Tatlong Buwang Nasa Germany Daw ang Asawa Ko—Pero Sa Burol ng Ama ng Kliyente Ko, Siya ang Ipinakilalang Mapapangasawa!
PARTE 1
“Isang taon nang patay ang asawa ko. Pinag-iisipan ko na ngang magpakasal ulit.”
Sinabi ko iyon habang nakatingin sa lalaking kagabi lang ay nagbilin sa akin na magpadala ng makapal na jacket sa Germany.
Asawa ko siya.
At ngayon, nakatayo siya sa burol ng ama ng kliyente ko, yakap ang baywang ng babaeng nagpapakilala sa kaniyang nobyo.
Hunyo dose noon. Dahil walang pasok, dumiretso ako sa punerarya sa Quezon City para makiramay kay Bianca Mendoza, isa sa pinakamahalagang kliyente ng kompanyang pinagtatrabahuhan ko.
Tatlong buwan ko nang hindi nakikita si Marco.
Ayon sa kaniya, ipinadala siya sa Frankfurt para ayusin ang isang proyektong muntik nang bumagsak. Ako ang nagplantsa ng mga polo niya. Ako ang naglagay ng gamot sa sikmura at adaptor sa maleta.
Ako rin ang naniwalang pagod lang siya kaya ayaw niyang sumagot sa mga tawag.
Pero naroon siya.
Nakasuot ng itim, may maliit na puting bulaklak sa dibdib, at nakapuwesto sa tabi ng kabaong kasama ng pamilya.
Nang makita ako, lumapit si Bianca.
“Ma’am Andrea, salamat po sa pagpunta.”
Namamaga ang mga mata niya. Kumapit siya sa braso ni Marco na para bang doon lamang siya nakakakuha ng lakas.
“Si Marco po, boyfriend ko. Dapat next month na ang pamamanhikan namin. Hindi na inabot ni Papa.”
Saglit na nanigas ang kamay ng asawa ko.
Pagkatapos, tumango siya.
“Ma’am Andrea.”
Parang ngayon lang kami nagkakilala.
Parang hindi niya kabisado kung paano ako matulog, kung anong kape ang iniinom ko, kung saan ko itinatago ang singsing kapag naghuhugas.
“Mag-isa po kayo?” tanong ni Bianca. “Nasa abroad pa rin ang husband ninyo?”
Doon ko sinabi na patay na siya.
Namuti ang mukha ni Marco.
Napabitaw naman si Bianca sa kaniyang braso.
“Ay, sorry po. Akala ko kasi noong sinabi ninyong wala siya—”
“Matagal na iyon,” sagot ko.
Iniabot ko ang abuloy at lumapit sa kabaong. Habang nagdarasal, naririnig ko ang mahinang boses ni Marco sa likod ko.
“Umupo ka muna, Bianca. Ako na rito.”
Nang matapos ako, hinawakan ng nanay ni Bianca ang kamay ko.
“Mabuting tao iyang si Marco,” sabi niya. “Tatlong buwan siyang halos tumira sa ospital.”
Tatlong buwan.
“Siya ang naghanap ng doktor. Siya ang naglakad ng papeles. Kapag hindi makatulog ang asawa ko, sinasamahan niya hanggang umaga.”
Tumingin ako sa lalaking maingat na inaayos ang itim na cardigan sa balikat ni Bianca.
Isang taon bago nito, nasa ospital din ang tatay ko.
Tinawagan ko si Marco mula sa hagdanan habang nanginginig ang mga kamay.
“Sabi ng doktor, baka dalawang araw na lang. Hinahanap ka ni Papa. Puwede ka bang umuwi?”
May narinig akong papel na binabaliktad.
Pagkatapos, sumagot siya.
“Hindi naman ako doktor, Andrea. Ano ang magagawa ko diyan?”
Nakiusap ako.
“Gusto ka lang niyang makita.”
“May mga taong umaasa sa akin dito. Huwag kang magdrama. Hindi ko puwedeng iwan ang trabaho para makiiyak.”
