Sa Ika-18 Kaarawan ng Anak Naming Naka-Wheelchair, Akala ng Asawa Ko Mananatili Siyang Tahimik—Hanggang Ilantad Niya ang Sikretong Narinig Niya sa Loob ng Labingwalong Taon
Sa loob ng labingwalong taon, pinaramdam sa akin ng asawa ko na kasalanan ko kung bakit naka-wheelchair ang anak namin.
Hindi niya ako direktang tinawag na may kasalanan.
Mas mahusay siya roon.
Isang tingin. Isang buntong-hininga. Isang pangungusap na hindi tinatapos.
Pero noong ika-18 kaarawan ng anak namin, kinuha nito ang mikropono, tumingin diretso sa kanyang ama at sinabi:
“Pa, alam ko ang lahat ng sinasabi mo kapag akala mong hindi kita naririnig.”
Ako si Liza Santiago, apatnapu’t limang taong gulang, taga-Pasig.
Halos kalahati ng buhay ko ay umikot sa dalawang tao—ang asawa kong si Ramon at ang anak naming si Gabriel.
O Gab, gaya ng tawag naming lahat sa kanya.
Tatlong taong gulang pa lang si Gab nang matapos ang mahabang serye ng tests, consultations at therapy.
Isang espesyalista sa Maynila ang maingat na nagpaliwanag sa amin na malaki ang posibilidad na hindi kailanman makalakad nang mag-isa ang anak namin.
Hanggang ngayon, malinaw pa rin sa alaala ko ang araw na iyon.
Nakaupo si Gab sa examination bed habang yakap ang maliit niyang pulang toy jeepney.
Tahimik akong umiiyak.
Si Ramon naman ay nakatingin lamang sa puting dingding.
Buong biyahe pauwi, wala siyang sinabi.
Akala ko takot siya.
Akala ko kailangan lang niya ng panahon upang tanggapin ang nangyari.
Mali pala ako.
Lumaki si Ramon na baliw sa basketball.
Coach ng barangay team ang kanyang ama. Noong magkasintahan pa kami, paulit-ulit niyang ikinukuwento kung paano niya tuturuan ang magiging anak naming lalaki.
“Pag sampu niyan, tuturuan ko nang mag-three-point shot.”
“Dadalahin ko sa lahat ng laro.”
“Siguradong mas matangkad pa sa akin ’yan paglaki.”
Nang isilang si Gab, punong-puno ng plano si Ramon.
Pero habang lumilipas ang mga taon at nagiging malinaw ang kondisyon ng anak namin, parang hindi niya kayang magpaalam sa batang iyon na matagal na niyang binuo sa isip.
At unti-unti, ako ang ginawa niyang dahilan kung bakit nawala ang pangarap na iyon.
“Kung mas maaga sana tayong naghanap ng ibang doktor…”
Minsan ganoon lang.
O kaya:
“May mahihina rin naman ang katawan sa side ng pamilya mo, di ba?”
Pagkatapos, tatahimik siya.
Hindi na kailangang ituloy.
Naiintindihan ko.
At ang mas masakit, naiintindihan din ni Gab.
Kapag may wheelchair basketball competition siya at hindi sumipot si Ramon, ako ang gumagawa ng dahilan.
“May emergency meeting lang si Papa.”
Kapag may recognition ceremony at ako lang ang nakaupo sa parent section:
“Traffic siguro.”
Kapag may kakilalang ipinagmamalaki ang anak nilang varsity player, ngingiti si Ramon at sasabihin:
“Buti na lang, hindi ko kailangang gumastos sa mamahaling basketball shoes.”
Tatawa ang iba dahil hindi nila alam kung ano ang dapat gawin.
Si Gab naman ay yuyuko.
At ako?
Magpapalit ako ng usapan.
Matagal kong inisip na pinoprotektahan ko ang anak ko.
Hindi ko namalayang tinuturuan ko pala siyang tiisin ang mga salitang hindi niya kailanman dapat tiniis.
Labindalawang taong gulang si Gab nang minsang maabutan ko si Ramon sa kusina.
Sa basketball court sa tapat ng subdivision, may isang amang naglalaro kasama ang anak niya.
Matagal silang pinanood ni Ramon.
