Bahagi 4: Ang Pagbagsak ng Mga Kasinungalingan at ang Tahimik na Buhay na Hindi Na Nila Maaagaw sa Akin
Bahagi 4: Ang Pagbagsak ng Mga Kasinungalingan at ang Tahimik na Buhay na Hindi Na Nila Maaagaw sa Akin
Hindi ko inakalang magiging mas mahirap ang mga buwan matapos ang operasyon kaysa sa mismong araw na muntik akong mamatay.
Sa ospital, alam ko kung ano ang kailangang gawin.
Kailangan kong gumaling.
Kailangan kong sundin ang mga doktor.
Kailangan kong kumain kahit walang gana.
Ngunit pag-uwi ko, wala nang malinaw na gabay kung paano maghihilom ang isang pusong niloko, iniwan, at sinubukang agawan ng sariling tahanan.
May mga umagang nagigising ako bago sumikat ang araw.
Naririnig ko sa isip ko ang mga salitang sinabi ni Rafael.
“Huwag mo akong kontrolin gamit ang drama.”
At kahit alam kong ligtas na ako, napapahawak pa rin ako sa tiyan ko.
May mga gabing nananaginip akong nasa sahig ako ng kusina.
Sinusubukan kong sumigaw.
Ngunit walang lumalabas na boses.
Sinabi ng doktor kong bahagi ng paggaling ang pagharap sa pisikal at emosyonal na epekto ng nangyari.
Sa tulong ni Nica, nagsimula akong makipag-usap sa isang mental health professional.
Hindi naging madali ang unang sesyon.
Halos buong oras akong umiiyak.
Ngunit may isang tanong ang counselor na paulit-ulit kong naalala.
“Lia, ano ang unang bagay na gusto mong mabawi?”
Akala ko pera ang isasagot ko.
O bahay.
O ang mga taong pinanagot sa ginawa nila.
Ngunit iba ang lumabas sa bibig ko.
“Gusto kong makaramdam ulit na ligtas ako.”
Doon nagsimula ang totoong pagbabago.
Hindi sa paghihiganti.
Kundi sa pagpapasyang hindi na ako mabubuhay sa takot na baka may taong kukunin muli ang lahat sa akin.
Una naming inayos ang bahay.
Sa tulong ng abogado at matapos linawin ang mga usaping may kaugnayan sa pag-access dito, pinalitan ko ang mga lock at kinansela ang mga dating access na hindi na dapat ginagamit.
Sinuri ko ang mga account na pinagsasaluhan namin ni Rafael.
Inayos ko ang mga password sa mga serbisyong nasa sarili kong pangalan at itinabi ang mga tala ng aming mga transaksiyon.
Kumuha rin ako ng hiwalay na bank account para sa aking mga susunod na kita.
Hindi dahil gusto kong itago ang pera.
Kundi dahil ayaw ko nang magising isang araw na may ibang taong nakapagpasya kung saan mapupunta ang pinaghirapan ko.
Kasabay nito, nagsimula ang pormal na pagharap sa mga dokumentong may kahina-hinalang pirma.
Nagbigay ako ng salaysay.
Isinumite namin ang mga medical record.
Ipinasa rin ang mga kopya ng security footage at mga mensaheng ibinigay ng broker.
Sinuri ng mga kinauukulan ang pinagmulan ng Special Power of Attorney, ang mga lagda, at ang mga detalye ng pagpapanotaryo nito.
Hindi agad nagkaroon ng resulta.
May mga araw na kailangan naming bumalik para magbigay ng karagdagang impormasyon.
May mga pagkakataong parang napakabagal ng lahat.
Ngunit sa bawat pagharap ko, may isang bagay akong ipinapaalala sa sarili.
Hindi ko kailangang patunayan ang halaga ko bilang asawa.
Ang kailangang patunayan ay ang katotohanan tungkol sa mga ginawa sa pangalan ko.
Samantala, pinahinto ang planong bentahan ng bahay.
Ang mag-asawang nagbigay ng paunang bayad ay nagalit nang malaman ang totoong nangyari.
Noong una, galit din sila sa akin.
Akala nila umatras lamang ako matapos tanggapin ang kanilang pera.