Mag-isa akong bumalik sa kuwarto.
Tumingin si Papa sa pintuan sa likod ko.
“Mahirap bang magpaalam si Marco, anak?”
“Opo,” pagsisinungaling ko.
Ngayon, humarap sa akin si Bianca habang pinupunasan ang mga mata.
“Pinauwi ko nga siya para magtrabaho. Nagalit pa.”
Hindi ako kumibo.
“Sabi niya, puwedeng habulin ang trabaho. Pero kapag nawala ang magulang, wala nang pagkakataong bumawi.”
Sa unang pagkakataon, tumingin ako nang diretso kay Marco.
Narinig niya.
Alam niyang narinig ko.
Lumapit siya, pero bago siya makapagsalita, dumating ang tiyahin ni Bianca at iniabot sa kaniya ang isang puting sobre.
“Ito na iyong pinapahanap mo, Marco. Nandito ang lumang litrato.”
Mabilis niyang itinago ang sobre sa bulsa.
Ngunit nakita ko ang larawan bago iyon tuluyang mawala.
Kasama niya roon ang tatay ko.
At hindi ko maunawaan kung bakit nanginginig na ngayon ang kaniyang kamay.
PARTE 2
Hindi ko agad tinanong si Marco tungkol sa litrato.
May mga nagdarasal sa harap ng kabaong. May matandang humahagulgol sa isang upuan. Hindi ko gagawing entablado ang burol ng taong hindi naman nanakit sa akin.
Nagpaalam ako kay Bianca.
“Babalik ako bukas.”
“Salamat po, Ma’am Andrea.”
Nasa labas na ako nang marinig kong bumukas ang pinto.
“Andrea.”
Huminto ako, pero hindi lumingon.
Sa unang pagkakataon mula nang makita niya ako, asawa na ulit ang tawag niya sa akin.
“Pakinggan mo muna ako.”
Tumingin ako sa relo.
“Anong oras na sa Germany?”
Napahinto siya.
“Hindi ito ang tamang lugar.”
“Tama. Kaya bumalik ka sa loob. Kailangan ka ng pamilya mo.”
Hinawakan niya ang braso ko.
Agad kong inalis ang kamay niya.
“Huwag mo akong hawakan.”
Napatingin siya sa mga taong nasa paradahan. Bumaba ang boses niya.
“Walang alam si Bianca.”
“Kaya mo pala akong tawaging Ma’am Andrea.”
“Hindi ko planong umabot sa ganito.”
Tiningnan ko ang puting bulaklak sa dibdib niya.
“Pero may plano kayong pamamanhikan.”
Wala siyang naisagot.
Sumakay ako sa kotse. Doon lamang ako nagsimulang manginig.
Hindi ako umiyak agad. Binuksan ko muna ang mga mensahe namin.
Larawan ng airport.
Larawan ng isang kalye sa Frankfurt.
Reklamo tungkol sa lamig.
Paalala na huwag tumawag kapag gabi dahil umaga raw iyon ng kaniyang trabaho.
Binasa ko ang lahat na para bang may ibang babaeng sumulat ng mga sagot ko.
Kumain ka na.
Inumin mo ang gamot mo.
Huwag mong masyadong pagurin ang sarili mo.
Nakarating ako sa bahay na nakabukas pa rin ang ilaw sa sala, gaya ng ginagawa ko gabi-gabi kahit alam kong hindi siya uuwi.
Nasa aparador ang mga jacket na ipapadala ko.
Sa ibabaw ng mesa, may listahan ng mga bibilhin niyang pasalubong para kay Mama.
Tinawagan ko ang kapatid kong si Liza.
“Puwede kang pumunta?”
Hindi niya ako tinanong kung bakit.
Pagdating niya, ipinakita ko ang litratong palihim kong nakuhanan sa punerarya.
Matagal siyang walang sinabi.
Pagkatapos, umupo siya sa tabi ko.
“May kailangan din akong sabihin.”