“Alam mo kung ano ang pinakamasakit?” tanong niya.
“Ano?”
“Hindi alam ng mga lalaking iyon kung gaano sila kaswerte.”
Parang may malamig na bagay na bumagsak sa dibdib ko.
“Maswerte rin tayo, Ramon.”
Tumingin siya sa akin.
Hindi galit.
Mas masakit.
Parang pagod.
“Hindi mo naiintindihan.”
Sa loob ng maraming taon, hindi ko nakalimutan ang apat na salitang iyon.
At sa sobrang tagal niyang paulit-ulit na nagpapahiwatig na may kasalanan ako, dumating sa puntong ako na rin ang nagsimulang magtanong.
May nakaligtaan ba ako habang buntis?
May sintomas ba akong hindi napansin?
Dapat ba akong nagpumilit sa mas maraming tests?
Ilang doktor na ang nagsabi sa akin na wala akong ginawa upang maging sanhi ng kondisyon ni Gab.
Pero kapag ang isang kasinungalingan ay inuulit sa iyo nang maraming taon, minsan nagiging boses din ito sa loob ng ulo mo.
Ang anak ko mismo ang nagpatigil sa boses na iyon.
Isang gabi, matapos ang isa na namang masakit na komento ni Ramon, pumasok ako sa kuwarto ni Gab.
Gumagawa siya ng project para sa school.
“Anak…”
Tumingin siya sa akin.
“Sorry.”
Napakunot ang noo niya.
“Bakit?”
Hindi ako makasagot.
Matagal niya akong tiningnan.
Pagkatapos ay inilapag niya ang lapis.
“Ma, wala kang ginawa.”
Nabigla ako.
Labindalawang taong gulang lamang siya noon.
Pero siya ang nagpapalakas ng loob sa akin.
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Sabi ni Coach, may mga taong sobrang nakatingin sa mga bagay na hindi nila magawa kaya hindi na nila nakikita kung gaano karami ang kaya nila.”
Pumasok ako sa banyo para umiyak.
Pagsapit ng seventeen ni Gab, halos kalahati ng dingding niya ay puno na ng certificates, medals, school awards at larawan mula sa adaptive sports competitions.
Volunteer din siya sa isang programang nagtuturo ng sports sa mga batang may physical disabilities.
Pangarap niyang kumuha ng engineering at gumawa balang araw ng mas abot-kayang mobility devices.
Nang makatanggap siya ng full scholarship mula sa isang kilalang unibersidad sa Maynila, halos liparin niya ang hallway sa bilis ng pagpapaandar ng wheelchair.
“Ma! Ma! Tingnan mo!”
Umiyak ako.
Umiyak ang kapatid kong si Marissa.
Pati kapitbahay namin, nalaman agad ang balita.
Si Ramon?
Binasa niya ang scholarship letter.
“Magaling.”
Dalawang segundo.
Dalawang salita.
Pagkatapos ay iniwan niya iyon sa mesa at umakyat.
Ngumiti si Gab na parang sapat na ang dalawang salitang iyon.
Pero alam kong hindi.
Makalipas ang isang buwan, ipinagdiwang namin ang ika-18 birthday niya sa bahay ng kapatid ko sa Quezon City.
May mga ilaw sa hardin.
Dumating ang mga pinsan niya, professors, teammates, kapitbahay, at ang coach na halos naging pangalawang ama na niya.
Sa unang pagkakataon sa matagal na panahon, masaya si Ramon.
Nag-ihaw pa siya.
Nakisama.
Tumawa.
At nagkamali akong isipin na baka nagbago na siya.
Pagkatapos ng cake, tumayo si Marissa.
“Speech naman diyan, birthday boy!”
Nagtawanan at pumalakpak ang lahat.
Kinuha ni Gab ang mikropono.
Nagpasalamat siya sa mga guro niya.
Sa teammates.
Sa coach.
Sa akin.
Pagkatapos ay tumingin siya kay Ramon.
Nakapatong noon ang kamay ng asawa ko sa balikat ko.
Biglang nawala ang ngiti ni Gab.
“May gusto rin akong sabihin tungkol sa parents ko.”
Unti-unting tumahimik ang hardin.
“Ma, salamat kasi hindi mo ako kailanman tinuring na kulang.”