Ngunit nang makita nila ang mga ebidensiyang ipinakita sa pamamagitan ng kanilang abogado, nagbago ang kanilang pananaw.
Humingi sila ng paliwanag kina Rafael at Lourdes.
Nang hindi agad maibalik ang pera, gumawa sila ng sarili nilang mga hakbang upang mabawi ang ibinayad.
Sa huli, napilitan si Rafael na magbenta ng ilang kagamitan at isang sasakyang ginagamit sa negosyo upang maibalik ang dalawang daan at walumpung libong piso.
Hindi pa iyon ang kabuuan ng pananagutan niya.
Ngunit iyon ang unang pagkakataong nakita kong ang pera ay hindi na basta niya nakukuha mula sa akin upang ayusin ang problemang siya mismo ang gumawa.
May isang hapon na dumating sa bahay si Katrina.
Hindi ko siya inaasahan.
Nasa terrace ako noon, umiinom ng salabat.
Nakita ko siyang nakatayo sa labas ng gate, hawak ang isang maliit na papel na supot.
Hindi siya mukhang kasingkumpiyansa ng babaeng nasa mga litrato.
Wala siyang suot na mamahaling alahas.
Hindi rin siya nakangiti.
“Lia,” sabi niya. “Puwede ba tayong mag-usap?”
Hindi ko siya pinapasok.
Lumabas ako sa may gate, habang si Nica ay nanatiling malapit sa pintuan.
“Ano ang kailangan mo?”
Matagal siyang tumahimik.
Pagkatapos ay inilabas niya ang ilang naka-print na mensahe.
“Hindi ko alam kung gusto mong makita ito,” sabi niya.
Tiningnan ko ang mga papel.
Mga pag-uusap nila ni Rafael tungkol sa pera at sa bagong apartment.
May isang mensahe roong nagsasabing gagamitin muna nila ang pera mula sa emergency savings account para sa reservation at ilang gastusin sa unit.
May isa pa tungkol sa bahay ko.
“Kailangan nang maayos ang papeles bago siya magbago ng isip,” isinulat ni Rafael.
Sumagot si Katrina.
“Siguraduhin mong legal. Ayokong madamay.”
Hindi ko alam kung gaano karami ang totoo sa mga paliwanag ni Katrina.
Hindi ko rin alam kung hanggang saan ang alam niya noong una.
Ngunit malinaw na alam niyang kasal si Rafael.
Alam niyang may asawa itong maiiwan.
At sa mga sumunod na mensahe, alam na rin niyang ginagamit nila ang perang nakalaan sana sa aming pamilya.
“Bakit mo ito ibinibigay ngayon?” tanong ko.
Napayuko siya.
“Dahil nagsinungaling din siya sa akin.”
Hindi ako nagulat.
Ayon kay Katrina, sinabi ni Rafael na matagal na kaming hiwalay at pumayag na akong ibenta ang bahay.
Nang magsimula ang mga reklamo, sinabi niyang ako raw ang nagbago ng isip dahil nalaman kong may iba na siya.
Ngunit matapos niyang malaman ang tungkol sa operasyon, kinompronta niya si Rafael.
Tinanong niya kung totoong iniwan niya akong hindi makatayo.
Hindi raw ito agad sumagot.
Pagkatapos ay sinabi lamang nito, “Hindi ko alam na ganoon kalala.”
Napaiyak si Katrina habang nagkukuwento.
“Lia, sinabi niyang hindi mo naman daw talaga gustong magkaanak.”
Napatingin ako sa kaniya.
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa ulo ko.
Ilang buwan akong nagpatingin sa doktor.
Ilang beses akong umiyak dahil sa negatibong pregnancy test.
Alam ni Rafael ang lahat ng iyon.
Siya mismo ang yumakap sa akin noong sinabi ng doktor na kailangan pa naming magsagawa ng ilang pagsusuri.
At ngayon, ginagamit niya ang pinakamalalim kong pangarap para gawing kapani-paniwala ang pagsisinungaling niya.
“Hindi totoo iyon,” sabi ko.
Tumango si Katrina.
“Alam ko na ngayon.”