Napatingin ako.
“Pagkatapos mamatay ni Papa, may nakita akong mensahe sa phone niya. Hindi ko sinabi dahil akala ko lalo ka lang masasaktan.”
Inilabas niya ang kaniyang cellphone.
May larawan siya ng lumang usapan.
Mensahe iyon ni Papa kay Marco, tatlong araw bago siya namatay.
Anak, kung may problema kayo ni Andrea, pag-usapan ninyo. Huwag mo siyang hayaang maghintay nang walang alam.
Sumunod ang sagot ni Marco.
Wala po tayong kailangang pag-usapan. Pakisabi na lang sa kaniya na busy ako.
Nanlamig ang batok ko.
“Anong ibig sabihin ni Papa?”
Umiling si Liza.
“Hindi ko alam. Pero may sinabi siya sa akin noong gabing iyon. Kapag hindi na raw masaya si Marco, huwag nating piliting manatili.”
Naalala ko ang puting sobre.
Ang litratong gustong itago ni Marco.
Kinabukasan, tumawag ako sa tiyahin ni Bianca. Nakuha ko ang numero niya sa coordinator ng burol, na nagsabing siya ang tumutulong maghanap ng mga larawang gagamitin sa tribute.
Ipinakilala ko ang sarili ko.
“May nakita po akong litrato kahapon. Kasama yata roon ang tatay ko.”
“Ay, ikaw ba ang anak ni Mang Ernesto?”
Napatayo ako.
“Kilala ninyo po siya?”
“Kaibigan siya ni kuya. Magkasama silang nagboluntaryo sa parokya noon.”
Hindi ko alam iyon.
Marami akong hindi alam tungkol sa mga huling buwan ni Papa. Abala ako sa trabaho at pag-aasikaso sa kaniyang gamutan.
“Bakit po hinahanap ni Marco ang larawan?”
Nag-alangan siya.
“May album para sa video. Pinapatanggal niya iyong ilang larawan. Baka raw malungkot si Bianca kapag masyadong maraming mukha ng mga namayapang kaibigan.”
“Puwede ko po bang makita?”
“May kopya ako. Ipapadala ko.”
Ilang minuto lamang, dumating ang larawan.
Nasa isang birthday lunch sila.
Si Papa, ang ama ni Bianca, si Bianca, at Marco.
Nakadikit ang upuan ni Bianca sa asawa ko.
Nasa likod nila ang isang maliit na karatulang may petsa.
Abril dalawampu.
Isang buwan bago namatay si Papa.
Mahigit isang taon bago ang diumano niyang pagpunta sa Germany.
Hindi tatlong buwan ang kasinungalingan.
Matagal na niya akong iniiwan habang nakatira pa siya sa bahay namin.
Tumawag si Marco nang hapon.
Hindi ko sinagot.
Nagpadala siya ng mensahe.
Uuwi ako mamaya. Mag-usap tayo nang maayos.
Sumagot ako.
Huwag muna. Alam kong magkakilala ang mga tatay natin.
Matagal bago dumating ang sagot.
Sino ang nagsabi sa iyo?
Hindi niya itinanggi.
Iyon ang pinakamasakit.
Bandang alas siyete, may kumatok.
Si Bianca.
Kasama niya ang kaniyang pinsan. Pareho silang nakaitim. Hawak niya ang isang brown envelope, at wala sa mukha niya ang magalang na ngiting nakasanayan ko sa mga meeting.
“Puwede po ba tayong mag-usap?”
Pinapasok ko sila.
Hindi siya umupo agad.
“Sinabi ni Tita na anak kayo ni Mang Ernesto. Binanggit niya ang pangalan ninyo sa harap ni Marco.”
Nanginginig ang kaniyang mga labi.
“Tinanong ko siya kung bakit hindi niya sinabi na magkakilala pala ang pamilya natin.”
“Ano ang sagot niya?”
“Wala. Lumabas siya.”
Dahan-dahan niyang inilapag ang sobre.
