Sa gitna ng campus sa Manila, hinila ng childhood friend ng boyfriend ko ang kuwelyo ng damit ko sa harap ng lahat, pero malamig lang niyang sinabi, “Huwag mong palakihin.”
Sa gitna ng campus sa Manila, hinila ng childhood friend ng boyfriend ko ang kuwelyo ng damit ko sa harap ng lahat, pero malamig lang niyang sinabi, “Huwag mong palakihin.” Hanggang sa biglang lumitaw sa screen ng babae ang isang mensahe tungkol sa engagement na hindi ko kailanman nalaman…
Bahagi 1
Sa mismong gitna ng earthquake evacuation drill sa unibersidad, biglang hinablot ni Camille Navarro, ang kababata ng boyfriend ko, ang scarf na nakapulupot sa leeg ko.
Napigtas ang isang butones ng blouse ko.
Agad na umalingawngaw ang mga sipol mula sa grupo ng mga lalaking estudyante sa malapit.
Hawak ni Camille ang scarf ko habang tumatawa na para bang may natuklasan siyang nakakatawang sikreto.
“Grabe, Angela.”
“Bakit balot na balot ka? May tinatago ka ba riyan na bawal makita ng iba?”
Bahagya siyang yumuko at sadyang ibinaba ang tingin sa bukas kong kuwelyo.
“O baka naman dahil alam mong pupunta ngayon ang mga gwapong rescuer ng city hall kaya espesyal ang ayos mo?”
Sabay-sabay na nagtawanan ang mga tao.
May isang lalaki pang tinapik ang balikat ng katabi niya.
“Uy, Miguel, ibang klase pala girlfriend mo.”
“Evacuation drill lang pero parang handang-handa!”
Nanigas ako sa gitna ng quadrangle.
Matindi ang sikat ng araw ng Agosto sa Manila.
Pero hindi init ng araw ang dahilan kung bakit parang nasusunog ang mukha ko.
Kundi ang dose-dosenang matang nakatutok sa bukas kong kuwelyo.
Agad kong hinawakan ang blouse ko.
“Ibalik mo ang scarf ko.”
Tinaasan ako ni Camille ng kilay.
“Kailangan ba talagang seryosohin?”
Lumingon siya kay Miguel Santos.
“Naku, anak-anakan ko, palagi bang ganito kahirap pakisamahan ang girlfriend mo?”
Nagtawanan na naman ang lahat.
Nakatayo si Miguel wala pang limang metro mula sa akin.
Hindi man lang niya ako tiningnan.
Sa halip, kumuha siya ng maliit na portable fan mula sa bag niya at iniabot iyon kay Camille.
“Mainitin lang talaga ulo niyan.”
Saka lamang niya ako sinulyapan.
“Angela, huwag mong sirain ang saya ng lahat.”
Tinitigan ko siya.
Sa loob ng ilang segundo, inakala kong baka mali lang ang narinig ko.
Ako ang hinablotan ng scarf.
Ako ang nabuksan ang blouse.
Ako ang pinagtawanan ng lahat.
Pero ako pa rin ang…
sumisira sa saya?
Sakto namang nag-vibrate ang cellphone sa bulsa ko.
Kinuha ko iyon.
May bagong email.
【University of Melbourne – International Mobility Program】
【Congratulations, Ms. Angela Flores. Your application for the international exchange program has been approved. The semester begins in February. Please confirm your acceptance before 5:00 PM on August 14.】
Matagal kong tinitigan ang mensahe.
Tatlong buwan na ang nakalipas nang magsumite ako ng application.
Hindi ko sinabi kay Miguel.
Hindi ko rin sinabi kaninuman.
Noon, iniisip ko pa na kapag natanggap ako, tatanggihan ko rin.
Dahil minsang sinabi ni Miguel na hindi niya kayang magkaroon ng long-distance relationship.
Minsan niya akong niyakap sa labas ng Quiapo Church at tumawa.
“Kapag umalis ka ng bansa nang isang taon, baka mamatay ako sa pangungulila.”
Naniwala ako.
Akala ko ganoon ako kahalaga sa kanya.
Ngayon, hawak pa rin ni Camille ang scarf ko at nilalaro iyon na para bang laruan lang.
Nakatayo si Miguel sa tabi niya.
Wala man lang siyang balak na kunin iyon para sa akin.
Dumampi ang daliri ko sa button na:
【ACCEPT OFFER】
Pinindot ko iyon.
Walang pag-aalinlangan.
