko naintindihan. Hindi ito simpleng pabor. Hindi ito isang pagkakamaling nagkataon. May utang. May kapalit. May kasunduan.
At ako ang ipinambayad.
Biglang tumawa si Rafael, pero basag ang tunog.
“Akala mo ba gusto kitang pakasalan? Kailangan ko lang noon ng legal dependent para sa loan restructuring. Kailangan naman ng pamilya mo ng pera. Pareho tayong ginamit.”
Tinignan ko siya.
“Hindi tayo pareho.”
Tumigil siya.
“Pinili mong pumirma,” sabi ko. “Ako, ninakawan ng pagpili.”
Hindi siya nakasagot.
Dinala siya ng pulis pababa. Bago siya makasakay ng elevator, lumingon siya sa akin.
“Hindi pa ito tapos, Liana.”
Tumingin ako sa kanya nang walang takot.
“Tama ka. Hindi pa ito tapos. Ngayon pa lang ako magsisimula.”
Naiwan kami ng nanay ko sa pasilyo.
Umiiyak siya. Ang tiya ko, dumating din ilang minuto pagkatapos, hingal at balisa. Nang makita niya ang mga pulis, bigla siyang napahinto.
“Mara,” sabi ko, “isama mo sila.”
Nanlaki ang mata ng nanay ko.
“Anak, huwag naman…”
Sa unang pagkakataon, hindi ako nadurog sa salitang iyon.
“Hindi ako ang anak na dapat humingi ng tawad, Ma.”
Pagkatapos, tumingin ako sa pinto ng condo ko. Ang lugar na pinaghirapan kong upahan, na minsan kong tinawag na ligtas, ay bigla kong naramdaman na para bang may pumasok at dinumihan ang bawat sulok.
Pero hindi ako umatras.
Binuksan ko ang pinto, kinuha ang lumang kahon ng dokumento ng tatay ko, at inilapag sa mesa.
May kailangan akong hanapin.
Kung may gumamit sa pangalan ng tatay ko, baka may iniwan siyang bakas bago pa man siya mamatay.
Sa ilalim ng mga lumang resibo, medical records, at litrato, nakita ko ang isang envelope na kulay dilaw.
Nakasulat sa labas, sa pamilyar niyang sulat-kamay:
Para kay Liana, kapag nagtanong ka na tungkol sa pangalan mong ninakaw.
Nanigas ang buong katawan ko.
Hindi ko agad binuksan.
Dahil sa sandaling iyon, alam kong ang tatay ko ay may alam.
At marahil, bago pa siya mamatay, sinubukan na niya akong iligtas.