“Noong naghahanap kami ng pictures ni Papa, nakita ko ito sa kaniyang lumang folder.”
Larawan iyon ng kasal namin.
Ako, si Marco, si Papa, at ang mga ninong.
Nasa likod ang buong pangalan namin.
Andrea Reyes at Marco Villanueva.
“Nakita ko ang mukha ninyo,” sabi ni Bianca. “Pero ayaw ko munang maniwala.”
Hinawakan ko ang singsing ko.
“Ako ang asawa niya.”
Napaupo siya.
Walang sigawan. Walang akusasyon.
May dalawang babaeng nakatitig sa isang litrato, parehong sinusubukang unawain kung kailan nagsimulang maging kasinungalingan ang buhay nila.
“Ang sabi niya,” bulong ni Bianca, “namatay ang asawa niya.”
Hindi ako huminga.
“Noong nakaraang taon. Pagkatapos daw ng matagal na sakit.”
Sumara ang kamay ko sa gilid ng mesa.
Patay ako sa kuwento niya.
Patay siya sa sinabi ko kahapon.
Pero ako lamang ang may alam na may buhay pang taong dapat managot.
Muling tumunog ang doorbell.
Sa screen, nakatayo si Marco.
Tumingin si Bianca sa akin.
“Buksan ninyo.”
Pagkatapos, inilabas niya ang isa pang papel mula sa sobre.
“Sasabihin niya ngayon kung bakit may sulat si Papa para sa inyo na hindi niya kailanman ibinigay.”
PARTE 3
Pagbukas ko ng pinto, agad nagsalita si Marco.
“Andrea, kailangan nating—”
Nakita niya si Bianca sa sala.
Naputol ang sasabihin niya.
Nasa pagitan namin ang mesa, ang larawan ng kasal, at ang nakatiklop na papel na hawak ng babaeng pinangakuan niyang pakakasalan.
“Umupo ka,” sabi ko.
Nanatili siyang nakatayo.
“Hindi ninyo naiintindihan.”
“Kung ganoon,” sagot ni Bianca, “ipaliwanag mo.”
Tumingin siya sa akin, saka kay Bianca, na para bang naghahanap ng mas madaling kausap.
Wala siyang nakita.
“May problema na kami ni Andrea bago pa tayo nagkakilala.”
Hindi ako sumagot agad.
Naalala ko ang gabi bago siya umalis. Nagluto ako ng paborito niyang sinigang. Hinaplos niya ang buhok ko habang naghuhugas ako ng plato.
Sinabi niyang babawi siya pagbalik.
“Anong problema?” tanong ko.
“Palagi kang nasa trabaho. Noong nagkasakit ang tatay mo, wala ka nang ibang inisip.”
Tumayo si Liza mula sa kusina.
“May sakit ang tatay namin.”
“Hindi iyon ang ibig kong sabihin.”
“Pero iyon ang sinabi mo.”
Napatingin si Marco sa sahig.
Si Bianca ang muling nagsalita.
“Ako rin naman, wala akong ibang inisip noong may sakit si Papa. Bakit hindi ka nagreklamo?”
Tahimik ang sala.
Sa labas, may dumaan na tricycle. Narinig ko ang mahinang ugong nito hanggang sa kanto.
Sa loob, wala kaming maitago sa anumang ingay.
“Hindi ko alam kung paano sasabihin sa iyo,” sabi niya sa akin.
“Kaya sinabi mong patay ako?”
“Akala ko makakahanap ako ng tamang pagkakataon.”
“Para sabihin sa kaniyang buhay ako, o para sabihin sa aking may iba ka?”
Hindi niya sinagot.
Ibinuka ni Bianca ang papel.
“Sulat ito ni Papa. Nasa folder niya kasama ng wedding picture ninyo. May pangalan ninyo sa envelope.”
Iniabot niya sa akin.
Hindi ko agad tinanggap.
“Bakit nasa kaniya?”
“Binasa ko muna,” pag-amin niya. “Patawad. Kailangan kong malaman kung ano ang tinatago ni Marco.”