Mula ngayon, anim na buwan na lang ang natitira bago tuluyan akong mawala sa buhay ni Miguel Santos.
—
Umalingawngaw ang sipol ng faculty coordinator.
“Group C! Bakit hindi pa kayo nakapuwesto?”
Lumapit si Sir Ramon Mendoza.
Matagal siyang naging volunteer rescuer at kilala sa campus sa pagiging mahigpit.
Agad nagbago ang ekspresyon ni Camille.
Ngumiti siya at itinaas ang scarf ko.
“Sir, nasabit po kasi ang scarf ni Angela sa kuwelyo niya. Tinulungan ko lang po siyang tanggalin.”
Napalingon ako sa kanya.
“Nasabit?”
Kumurap si Camille.
“Hindi ba?”
Pagkatapos, sa harap ng lahat, lumapit siya at sinubukang ibalik ang scarf sa leeg ko.
Umatras ako.
“Huwag mo akong hawakan.”
Bahagyang nanigas ang ngiti niya.
Agad na kumunot ang noo ni Miguel.
“Angela.”
May babala na sa tono niya.
“Tama na.”
Tumingin ako sa kanya.
“Ano bang ginagawa ko?”
“Gusto ka lang tulungan ni Camille.”
“Tulungan ako sa pamamagitan ng paghila sa damit ko sa harap ng buong klase?”
Ibinaba ni Miguel ang boses.
“Hindi niya naman sinasadya.”
Napatawa ako.
Hindi ko inakalang darating ang araw na ang apat na salitang iyon ay makakapagpasuka sa akin sa sobrang inis.
Hindi sinasadya.
Masayahin lang si Camille.
Lumaki lang silang magkasama.
Prangka lang si Camille.
Para lang silang magkapatid.
Noong tumawag si Camille nang alas-dos ng madaling-araw dahil naubusan siya ng gasolina, mahigit sampung kilometro ang minaneho ni Miguel para sunduin siya.
Sa birthday ko, tatlong oras siyang late.
Dahil nakipagtalo raw si Camille sa ama niya.
Nag-post si Camille ng litrato na nakasandal ang ulo sa balikat ni Miguel.
Sinabihan akong huwag mag-isip nang kung anu-ano.
Umuwi si Camille suot ang jacket ni Miguel.
Umuulan lang daw kasi.
Minsan, nang malasing siya, hinalikan niya si Miguel sa pisngi sa mismong harap ko.
Nagalit ako.
Pero sinabi ni Miguel:
“Normal lang naman maging malambing ang magkakaibigan dito sa Pilipinas.”
“Huwag mong gawing romantiko ang lahat.”
Dati, tinatanong ko pa ang sarili ko kung baka sobrang sensitive ko lang talaga.
Hanggang sa araw na iyon.
Tiningnan ni Sir Mendoza ang nakabukas kong kuwelyo, pagkatapos ay si Camille.
“Ms. Navarro.”
“Sir?”
“Humingi ka ng tawad kay Ms. Flores.”
Biglang natahimik ang paligid.
Sandaling natigilan si Camille.
Pagkatapos ay ngumiti ulit siya.
“Sir, magkakaibigan lang naman po kami. Nagbibiro lang.”
“Tumawa ba siya?”
Natahimik si Camille.
Malamig na sabi ni Sir Mendoza:
“Joke lang ang isang biro kapag parehong natutuwa ang dalawang tao.”
“Humingi ka ng tawad.”
Hindi ko inakalang ang unang taong magsasabi ng bagay na kailangan kong marinig…
ay isang taong halos hindi ko naman kilala.
Kinagat ni Camille ang labi niya.
Namula agad ang mga mata niya.
“Angela…”
“Hindi ko naman akalaing seseryosohin mo ang maliit na bagay na ganito.”
Tiningnan niya ako at pinahina ang boses.
“Sorry.”
Napakahina ng paghingi niya ng tawad na para bang kayang tangayin ng hangin.
Pagkatapos, bigla niyang niyakap ang sariling braso.
“Akala ko kasi mali lang ang pagkakatali mo ng scarf kaya gusto kitang tulungan.”
“Hindi ko akalaing ganoon mo ako kinasusuklaman.”
Ayan na naman.
Kapag namumula ang mga mata niya…
ako agad ang nagiging masama.
Gaya ng inaasahan, lumapit si Miguel.
“Sir, baka misunderstanding lang po.”
Tiningnan siya ni Sir Mendoza.
“Mr. Santos, hinihingi ko ba ang opinyon mo?”
Natigilan si Miguel.
May ilang estudyante sa likuran na napayuko para pigilan ang tawa.