Napakagat ako sa labi.
Pagkatapos ay tumingin siya sa kanyang ama.
“Pa…”
Naramdaman kong nanigas ang kamay ni Ramon.
“May isang bagay kang hindi alam.”
Walang gumalaw.
Huminga nang malalim si Gab.
“Lahat ng usapan na akala mong hindi ko naririnig…”
Huminto siya.
“…narinig ko.”
Namutla si Ramon.
“Gab—”
“Hindi pa ako tapos.”
At sa unang pagkakataon sa loob ng labingwalong taon, nakita kong natakot ang asawa ko sa sarili niyang anak.
Itinaas ni Gab ang mikropono.
“Kasama na roon, Pa, ang gabing sinabi mo kay Tito Jun na alam mong walang kasalanan si Mama.”
Parang tumigil ang buong paligid.
Napalingon ako kay Ramon.
Hindi ako makahinga.
At saka sinabi ni Gab ang pangungusap na tuluyang nagpawala ng kulay sa mukha ng kanyang ama.
“Dahil narinig ko rin kung bakit pinili mong sisihin siya kahit alam mong hindi iyon totoo.”
PART2
Nabitawan ni Ramon ang basong hawak niya.
Bumagsak iyon sa damuhan.
Hindi nabasag.
Pero parang may ibang bagay na nabasag sa pagitan naming tatlo.
“Gabriel,” sabi niya, mababa ang boses. “Hindi ito ang tamang lugar.”
Ngumiti si Gab.
Hindi masaya ang ngiting iyon.
“Labingwalong taon akong naghintay ng tamang lugar, Pa.”
Walang nagsalita.
Maging ang mga batang naglalaro kanina sa kabilang bahagi ng hardin ay tumahimik dahil tinawag sila ng mga magulang nila palapit.
Lumapit ako nang kaunti kay Gab.
“Anak…”
Tumingin siya sa akin.
“Ma, kailangan mong marinig ito.”
Pagkatapos ay bumalik ang tingin niya sa kanyang ama.
“Eight years old ako nang una kong marinig.”
Napapikit si Ramon.
Parang alam na niya kung anong gabing tinutukoy ng anak namin.
“Gabi iyon pagkatapos ng checkup ko. Akala ninyo tulog ako. Nasa sala kayo ni Tito Jun.”
Napatingin ang lahat sa kapatid ni Ramon.
Si Jun, na nakatayo malapit sa mesa, ay biglang umiwas ng tingin.
Nagpatuloy si Gab.
“Narinig kitang sabihin na malinaw naman daw ang sinabi ng doktor. Walang ginawa si Mama noong buntis siya. Wala siyang napabayaang treatment. Wala raw dahilan para sisihin siya.”
Nanlamig ang mga kamay ko.
Hindi ko alam iyon.
Sa lahat ng taon na pinagdudahan ko ang sarili ko, alam pala ni Ramon ang parehong katotohanang sinabi sa akin ng mga doktor.
“Pero sinabi rin ni Tito Jun sa ’yo, ‘Kung alam mong hindi kasalanan ni Liza, bakit parang galit ka sa kanya?’”
Napatingin si Gab kay Ramon.
“At alam mo ba kung ano ang sagot mo?”
“Gab, tama na,” bulong ni Ramon.
Hindi sumigaw ang anak namin.
Mas masakit dahil kalmado siya.
“Sabi mo, ‘Kailangan kong may sisihin.’”
Parang may humampas sa dibdib ko.
Napatakip ako sa bibig.
“Hindi…” sabi ni Ramon.
Pero si Jun ang nagsalita.
“Kuya.”
Isang salita lang.
Warning.
Pero huli na.
“Sinabi mo rin,” patuloy ni Gab, “‘Kapag hindi ko siya sinisi, kailangan kong aminin na galit lang ako dahil hindi naging katulad ng inaasahan ko ang buhay natin.’”
Walang kahit isang taong gumalaw.
Napatingin ako kay Ramon.
Sa loob ng labingwalong taon, ilang beses niya akong pinatulog na umiiyak?
Ilang gabi akong nag-search sa internet kung may nagawa ba akong mali?
Ilang beses akong nagdasal na sana ako na lang ang may problema?