Kinuha ko ang papel.
Maikli ang sulat.
Andrea,
Hindi mo ako gaanong kilala, pero kaibigan ko ang iyong ama. Nakilala ko ang asawa mo sa pamamagitan ng anak kong si Bianca. Sinabi niyang hiwalay na kayo.
Nakita siya ni Ernesto sa bahay namin. Doon namin nalaman na may mga bagay na hindi niya sinasabi nang totoo.
Nakiusap ang iyong ama na kausapin muna niya si Marco. Ayaw niyang makarating sa iyo ang balita habang sabay mong dinadala ang trabaho at kaniyang karamdaman.
Pero lumipas ang mga linggo. Walang umamin.
Kung hawak mo ito, sana magkausap kayo ng anak ko. Hindi niya alam ang buong katotohanan.
Wala akong hangaring dagdagan ang sakit mo. Ayaw ko lamang na pareho kayong mabuhay sa isang kuwentong siya lang ang may kontrol.
Huminto ako sa pagbabasa.
Ang tatay ko, na halos hindi na makahinga noon, ay may dinadala palang ibang bigat.
Hindi lang niya hinihintay ang manugang niya.
Hinihintay niyang tuparin nito ang pangakong magsasabi ng totoo.
“Alam ni Papa,” bulong ko.
Walang gumalaw.
Tumingin ako kay Marco.
“Kaya ayaw mong pumunta sa ospital.”
“Hindi.”
“Alam niyang may Bianca.”
“Nakiusap siya sa akin. Sinabi kong aayusin ko.”
“Kailan?”
“Kailangan ko lang ng oras.”
“Binigyan ka niya. Hanggang namatay siya.”
Napahawak si Marco sa sandalan ng upuan.
“Hindi ko inaasahang ganoon kabilis.”
Ipinikit ko ang mga mata ko.
Sinabi ng doktor na isa o dalawang araw na lamang.
Sinabi ko iyon sa kaniya.
Wala siyang kailangang hulaan.
“Bakit mo kinuha ang sulat?” tanong ni Bianca.
Nanatiling nakatingin si Marco sa akin.
Si Bianca ang sumagot sa sarili niyang tanong.
“Nakita ko ang lumang messages ni Papa. Pinakuha niya sa iyo ang envelope para ihatid kay Ma’am Andrea.”
“Hindi pa iyon ang tamang panahon.”
“May tamang panahon bang malaman na buhay ang asawa ng boyfriend mo?”
Nagsimulang umiyak si Bianca.
Hindi malakas. Hindi katulad ng pag-iyak niya sa burol.
Nakapatong ang dalawang kamay niya sa tuhod, pilit niyang pinananatiling tuwid ang likod.
“Sinabi mo sa akin na nagsulat si Papa dahil nag-aalala siyang malungkot ka pa rin sa namatay mong asawa.”
Walang sagot.
“Kaya pala ayaw niyang matuloy agad ang pamamanhikan. Akala ko nag-aalala lang siyang may sakit siya.”
Napatingin ako sa sulat.
Nauunawaan ko na ang larawan.
Nakita ni Papa ang kaniyang manugang sa bahay ng isang kaibigan. Nakita niya ang buhay na hindi namin alam.
At nang hanapin niya si Marco mula sa kama sa ospital, ako pa ang nagsinungaling para protektahan ang lalaking iyon.
“May gusto sana siyang sabihin,” sabi ni Liza.
Tumingin ako sa kapatid ko.
“Noong gabing wala ka, tinanong niya kung may kasama ka bang umuuwi. Sabi ko, ako. Sinabi niyang mabuti raw.”
Tinakpan ko ang bibig ko.
Hindi niya ako pinabayaan.
Hanggang sa huli, iniisip pa rin niyang baka wala akong masasandalan.
Lumapit si Marco.
“Andrea, nagsisisi ako.”
Napaatras ako.
“Doon ka.”
Huminto siya.