Agad dumilim ang mukha niya.
Hinila ni Camille ang manggas niya.
“Tama na, Miguel.”
“Huwag kang makipagtalo kay Sir dahil lang sa akin.”
Isang pangungusap lang.
Pero bigla siyang nagmukhang inaapi ng buong mundo habang si Miguel ang nagtatanggol sa kanya.
Bigla akong nakaramdam ng matinding pagod.
Kinuha ko ang scarf mula sa kamay ni Camille.
“Hindi ko na kailangan ang sorry niya.”
Agad siyang tumingin sa akin.
“Alam ko na.”
“Galit ka pa rin.”
Hindi ko siya sinagot.
Bumaling ako kay Sir Mendoza.
“Sir, puwede na po ba akong bumalik sa linya?”
Tumango siya.
“Sige.”
Paikot na sana ako nang hawakan ni Miguel ang pulso ko.
“Angela.”
Huminto ako.
Ibinaba niya ang boses.
“Mag-sorry ka rin kay Camille.”
Akala ko mali ang narinig ko.
“Ano?”
“Nag-sorry na siya sa’yo.”
“Lahat nakatingin.”
Kumunot ang noo niya.
“Kapag ipinagpatuloy mo pa ito, mapapahiya lang siya lalo.”
Tiningnan ko ang kamay niya sa pulso ko.
Tatlong taon kaming magkasintahan.
Siguro iyon ang unang pagkakataong napansin kong napakalamig pala ng kamay niya.
“Paano naman ako?”
Natahimik si Miguel.
Inulit ko:
“Hinatak niya ang damit ko sa harap ng buong klase.”
“Pinagtawanan ako.”
“Sinabi kong ayaw ko.”
“Pero ang iniisip mo ay kung mapapahiya si Camille?”
Humigpit ang panga ni Miguel.
“Hindi ko sinasabing wala kang karapatang magalit.”
“Pero puwede kang umasta nang mas mature.”
Napatawa ako.
“Halimbawa?”
“Tatawa na lang ako?”
“O magpasalamat ako sa kanya dahil ginawa niya akong katatawanan ng lahat?”
“Angela!”
Mahina pero mariin ang sigaw niya.
Napalingon na naman ang lahat.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi na ako nahihiya.
Natatawa na lang ako sa kabalintunaan.
Mabilis na lumapit si Camille.
“Miguel, huwag mo siyang pagalitan.”
Pumagitna siya sa amin.
“Ako na lang ang mag-sorry.”
Pagkatapos ay humarap siya sa akin.
“Angela, alam kong hindi mo gusto na malapit kami ni Miguel.”
“Pero magkakilala na kami mula pagkabata.”
“Mahigit sampung taon nang sabay mag-Pasko ang pamilya namin.”
“May mga bagay talagang hindi mo maiintindihan.”
Tinitigan ko siya.
“Ano ang ibig mong sabihin?”
Kinagat ni Camille ang labi niya.
Mukhang saka lang niya na-realize na may nasabi siyang hindi dapat.
Pero huli na.
May isang babaeng estudyante sa malapit na nagtanong:
“Ano raw ang hindi maiintindihan ni Angela?”
Agad umiling si Camille.
“Wala.”
Malamig na nagsalita si Miguel.
“Camille.”
“Huwag.”
Ang dalawang salitang iyon ang nagpabigat sa dibdib ko.
Tumingin ako sa kanya.
“Anong meron?”
“Wala.”
Masyadong mabilis ang sagot niya.
Tinitigan ko siya.
“Sinabi mong huwag niyang sabihin.”
“Ibig sabihin, may tinatago kayo.”
“Angela, hindi ito ang tamang oras.”
“Kailan ang tamang oras?”
Hindi siya sumagot.
Sakto namang tumunog ang cellphone ni Camille.
Tiningnan niya ang screen.
Agad nagbago ang mukha niya.
Mabilis niyang pinatay ang tawag.
Pero nakita ko ang pangalan ng tumatawag.
Tita Lourdes Santos.
Nanay ni Miguel.
Hindi naman iyon kakaiba.
Magkalapit ang pamilya nina Camille at Miguel mula pa noong bata sila.
Pero ilang segundo pagkatapos noon, may lumitaw na notification sa lock screen niya.
Napakabilis lang.
Pero nabasa ko pa rin.
【Lourdes Santos: Camille, ihatid mo si Miguel mamayang hapon para sa final fitting ng barong niya. Kinukulit na tayo ng restaurant tungkol sa final guest count para sa engagement. Huwag muna ninyong ipaalam kay Angela hanggang hindi pa final ang lahat.】
Nanigas ako.