At alam niya.
Alam niya mula pa noon.
“Ramon…” Nanginginig ang boses ko. “Totoo ba?”
Hindi siya sumagot.
At minsan, ang kawalan ng sagot ang pinakamalinaw na sagot sa lahat.
Tumawa nang mahina si Gab.
Walang saya.
“Hindi iyon ang huling beses na narinig kita.”
“Anak,” sabi ko, “hindi mo kailangang—”
“Ma, please.”
Pinunasan niya ang mata niya.
Doon ko lang napansin na nangingilid ang luha niya.
“Thirteen ako noong marinig kitang kausap si Lolo sa garahe.”
Lumunok siya.
“Sinabi mo, ‘Minsan naiisip ko kung ano kaya ang buhay ko kung normal ang anak ko.’”
May ilang bisita ang napayuko.
Napapikit ang coach ni Gab.
Naramdaman kong may kamay na humawak sa braso ko.
Si Marissa.
Galit na galit ang mukha niya.
Pero si Gab ay nakatingin lamang kay Ramon.
“Alam mo kung ano ang pinakamasakit, Pa?”
Hindi sumagot ang ama niya.
“Hindi iyong tinawag mo akong hindi normal.”
Huminga nang malalim si Gab.
“Ang pinakamasakit ay kinabukasan, dinala mo ako sa therapy at sinabi mong proud ka sa akin.”
Napaluha ako.
“Doon ko naintindihan na marunong kang magsabi ng mga salitang gusto kong marinig kahit iba ang sinasabi mo kapag nakatalikod ako.”
Umupo si Ramon sa pinakamalapit na silya.
Parang biglang tumanda ang mukha niya.
“Hinding-hindi kita kinamuhian,” sabi niya.
Agad sumagot si Gab.
“Hindi sapat iyon.”
“Gab—”
“Hindi sapat na hindi mo ako kinamuhian.”
Mas lumakas ang boses niya.
“Anak mo ako. Hindi ako consolation prize dahil hindi nakuha ang anak na gusto mo.”
Walang tunog maliban sa mahinang ugong ng electric fan sa patio.
“Hindi ko kailangan ng tatay na nagpapasalamat dahil mabait akong bata. Hindi ko kailangan ng tatay na sasabihing ‘good job’ pagkatapos kong manalo, pero ikinahihiya naman ako kapag kinukumpara niya ako sa anak ng ibang tao.”
Napayuko si Ramon.
“Hindi kita ikinahihiya.”
“Talaga?”
Sa unang pagkakataon, tumaas ang boses ni Gab.
“Bakit hindi ka pumunta sa finals ko noong fourteen ako?”
“May trabaho ako.”
“Wala.”
Napatigil si Ramon.
“Tinawagan ko si Tito Jun noon. Kasama ka niya sa basketball game.”
Napamura nang mahina ang isa sa mga pinsan ko.
Pinisil ni Marissa ang braso ko.
Patuloy ang luha ko.
Hindi ko na pinupunasan.
“Bakit hindi ka pumunta noong binigyan ako ng academic award?”
Tahimik si Ramon.
“Bakit dalawang salita lang ang sinabi mo nang makakuha ako ng scholarship?”
“Hindi ako magaling sa ganoong bagay!”
“Pero ang dami mong salita kapag si Mama ang sinisisi mo.”
Tumama iyon.
Hindi lamang kay Ramon.
Pati sa akin.
Dahil biglang malinaw sa akin ang isang bagay na labingwalong taon kong tinatakasan.
Hindi lamang si Ramon ang nabigo kay Gab.
Ako rin.
Hindi dahil sa kondisyon niya.
Kundi dahil masyado akong abala sa pagpapanatili ng pamilya kaya hindi ko agad ipinagtanggol ang anak ko laban sa mismong taong dapat sana ay nagbibigay sa kanya ng seguridad.
Lumapit ako kay Gab.
“Anak…”
Napatingin siya sa akin.
“Sorry.”
Umiling siya agad.
“Ma—”
“Hayaan mo akong magsabi.”
Lumuhod ako sa tabi ng wheelchair niya.
“Akala ko pinoprotektahan kita kapag gumagawa ako ng dahilan para sa Papa mo.”