Ipinahawak ko kay Atty. Iris ang mga kopyang iniwan niya upang masuri kung paano maaaring magamit ang mga iyon at kung kailangan pang beripikahin ang pinagmulan.
Bago umalis si Katrina, huminto siya sandali.
“Lia, pasensiya na.”
Tiningnan ko siya.
“Hindi ko kayang sabihin ngayon na pinapatawad kita.”
Tumango siya.
“Pero sana matuto ka,” dagdag ko. “Dahil hindi lang ako ang nasaktan ninyo.”
Tahimik siyang umalis.
Hindi ko siya hinabol.
Hindi ko rin siya pinahiya sa social media.
May mga taong mas mabuting harapin ang sariling konsensiya kaysa bigyan pa ng pagkakataong gawing palabas ang sakit ng iba.
Pagkalipas ng ilang buwan, tuluyan nang naghiwalay sina Rafael at Katrina.
Hindi ko iyon ipinagdiwang.
Hindi ko rin naramdaman ang inaasahan kong saya.
Sa halip, may kakaibang katahimikan akong naramdaman.
Para bang may matagal nang ingay na huminto sa isang silid na hindi ko alam na napapagod na pala akong pakinggan.
Ang negosyo ni Rafael ay nagsimulang mawalan ng mga kliyente.
Hindi lamang dahil sa usaping pampamilya.
May mga supplier at empleyadong naghahabol ng bayad.
Ang ilang kontratang umaasa siyang mapapasakaniya ay hindi natuloy matapos lumabas ang mga suliranin sa kaniyang operasyon at obligasyon sa negosyo.
Kinailangan niyang bawasan ang kaniyang mga kagamitan.
May mga empleyadong lumipat sa ibang supplier.
Ang mga reklamo tungkol sa hindi nabayarang sahod ay kinailangan din niyang harapin sa naaangkop na proseso.
Minsan, tumawag muli sa akin si Jomar.
“Ma’am Lia,” sabi niya, “salamat po sa pagtulong ninyo sa amin noon.”
“Wala naman akong naibigay na pera, Jomar.”
“Oo, Ma’am. Pero tinulungan ninyo kaming maintindihan na may karapatan kaming maningil. Hindi po pala namin kailangang magmakaawa lang.”
Napangiti ako.
Mas mahalaga iyon kaysa sa anumang pagpapasalamat na natanggap ko mula sa negosyo ni Rafael.
Sa gitna ng lahat ng nangyari, natutuhan kong ang pagtulong sa ibang tao ay hindi nangangahulugang kailangan kong akuin ang responsibilidad ng taong nanakit sa akin.
Samantala, ipinagpatuloy ko rin ang mga kaukulang hakbang para sa aming paghihiwalay.
Ipinaliwanag sa akin ni Atty. Iris na magkakaiba ang mga legal na remedyo sa Pilipinas, at hindi basta natatapos ang isang kasal dahil lamang umalis ang asawa.
Kailangan naming suriin ang mga batayan at ebidensiya bago magpasya kung aling petisyon ang naaangkop.
Hindi ako nagmadali.
Ang mahalaga sa akin ay malinaw ang aming mga obligasyon, ligtas ang bahay ko, at hindi na niya magagamit ang pangalan ko nang walang pahintulot.
Pagkaraan ng mahigit isang taon, nagkaroon din ng hiwalay na kasunduan tungkol sa aming mga pinagtatalunang usaping pinansiyal.
Hindi agad naibalik ang pitong daan at dalawampung libong piso.
May mga halagang kinailangang pag-usapan at isaayos batay sa mga tala ng aming pinagsaluhang account at sa mga usaping kaugnay ng pag-aari naming mag-asawa.
Ngunit sa tulong ng mga abogado, nagkaroon ng nakasulat na obligasyon sa pagbabayad at iskedyul na hindi na lamang nakasalalay sa salita ni Rafael.
Sa paglipas ng panahon, naibigay niya ang buong halagang napagkasunduang ibalik sa akin.
Hindi ko iyon itinuring na regalo.
Hindi rin iyon kabayaran sa pagkawala ng anak namin.
Walang halaga ng pera ang makapagbabalik sa kaniya.