Biglang parang nawala ang lahat ng ingay sa paligid.
Ang sipol.
Ang mga sasakyan sa kalsada.
Ang tunog ng electric fan sa ilalim ng covered court.
Lahat parang napakalayo.
Tiningnan ko si Camille.
Namutla siya.
Nakita rin iyon ni Miguel.
Agad niyang inagaw ang cellphone mula sa kamay niya.
“Angela.”
Halos hindi ko marinig ang sarili kong boses nang magtanong ako.
“Kaninong engagement?”
Walang sumagot.
Tiningnan ko si Miguel.
“Nagtatanong ako.”
“Kaninong engagement?”
Mahigpit niyang hinawakan ang cellphone.
Matagal bago siya nagsalita.
“Plano kong ipaliwanag sa’yo pagkatapos.”
Unti-unting nanlamig ang buong katawan ko.
“Kanino ka ikakasal?”
Biglang hinawakan ni Camille ang braso niya.
“Miguel, huwag dito.”
Isang galaw lang.
Sapat na.
Naintindihan ko na.
Napatawa ako.
“Kayong dalawa?”
Namuti ang mukha ni Camille.
“Angela, hindi iyon ang iniisip mo…”
Tiningnan ko siya.
“Kung ganoon, ano?”
Nagsimulang umiyak si Camille.
“Ayokong saktan ka.”
“Matagal ko nang sinasabihan si Miguel na sabihin sa’yo.”
“Pero ang engagement na ito ay napagkasunduan na ng mga pamilya namin noong bata pa kami…”
Hindi ko na halos marinig ang sumunod niyang sinabi.
Si Miguel lang ang tinitingnan ko.
Ang lalaking kagabi ay halos isang oras akong kausap sa telepono mula sa hallway ng dorm niya.
Ang lalaking nagsabing dadalhin niya ako sa Laguna sa weekend para makilala ang lola niya.
Ang lalaking kaninang umaga lang ay nag-text ng:
【Hintayin mo ako pagkatapos ng klase. Ililibre kita ng halo-halo.】
Tinanong ko siya.
“Kailan mo nalaman?”
Pumikit si Miguel.
“Angela…”
“Kailan?”
“…Noong March.”
March.
August na ngayon.
Limang buwan.
Sa loob ng limang buwan…
boyfriend ko siya habang naghahanda palang makipag-engage kay Camille.
Kinagat ko nang mariin ang labi ko.
Pero bago pa ako makapagsalita, mas malakas na umiyak si Camille.
Yumakap siya kay Miguel.
“Kasalanan ko lahat.”
“Angela, huwag mong sisihin si Miguel.”
“Talagang balak niyang tanggihan ito.”
“Pero noong nakaraang linggo, naospital ang papa niya. Sinabi niyang ang pinakamalaking hiling niya ay makita kaming mag-engage…”
Awtomatikong niyakap ni Miguel ang balikat ni Camille.
Sa mismong harap ko.
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
Pamilyar na pamilyar ang tingin niya.
Pagod.
Naiinis.
Para bang ako na naman ang nagpapahirap sa sitwasyon.
“Angela.”
“Komplikado ang kalagayan ng papa ko.”
“Huwag mo nang palalain ang lahat ngayon.”
Tinitigan ko siya.
At bigla, wala na akong ganang umiyak.
Nag-vibrate ang cellphone sa kamay ko.
May bagong email.
【Your acceptance has been recorded successfully.】
【Welcome to the International Mobility Program.】
Tiningnan ko iyon.
Pagkatapos ay pinatay ko ang screen.
Walang kaalam-alam si Miguel.
Niyakap pa rin niya si Camille.
Iniisip pa rin niyang mananatili ako rito.
Iniisip pa rin niyang ilang lambing lang, ilang paliwanag lang, at pagkalipas ng ilang araw ay patatawarin ko na naman siya.
Pero nang tatalikod na sana ako, biglang nagsalita si Camille.
“Angela…”
“May isang bagay na sa tingin ko dapat mong malaman.”
Agad humigpit ang hawak ni Miguel sa balikat niya.
“Camille!”
Tiningnan siya ni Camille.
May luha pa rin sa mukha niya.
“Malalaman din naman niya.”
Huminto ako.
Humarap sa akin si Camille.
Napakahina ng boses niya.
“Ang totoo…”
“Ang dahilan kung bakit ka unang niligawan ni Miguel tatlong taon na ang nakalipas…”
Saglit siyang nag-atubili.