Tumulo ang luha ko sa kamay niya.
“Akala ko kapag tinakpan ko ang mga pagkukulang niya, mas kaunti ang masasaktan ka.”
Umiyak na rin siya.
“Pero hindi pala. Ang itinuro ko sa ’yo ay manahimik.”
Hinawakan ko ang kamay niya.
“At hindi kita dapat pinatahimik kahit hindi ko sinasadya.”
Yumuko si Gab at niyakap ako.
Doon na ako tuluyang humagulgol.
Hindi ko alam kung gaano katagal kaming ganoon.
Hanggang marinig ko si Ramon.
“Liza.”
Hindi ako agad lumingon.
“Liza, nagkamali ako.”
Tumayo ako.
“Hindi.”
Namutla siya.
“Hindi sapat ang salitang ‘nagkamali.’”
“Alam ko.”
“Hindi mo alam.”
Lumapit ako sa kanya.
Sa unang pagkakataon sa halos dalawang dekada, hindi ako natatakot na masira ang katahimikan sa bahay namin.
“Sinabi sa atin ng doktor na wala akong kasalanan.”
Tumango siya.
“Alam mo.”
“Oo.”
“Pero hinayaan mo akong magduda sa sarili ko sa loob ng labingwalong taon.”
Pumikit siya.
“Oo.”
“Bakit?”
Matagal bago siya nakasagot.
Nang magsalita siya, basag na ang boses niya.
“Dahil mahina ako.”
Tahimik akong nakinig.
“Galit ako.”
Tinakpan niya ang mukha niya sandali.
“Hindi kay Gab. Hindi sa iyo. Sa buhay. Sa sarili ko. Sa lahat.”
Umiling siya.
“At imbes na harapin ko iyon, gumawa ako ng taong masisisi.”
Tumingin siya sa akin.
“Ikaw.”
Masakit marinig.
Pero kakaiba rin ang pakiramdam.
Parang may tanikala na sa wakas ay nabuksan.
“Hindi kita hihingan ng tawad para manatili ka,” sabi niya.
Napatingin ako sa kanya.
“Hindi rin ako hihingi kay Gab ng kapatawaran ngayong gabi.”
Tumingin siya sa anak namin.
“Hindi ko deserve na humingi ng mabilis na kapatawaran pagkatapos ng labingwalong taon.”
Tahimik si Gab.
“Pero gusto kong sabihin ito.”
Tumayo si Ramon.
Huminga siya nang malalim.
“Anak, hindi ikaw ang kulang.”
Nanginginig ang panga niya.
“Ako.”
Napaluha si Gab.
“Hindi dahil hindi ka nakakalakad. Hindi dahil naka-wheelchair ka. Kundi dahil habang lumalaki ka, hindi ko nagawang maging ama na kailangan mo.”
Hindi sumagot si Gab.
At tama iyon.
Walang obligasyon ang isang anak na agad yakapin ang magulang dahil marunong na itong humingi ng tawad.
Nang gabing iyon, hindi kami nagpatuloy sa party na parang walang nangyari.
Pero hindi rin namin pinauwi ang mga bisita nang mabigat ang lahat.
Si Gab mismo ang nagsabi:
“Birthday ko pa rin naman.”
Natawa ang ilan habang umiiyak.
Nagpatugtog ulit ang mga pinsan niya.
Dinala ng coach ang cake pabalik sa mesa.
May mga lumapit kay Gab.
May yumakap.
May tahimik lamang na humawak sa kanyang balikat.
Si Ramon ay naupo sa isang sulok.
Mag-isa.
At sa unang pagkakataon, hindi ko siya iniligtas mula sa consequences ng sarili niyang ginawa.
Pag-uwi namin, kumuha ako ng maliit na maleta.
Nakaupo si Ramon sa gilid ng kama.
“Saan ka pupunta?”
“Kay Marissa muna.”
Tumango siya.
Hindi niya ako pinigilan.
“Babalik ka ba?”
Tiningnan ko siya.
“Hindi ko alam.”
Iyon ang unang pagkakataon sa buhay mag-asawa namin na hindi ako nagsinungaling para pagaanin ang pakiramdam niya.
Tatlong buwan kaming magkahiwalay.
Nag-counseling si Ramon.