“Aayusin ko ito. Uuwi ako. Tatapusin ko ang—”
“Anong tatapusin mo?” tanong ni Bianca. “Ako?”
Namutla siya.
Nanginginig na rin ang boses ko nang magsalita.
“Hindi bagay na puwede mong ilipat sa isang tabi ang tao kapag may kailangan kang ayusin.”
Umupo ako dahil hindi na kaya ng mga tuhod ko.
“Ayoko nang marinig kung paano mo kami pipiliin. Wala na kaming hinihinging pagpili.”
Hinubad ni Bianca ang singsing sa kaniyang daliri.
Doon ko lamang napansin iyon.
Simple. Manipis. May maliit na bato.
Inilapag niya sa tabi ng larawan namin.
“Bukas, pupunta ka sa burol para kunin ang mga gamit mo. Kasama ang pinsan ko. Hindi ka na tatayo sa tabi namin.”
“Bianca, mahal ko ang papa mo.”
Napatingin siya nang diretso sa kaniya.
“Minahal mo siya habang niloloko ang anak niya.”
Napayuko si Marco.
Ako naman, kinuha ko ang susi ng bahay sa lalagyan sa tabi ng pinto.
“May sarili kang susi. Iwan mo.”
“Andrea—”
“Iwan mo.”
Dahan-dahan niyang inilapag iyon.
Pagkatapos niyang umalis, walang nagsalita nang matagal.
Si Liza ang nag-abot ng tubig.
Si Bianca ang unang humingi ng tawad.
“Hindi ko alam.”
“Naniniwala ako.”
“Kung alam ko lang—”
“Alam ko.”
Hindi niya kailangan magpaliwanag nang paulit-ulit. Narinig ko na ang sapat na kasinungalingan mula sa taong dapat gumawa noon.
Kinabukasan, bumalik ako sa burol.
Wala na si Marco sa tabi ng kabaong.
Niyakap ako ng nanay ni Bianca. Alam na niya.
Hindi niya sinabing sayang ang relasyon.
Hindi niya sinabing pagbigyan namin dahil mabuti naman si Marco sa kaniyang asawa.
“Patawarin mo kami kung may nasabi kaming nakasakit sa iyo,” bulong niya.
“Wala po kayong kasalanan.”
Umupo ako sa likod habang nagdarasal sila.
Pagkatapos ng libing, inayos namin ni Marco ang praktikal na paghihiwalay sa pamamagitan ng abogado. Hindi mabilis ang lahat. May papeles, gastos, at mga pag-uusap na masakit ulitin.
Pero bawat gabi, mas malinaw ang katahimikan sa bahay.
Hindi na ako naghihintay ng mensahe mula sa Germany.
Hindi na ako nag-iiwan ng ilaw para sa taong ibang tahanan ang pinupuntahan.
Isang Linggo, dinala ko si Mama sa puntod ni Papa.
Habang inaayos niya ang mga bulaklak, umupo ako sa tabi ng lapida.
“Pa,” sabi ko, “hindi pala mahirap magpaalam sa trabaho.”
Napahinto si Mama.
“Hindi lang niya gustong pumunta.”
Doon ako umiyak.
Para sa sarili ko. Para kay Papa. Para sa lahat ng gabing ipinagtanggol ko ang isang desisyong hindi ko naman kailangang tanggapin.
Hinawakan ni Mama ang balikat ko.
Wala siyang sinabing dapat matagal ko nang nalaman.
Hinayaan niya lang akong matapos.
Pag-uwi, nakita ko ang kahong naglalaman ng mga jacket ni Marco.
Isinara ko iyon at isinama sa mga gamit na kukunin niya.
Sa aparador, nanatili ang lumang cardigan ni Papa.
May kupas na butones. May bahagyang himulmol sa manggas.
Isinuot ko iyon habang nagtitimpla ng kape.
Maluwag sa akin, pero mainit.
At sa wakas, wala na akong kailangang ipaliwanag kung bakit hindi umuwi ang asawa ko.