Pagkatapos ay tumingin diretso sa mga mata ko.
“…ay dahil sa isang pustahan.”
Bahagi 2 — Ang Pustahang Sumira sa Lahat
“…ay dahil sa isang pustahan.”
Parang may biglang humampas sa dibdib ko.
Hindi ako nakapagsalita.
Si Miguel ang unang umiwas ng tingin.
At doon ko nalaman na totoo.
“Magkano?” tanong ko.
“Angela…”
“Magkano ang halaga ko sa pustahan ninyo?”
Namutla siya.
Si Camille ang sumagot.
“Five thousand pesos.”
Napatawa ako.
Hindi dahil nakakatawa.
Kundi dahil kung hindi ako tatawa, baka tuluyan akong maiyak sa harap nila.
Tatlong taon.
Tatlong birthday.
Tatlong Pasko.
Mga gabing nagpuyat ako para tulungan siyang mag-review.
Mga panahong ipinagtanggol ko siya sa pamilya ko.
Lahat iyon nagsimula sa halagang limang libong piso.
“Ang challenge noon,” patuloy ni Camille, “ay kung mapapasagot ka niya bago matapos ang semester.”
“Camille, tama na!” sigaw ni Miguel.
Pero huli na.
Lahat ng nasa paligid ay nakikinig.
Maging si Sir Mendoza ay hindi na nagsalita.
Tumingin ako kay Miguel.
“Nanalo ka?”
Napayuko siya.
“Oo.”
“Tinanggap mo ang pera?”
Hindi siya sumagot.
Iyon na ang sagot.
Huminga ako nang malalim.
“Pero nagbago iyon, Angela,” mabilis niyang sabi. “Noong una lang iyon. Totoo na ang naramdaman ko pagkatapos.”
“Pagkatapos?”
Tumango siya.
“Mahal kita.”
Napatingin ako kay Camille na nakatayo pa rin halos dikit sa kanya.
“Pero siya ang niyayakap mo ngayon.”
Parang napaso si Miguel.
Agad niyang binitiwan si Camille.
“Hindi ganoon—”
“Enough.”
Isang salita lang.
Ngunit iyon ang unang pagkakataon sa tatlong taon na hindi ako natakot mawalan siya.
Tinanggal ko ang bracelet na ibinigay niya noong anniversary namin.
Inilagay ko iyon sa palad niya.
“Panatilihin mo.”
“Angela.”
“Baka magamit mo sa susunod na pustahan.”
Namula ang mata niya.
Hinawakan niya ang braso ko.
Pero bago pa niya ako mapigilan, pumagitna si Sir Mendoza.
“Mr. Santos.”
Malamig ang boses niya.
“Let her go.”
Unti-unting bumaba ang kamay ni Miguel.
Naglakad ako palayo.
Hindi ako lumingon.
Kahit tinatawag niya ang pangalan ko.
Kahit narinig kong umiiyak si Camille.
Kahit nanginginig ang mga tuhod ko.
Sa gabing iyon, mahigit limampung beses tumawag si Miguel.
Hindi ko sinagot kahit isa.
Kinabukasan, naghihintay siya sa labas ng dorm ko.
May dalang bulaklak.
May pagkain.
May tatlong pahinang sulat.
Hindi ako bumaba.
Pagkatapos ng dalawang araw, nalaman ng buong campus ang tungkol sa pustahan.
Hindi dahil sa akin.
May isang dating kaibigan ni Miguel ang naglabas ng screenshot ng lumang group chat nila.
Nandoon ang lahat.
Ang pustahan.
Ang pangungutya.
At isang mensahe mula kay Miguel noong una niya akong niyaya sa date:
【Easy lang ’yan. Mukhang tipo naman niya ako.】
Iyon ang huling bagay na kailangan kong makita.
Binlock ko siya.
Binura ko ang tatlong taon naming litrato.
At sa unang pagkakataon, sinabi ko sa nanay ko ang tungkol sa Melbourne.
Akala ko magagalit siya.
Sa halip, matagal niya akong niyakap.
“Anak,” sabi niya, “hindi kabiguan ang umalis sa lugar na hindi ka nirerespeto.”
Doon ako tuluyang umiyak.
Hindi dahil kay Miguel.
Kundi dahil ngayon ko lang naalala na may mga taong hindi ko kailangang paghirapang kumbinsihin para piliin ako.
Lumipas ang mga buwan.
Tinapos ko ang semester nang tahimik.