Ito lamang ang bahagi ng pananagutang maaari pang maisaayos sa pamamagitan ng salapi.
Sa usapin naman ng mga pekeng dokumento, nagpatuloy ang imbestigasyon at mga kaukulang pagdinig.
Lumabas sa pagsusuri ng mga rekord na may malalaking suliranin sa sinasabing pagpapanotaryo at sa pagkakakilanlan ng taong lumagda.
Ang dokumentong ipinakita upang bigyang-katwiran ang pagbebenta ng bahay ay hindi kinilalang wastong pahintulot ko.
Napanatili kong nakarehistro sa sarili kong pangalan ang minana kong ari-arian.
Nabawi rin ang orihinal na titulo at ang iba pang papeles na kinuha mula sa asul na kahong bakal.
Sa pag-usad ng mga kasong may kaugnayan sa mga ginamit na dokumento at transaksiyon, kinailangan nina Rafael at Lourdes na harapin ang mga opisyal na proseso at mga pananagutang ibinatay sa mga nakalap na ebidensiya.
Hindi ko na kailangang sumigaw sa kanila.
Hindi ko na kailangang habulin sila para aminin ang ginawa nila.
Ang mga dokumento, mga saksi, at ang mga tala ng mga nangyari ang nagsalita para sa akin.
At isang araw, dumating ang pagkakataong matagal ko nang iniisip.
Tumawag si Rafael.
Hindi ko sana sasagutin, ngunit sinabi ng abogado kong maaari naming ayusin ang natitirang usaping praktikal sa isang malinaw at limitadong pag-uusap.
Nang marinig ko ang boses niya, halos hindi ko na makilala.
Wala na ang dating pagmamataas.
Wala na ang boses ng lalaking palaging sigurado na may sasalo sa kaniya.
“Lia,” sabi niya, “puwede ba tayong magkita kahit minsan?”
Hindi agad ako sumagot.
“Para saan?”
“Gusto kong humingi ng tawad.”
Tahimik ako.
“Hindi ko alam na buntis ka,” dagdag niya.
Napapikit ako.
“Rafael, hindi mo kailangang malaman na buntis ako para tulungan akong tumayo sa sahig.”
Wala siyang naisagot.
“Hindi mo kailangang malaman na may dinadala akong anak para tumawag ng ambulansya.”
Narinig kong huminga siya nang malalim.
“Alam ko.”
“Hindi,” sabi ko. “Ngayon mo lang nauunawaan kung ano ang nangyari. Pero noong kailangan kitang mamili sa pagitan ng buhay ko at ng appointment ninyo ni Katrina, pinili mong umalis.”
Nagsimula siyang umiyak.
“Lia, araw-araw ko iyong iniisip.”
Hindi ko alam kung totoo.
At sa unang pagkakataon, hindi ko na kailangang alamin.
“May isang bagay lang akong gustong itanong,” sabi niya.
“Ano?”
“Kung hindi nangyari ang tungkol sa bahay, kung hindi lumaki ang problema, may pagkakataon pa kaya tayong magkaayos?”
Napatingin ako sa lumang litrato ng lola ko sa ibabaw ng aparador.
Ngumiti siya roon, hawak ang isang palayok ng bulaklak.
Naalala ko ang sinabi niya noong bata pa ako.
Hindi kailangang malaki ang bahay para maging tahanan.
Kailangan lamang ligtas ang mga taong nakatira rito.
“Rafael,” mahina kong sabi, “hindi ang bahay ang dahilan kung bakit nawala ang pagkakataon mo.”
Tumahimik siya.
“Nawala iyon noong nakita mo akong nakahandusay at pinili mong talikuran ako.”
Hindi ko itinaas ang boses ko.
Hindi ko siya minura.
Wala nang kailangan pang idagdag.
“Patawad,” bulong niya.
“Tinanggap kong humingi ka ng tawad. Pero hindi ibig sabihin noon ay babalik ako.”
Pagkatapos ay tinapos ko ang tawag.
Umiyak ako nang gabing iyon.
Ngunit iba ang iyak na iyon.
Hindi na ako umiiyak dahil umaasang babalik siya.