Hindi dahil sinabi kong gawin niya.
Siya mismo ang naghanap.
Si Gab naman ay nagsimula na sa university.
Engineering.
Sa unang araw niya sa campus, ako ang kasama niya.
Wala si Ramon.
Hindi dahil ayaw niyang pumunta.
Kundi dahil sinabi ni Gab:
“Hindi pa ako ready.”
At sa pagkakataong iyon, nirespeto iyon ni Ramon.
Walang guilt.
Walang drama.
Walang reklamo.
Makalipas ang limang buwan, may wheelchair basketball exhibition game si Gab.
Dalawang araw bago iyon, nakatanggap siya ng message mula sa ama niya.
Hindi mahaba.
“Pwede ba akong manood? Okay lang kung ayaw mo.”
Ipinakita sa akin ni Gab ang cellphone.
“Ano’ng sasabihin mo?”
Nag-isip siya.
Pagkatapos ay nag-type.
“Pwede. Pero huwag kang magdala ng expectations. Manood ka lang.”
Dumating si Ramon nang maaga.
Umupo sa pinakadulong bahagi ng bleachers.
Wala siyang sinabing instruction.
Hindi siya sumigaw kung ano ang dapat gawin ni Gab.
Hindi siya nagkumpara.
Nanood lang siya.
Nang matapos ang laro, natalo ang team nila Gab ng dalawang puntos.
Pero nakangiti ang anak ko.
Lumapit si Ramon.
Akala ko sasabihin niya, “Sayang.”
O, “Dapat ganito.”
Sa halip ay sinabi niya:
“Ang bilis mo pala.”
Natawa si Gab.
“Took you eighteen years to notice.”
Napayuko si Ramon.
“Yeah.”
Sandaling katahimikan.
Pagkatapos ay iniabot ni Gab ang kamay niya.
Hindi yakap.
Hindi kapatawaran.
Kamay lang.
Tinanggap iyon ni Ramon.
At para sa ngayon, sapat na iyon.
Hindi kami nagkabalikan agad ni Ramon.
Sa katunayan, makalipas ang halos isang taon, nagdesisyon akong manatili muna sa sarili kong apartment malapit sa campus ni Gab.
Patuloy kaming nag-uusap.
Patuloy siyang nag-therapy.
Hindi ko alam kung babalik pa kami sa dati.
Sigurado lang ako sa isang bagay:
Hindi ko na gustong bumalik sa dating kami.
Kung magkakaroon man ng bagong relasyon sa pagitan namin, kailangan iyong itayo sa katotohanan, hindi sa katahimikan.
Si Gab naman?
Minsan ay tinanong ko siya kung pinagsisisihan niyang sinabi niya ang lahat sa birthday niya.
Napangiti siya.
“Hindi.”
“Hindi ka natakot?”
“Takot na takot.”
“Bakit mo pa rin ginawa?”
Tumingin siya sa wheelchair niya, saka sa akin.
“Ma, buong buhay ko tinuturuan ako ng mga tao na humingi ng tulong kapag may hagdan na hindi ko kayang akyatin.”
Ngumiti siya.
“Pero minsan, hindi hagdan ang hadlang.”
“Minsan, katahimikan.”
At doon ko naunawaan ang bagay na dapat sana ay matagal ko nang natutunan.
Ang pinakamabigat na kapansanan sa isang pamilya ay hindi laging nasa katawan.
Minsan nasa mga salitang hindi binibigkas.
Sa mga katotohanang itinatago.
Sa mga sugat na pinipiling huwag tingnan dahil mas madaling magkunwaring maayos ang lahat.
Hindi kailangan ni Gabriel na makalakad upang patunayan na buo siya.
Kami ang kailangang matutong tumayo para sa kanya.
At para sa sarili namin.
Mensahe:
May mga anak na hindi humihingi ng perpektong magulang. Ang hinihingi lang nila ay isang tahanang hindi sila pinaparamdam na kulang. At kung may taong paulit-ulit na pinapasan sa iyo ang kasalanang hindi naman iyo, tandaan: ang katahimikan ay hindi laging kapayapaan. Minsan, ang pagsasalita ng katotohanan ang unang hakbang para tuluyang gumaling ang isang pamilya.