Hindi ako nakipag-away.
Hindi ako gumanti kay Camille.
At hindi ko sinabi kay Miguel ang eksaktong petsa ng pag-alis ko.
Akala niya may oras pa siya.
Hanggang isang umaga ng Pebrero, habang nakaupo ako sa departure area ng NAIA, may pumasok na mensahe mula sa isang numerong hindi ko kilala.
【Angela, please. Nasa dorm mo ako. Sabi nila umalis ka na. Nasaan ka?】
Tiningnan ko ang boarding pass sa kamay ko.
Manila to Melbourne.
Boarding in twenty minutes.
Pagkatapos ay dumating ang isa pang mensahe.
【Hindi natuloy ang engagement namin ni Camille. Ikaw ang mahal ko. Kahit saan ka pupunta, hahanapin kita.】
Saglit akong napapikit.
Pagkatapos ay inilagay ko sa airplane mode ang cellphone ko.
At sa unang pagkakataon matapos ang tatlong taon…
ako naman ang pinili ko.
Bahagi 3 — Ang Buhay na Hindi Niya Akalaing Magagawa Ko Nang Wala Siya
Anim na buwan matapos akong dumating sa Melbourne, halos hindi ko na makilala ang babaeng umiiyak noon sa quadrangle.
Hindi naging madali ang simula.
Malamig.
Mahal ang renta.
Minsan, noodles lang ang hapunan ko para makatipid.
May mga gabing pagod na pagod ako sa klase at part-time work, tapos pag-uwi ko sa maliit kong kuwarto, biglang sumasagi sa isip ko si Miguel.
Hindi dahil gusto ko siyang balikan.
Kundi dahil tatlong taon din siyang naging bahagi ng araw-araw kong buhay.
May mga alaala talagang hindi nawawala dahil lang pinili mong umalis.
Pero unti-unti…
humihina ang sakit.
Nakilala ko si Sofia, isang Filipino-Australian student na naging roommate ko.
Siya ang unang taong nagpilit sa akin na lumabas kapag weekends.
“Hindi ka pumunta sa Australia para umiyak sa kwarto,” sabi niya.
Dinala niya ako sa mga weekend market.
Sa maliit na Filipino café sa Footscray.
Sa beach kahit sobrang lamig.
At isang araw, isinama niya ako sa volunteer program para sa international students.
Doon ko nakilala si Daniel Lim.
Tahimik siya.
Hindi maporma.
Hindi rin iyong tipong papasok sa isang silid at lahat mapapalingon.
Pero noong unang beses kaming nag-usap, napansin ko agad ang isang bagay.
Nakikinig siya.
Talagang nakikinig.
Kapag sinabi kong ayaw ko ng isang bagay, hindi niya tinatanong kung “seryoso ba talaga ako.”
Kapag hindi ako komportable, hindi niya sinasabing masyado akong sensitive.
At kapag nagkukuwento ako, hindi niya ginagamit ang mga kahinaan ko para gawing biro.
Noong una, natatakot ako sa kabaitan niya.
Dahil kay Miguel, natutunan kong maghinala sa mabubuting kilos.
Iniisip ko agad:
Ano ang kapalit?
May pustahan ba?
May ibang babae bang naghihintay?
May sikreto bang hindi ko alam?
Hindi ako pinilit ni Daniel.
Isang gabi, pagkatapos naming mag-volunteer sa orientation event, sabay kaming naglakad papunta sa tram stop.
“Parang palagi kang handang tumakbo,” sabi niya.
Napatingin ako.
“Ganun ba?”
“Oo.”
Ngumiti siya.
“Pero hindi ko naman kailangang habulin ka.”
Tumigil ako.
Hindi niya alam kung gaano kabigat ang simpleng pangungusap na iyon.
Hindi ko kailangang habulin ka.
Hindi niya kailangang kontrolin ako para manatili ako.
Hindi niya kailangang iparamdam na utang na loob ko ang pagmamahal niya.
At ako…
hindi ko kailangang matakot para mahalin.
Naging magkaibigan muna kami.
Halos isang taon.
Noong araw na inamin niyang gusto niya ako, hindi siya gumawa ng malaking eksena.
Walang bulaklak sa harap ng maraming tao.
Walang dramatic na speech.
Nasa café lang kami.
Umuulan sa labas.
“Angela,” sabi niya, “gusto kita. Pero kung hindi ka ready, wala kang kailangang sagutin ngayon.”
Napatitig ako sa kanya.
“Paano kung hindi ako maging ready?”
Ngumiti siya.