Umiiyak ako dahil sa wakas, natanggap kong wala na akong kailangang hintayin mula sa kaniya.
Sa mga sumunod na buwan, unti-unti kong binago ang bahay.
Hindi ko giniba ang mga lumang dingding.
Hindi ko tinanggal ang mga alaala ng lola ko.
Sa halip, nilinis ko ang bakuran at nagtanim ng mga halamang gusto niya.
Naglagay ako ng maliit na mesa sa may bintana ng kusina.
Pinalitan ko ang basag na basong natira sa alaala ng umagang iyon.
At sa lugar kung saan ako bumagsak, naglagay ako ng maliit na alpombra na kulay dilaw.
Hindi upang takpan ang nangyari.
Kundi upang ipaalala sa sarili kong maaari pa ring maging lugar ng kapayapaan ang isang silid na minsang naging saksi sa pinakamadilim kong araw.
Bumalik ako sa trabaho nang payagan na ako ng doktor.
Noong una, part-time lamang.
Pagkatapos, unti-unti kong binalikan ang mga responsibilidad ko.
Nalaman kong hindi pala kailangang patunayan ang lakas sa pamamagitan ng pagpapanggap na hindi nasaktan.
May mga araw pa rin akong nalulungkot.
May mga pagkakataong kapag nakakakita ako ng batang hawak ng kaniyang ina sa mall, bigla akong napapahinto.
Hindi ko ikinakahiya iyon.
Ang pagkawala ng dinadala ko ay hindi simpleng pangyayaring dapat kong kalimutan.
Bahagi na iyon ng buhay ko.
At karapatan kong alalahanin ang batang iyon nang hindi kinakailangang manatili sa pinakamadilim na araw ng aking buhay.
Isang araw, habang naglilinis ako ng lumang drawer, may nakita akong maliit na notebook.
Listahan iyon ng mga pangalang minsan naming pinagpilian ni Rafael para sa magiging anak namin.
Hindi ko alam kung itatago ko o itatapon.
Matagal ko iyong hinawakan.
Pagkatapos, kumuha ako ng isang maliit na kahong gawa sa kahoy.
Inilagay ko roon ang notebook.
Kasama ang isang liham na isinulat ko.
“Anak, hindi man kita nakita, naging mahalaga ka sa buhay ko. Hindi mo kailangang manatili sa mundo para patunayan na minahal kita. Habang buhay kitang aalalahanin, ngunit sisikapin kong mabuhay nang may saya.”
Isinara ko ang kahon.
At sa unang pagkakataon, nagawa kong ngumiti habang iniisip siya.
Hindi ko alam kung magkakaroon pa ako ng anak balang araw.
Ipinaliwanag ng doktor na nakadepende iyon sa maraming bagay, kabilang ang kalagayan ng natitirang fallopian tube at ang aking pangkalahatang kalusugan.
Wala siyang ipinangako.
At hindi ko rin hinayaang maging sukatan ng magiging masaya kong buhay ang posibilidad na iyon.
Maaari akong maging masaya kahit hindi na ako magkaanak.
Maaari akong magmahal muli, ngunit hindi ko kailangang magmadali.
Maaari rin akong mamuhay nang mag-isa nang hindi nangangahulugang may kulang sa akin.
Sa halip na gumastos para patunayan sa ibang tao na nakabangon na ako, nagsimula akong maglaan ng oras sa mga bagay na matagal kong ipinagpaliban.
Nag-aral akong magluto ng mas komplikadong pagkain.
Nagbalik ako sa paglalakad tuwing umaga.
At sa tulong ni Nica, nagpasimula ako ng maliit na proyekto sa barangay upang tulungan ang ilang babaeng naghahanap ng trabaho na matutong gumawa ng simpleng budget, magtala ng kita at gastusin, at umiwas sa mapanganib na utang.
Hindi ko ipinangakong maaayos ko ang buhay nila.
Ibinahagi ko lamang ang mga kasanayang mayroon ako.
Isang Sabado, may dumating na babaeng halos kaedad ko.
Kakaalis lamang daw niya sa isang relasyong matagal siyang sinabihang wala siyang mararating kung walang asawa.
Tahimik siyang nakinig sa buong talakayan.