“Then I’ll still respect you.”
Doon ko nalaman na may mga taong kayang magmahal nang hindi ka kinukulong.
Hindi ako sumagot agad.
Makalipas ang dalawang linggo, ako ang nag-aya sa kanya sa dinner.
At doon nagsimula ang isang relasyon na walang pustahan.
Walang childhood fiancée.
Walang babaeng kailangang tiisin para patunayang “mature” ako.
Samantala, paminsan-minsan ay may naririnig akong balita mula sa Pilipinas.
Hindi ko hinihingi.
May mga kaibigan lang talagang mahilig mag-update.
Hindi natuloy ang engagement nina Miguel at Camille.
Matapos kumalat ang lumang group chat, nagalit ang pamilya ni Camille dahil lumabas din doon ang ilang mensahe ni Miguel na minamaliit siya.
Apparently, habang ipinagtatanggol niya si Camille sa harap ko, iba naman ang sinasabi niya sa barkada niya.
Napagod din si Camille.
At sa huli, siya mismo ang umatras sa engagement.
May isang beses na nag-message siya sa akin.
Hindi para makipag-away.
Hindi para magyabang.
Kundi para humingi ng tawad.
【Angela, hindi ko inaasahang patawarin mo ako. Gusto ko lang aminin na maraming beses kitang sinadya na pagselosin dahil gusto kong patunayan na ako pa rin ang pinakamahalagang babae sa buhay ni Miguel. Mali ako.】
Matagal kong tinitigan ang mensahe.
Pagkatapos ay sumagot ako.
【Sana pareho tayong matutong huwag gawing sukatan ng halaga natin ang pagpili ng isang lalaki.】
Hindi na siya sumagot.
At sapat na iyon.
Hindi kami naging magkaibigan.
Hindi rin namin kailangang maging magkaibigan.
Minsan, closure ang pagkilala lang na tapos na.
Tatlong taon pagkatapos kong umalis ng Manila, bumalik ako sa Pilipinas para sa graduation ng nakababatang kapatid ko.
Paglabas ko ng airport, sinalubong ako ng mainit na hangin.
Nakakatuwa.
Noon, akala ko kapag bumalik ako, babalik din lahat ng sakit.
Pero wala.
Parang lugar lang ang Manila.
Hindi na kulungan.
Hindi na alaala ni Miguel.
Kasama ko si Daniel.
Nang ipakilala ko siya sa pamilya ko, agad siyang minahal ng nanay ko.
Hindi dahil impressive siya.
Kundi dahil pagkatapos ng hapunan, siya ang kusang nagligpit ng mesa habang kausap ang tatay ko tungkol sa basketball.
“Okay ’yan,” bulong ng nanay ko.
Napatawa ako.
“Ma.”
“Ano? Nag-oobserve lang.”
Kinabukasan, pumunta ako sa dati kong university para kunin ang ilang dokumentong kailangan ko.
Hindi ko inaasahan na makikita ko siya.
Pero naroon si Miguel.
Nakatayo sa labas ng registrar.
Mas payat.
Mas tahimik.
At sa unang pagkakataon, parang hindi na siya iyong lalaking minsang hawak ang buong mundo ko.
Isa na lang siyang taong minsang naging bahagi ng nakaraan ko.
“Angela?”
Huminto ako.
Napatingin siya kay Daniel na naghihintay ilang metro ang layo.
Pagkatapos ay bumalik ang tingin niya sa akin.
“Ang tagal.”
“Oo.”
“Kamusta ka?”
“Mabuti.”
Natahimik siya.
Pagkatapos ay ngumiti nang mapait.
“Narinig kong nagtatrabaho ka na sa Melbourne.”
“Oo.”
“Masaya ako para sa’yo.”
Hindi ko alam kung totoo.
Pero hindi na rin mahalaga.
May inilabas siyang maliit na bagay mula sa bulsa.
Ang bracelet.
Iyong ibinalik ko sa kanya noong araw ng earthquake drill.
“Hindi ko ito itinapon.”
Tiningnan ko lang.
“Dapat siguro noon pa.”
Napatawa siya nang mahina.
Pagkatapos ay namula ang mata niya.
“Angela, sorry.”
Tatlong taon kong hinintay ang tunay na apology na iyon.
Nakakatawa.
Nang dumating, wala na akong naramdaman.
“Alam mo,” sabi niya, “akala ko may panahon pa ako noon.”
“Akala ko magagalit ka lang.”
“Akala ko babalik ka rin.”
Tumango ako.
“Alam ko.”
“Hindi ko inakalang aalis ka talaga.”
“Doon ka nagkamali.”
Napatingin siya kay Daniel.
“Boyfriend mo?”
Tumango ako.
“Fiancé.”
Napatingin siya agad sa kamay ko.
Simple lang ang singsing.
Walang engrandeng bato.
Pero nang isuot iyon ni Daniel dalawang buwan bago kami umuwi, ang tanong niya ay:
“Gusto mo bang bumuo tayo ng buhay na pareho nating pinipili araw-araw?”
At sinabi kong oo.
Hindi dahil natatakot akong mawala siya.
Kundi dahil malaya akong piliin siya.
Napangiti si Miguel, pero hindi umabot sa mata niya.
“Congratulations.”
“Salamat.”
Akala ko iyon na ang huli naming pag-uusap.
Pero bago ako umalis, tinawag niya ulit ako.
“Angela.”
Lumingon ako.
“Kung hindi nangyari ang pustahan…”
Tumigil siya.
“…sa tingin mo ba tayo pa rin?”
Napatingin ako sa lalaking minsang minahal ko nang higit sa sarili ko.
Pagkatapos ay umiling ako.
“Hindi pustahan ang sumira sa atin, Miguel.”
Napakunot ang noo niya.
“Ang sumira sa atin ay iyong bawat pagkakataong nakita mong nasasaktan ako at pinili mong sabihin na ako ang problema.”
Hindi siya nakasagot.
“Ang pustahan ang dahilan kung bakit nagsimula tayo.”
“Pero ikaw ang dahilan kung bakit natapos.”
Tumango ako sa kanya.
“Ingatan mo ang sarili mo.”
Pagkatapos ay naglakad ako papunta kay Daniel.
Hindi ako lumingon.
Sa gabi bago ang flight namin pabalik Melbourne, kumain kami ng pamilya ko sa isang maliit na restaurant sa Makati.
Maingay.
Mainit.
May tawanan sa kabilang mesa.
Hawak ni Daniel ang kamay ko sa ilalim ng mesa.
“Okay ka?” tanong niya.
“Oo.”
“At sigurado ka?”
Ngumiti ako.
“Very.”
Hindi niya alam na ilang taon na ang nakalipas, may ibang lalaki ring nagtanong sa akin kung sigurado ako.
Pero noon, palaging may tamang sagot na kailangan kong ibigay para hindi siya magalit.
Kay Daniel, puwede akong magsabi ng oo.
Puwede ring hindi.
Pareho niyang igagalang.
Ilang buwan pagkatapos noon, ikinasal kami sa isang maliit na ceremony sa Melbourne.
Dumating ang pamilya ko mula Pilipinas.
Si Sofia ang maid of honor ko.
Walang engrandeng ballroom.
Walang daan-daang bisita.
Walang arranged engagement na kailangang sundin.
May araw.
May hangin.
May mga taong totoong masaya para sa amin.
Bago ako maglakad papunta kay Daniel, nag-vibrate ang cellphone ko.
May message request.
Mula kay Miguel.
Isang picture iyon ng lumang bracelet.
May maikling mensahe.
【Finally threw it away. I hope you’re happy, Angela.】
Tiningnan ko iyon nang ilang segundo.
Pagkatapos ay ngumiti ako.
Hindi ako sumagot.
Hindi dahil galit pa ako.
Kundi dahil wala nang kailangang sabihin.
Pinatay ko ang cellphone.
Iniabot iyon kay Sofia.
At naglakad ako papunta sa lalaking naghihintay sa akin sa dulo ng aisle.
Noong una, akala ko ang pinakamagandang paghihiganti ay ang makita ni Miguel na masaya ako nang wala siya.
Mali pala.
Ang pinakamagandang ending ay dumating noong araw na wala na akong pakialam kung nakita niya man o hindi.
Dahil ang buhay ko ay hindi na kuwento tungkol sa lalaking hindi ako pinili.
Hindi na rin ito kuwento tungkol sa babaeng nang-insulto sa akin sa harap ng buong campus.
At lalong hindi ito kuwento tungkol sa isang limang-libong-pisong pustahan.
Kuwento na ito ng babaeng minsang natakot umalis…
pero natutong piliin ang sarili.
At sa huli, nang makita ko si Daniel na nakangiti habang hinihintay ako, isang bagay lang ang naisip ko:
Mabuti na lang umalis ako noong araw na akala ko katapusan na ng mundo ko.
Dahil kung hindi…
hindi ko sana natagpuan ang buhay na talagang para sa akin.