Pagkatapos, lumapit siya sa akin.
“Ma’am Lia,” sabi niya, “paano po ninyo nalaman na kaya ninyo nang mag-isa?”
Napaisip ako.
Naalala ko ang sahig ng kusina.
Ang basag na baso.
Ang tunog ng sasakyang palayo.
Ang ospital.
Ang dilaw na folder.
Ang asul na kahong bakal.
At ang babaeng nakahiga noon sa kama, nagtatanong kung may natitira pa bang magandang mangyayari sa buhay niya.
“Hindi ko agad nalaman,” sagot ko.
“Natakot din ako. Maraming beses.”
“Pero paano po kayo nagsimula?”
Ngumiti ako.
“Sa paghingi ng tulong sa mga taong hindi ako tinalikuran. At pagkatapos, sa paggawa ng isang maliit na bagay araw-araw para sa sarili ko.”
Tumango siya.
Nakita kong bahagyang luminaw ang mukha niya.
At doon ko naunawaan na may kahulugan pa rin ang mga sugat na hindi ko naman piniling magkaroon.
Hindi dahil kailangan kong masaktan upang maging matatag.
Kundi dahil maaari kong gamitin ang natutuhan ko upang hindi na maramdaman ng ibang tao na nag-iisa sila.
Lumipas ang dalawa pang taon.
Naging tahimik na ang buhay ko.
Hindi na ako naghihintay ng tawag mula kay Rafael.
Ang natitirang mga pormal na usapin namin ay dumaan sa mga taong dapat humawak ng mga iyon.
Wala na siyang susi sa bahay.
Wala na siyang access sa mga account na sarili kong pinamamahalaan.
At wala na rin siyang kapangyarihang takutin ako sa pagsasabing mawawala ang lahat kung hindi ko siya susundin.
Isang umaga, dumalaw si Nica kasama ang kaniyang asawa at maliit nilang anak.
May dala silang pandesal, keso, at bagong lutong kape.
Umupo kami sa bakuran habang naglalaro ang bata malapit sa mga halaman.
Biglang tinanong ni Nica, “Lia, naaalala mo ba ang sinabi mo noong nasa ospital ka?”
“Ano iyon?”
“Sinabi mong hindi mo na alam kung paano babalik sa dati ang buhay mo.”
Napangiti ako.
“Oo.”
“Tingnan mo ngayon.”
Tumingin ako sa paligid.
Sa bahay na muntik nang kunin sa akin.
Sa mga halamang masayang tumutubo sa dating tuyong lupa.
Sa mga kaibigang hindi nawala nang hindi ko kayang ngumiti.
Sa kusinang muli kong minahal.
At sa sarili kong hindi na kailangang magmakaawa upang mapatunayan na karapat-dapat siyang alagaan.
“Alam mo, Nica,” sabi ko, “hindi naman pala kailangang bumalik sa dati.”
Napatingin siya sa akin.
“Bakit?”
“Dahil may mga bagay sa dati kong buhay na hindi ko na gustong balikan.”
Tumawa siya nang mahina.
Pagkatapos ay niyakap niya ako.
Nang umalis sila nang hapong iyon, pumasok ako sa kusina upang maghugas ng mga tasa.
Nasilayan ko ang sarili kong repleksiyon sa salamin ng bintana.
Wala na ang babaeng takot na takot maiwang mag-isa.
Naroon ang isang babaeng may mga peklat, may mga alaalang masakit pa rin, at may buong buhay na unti-unting nabuo muli.
Naalala ko ang huling tanong ni Rafael kay Nica noong ikasiyam na araw.
“Nasaan ang asawa ko?”
Noong panahong iyon, hinahanap niya ako dahil kailangan niya ang pirma ko.
Kailangan niya ang bahay ko.
Kailangan niya ang perang matagal niyang inakalang maaari niyang gamitin nang walang pananagutan.
Hindi niya ako hinanap noong kailangan ko siyang tumawag ng tulong.
Hindi niya ako hinanap habang nakikipaglaban ako para mabuhay.
At hindi niya ako hinanap habang nagluluksa ako sa anak naming hindi niya nakilala.
Ngunit dumating ang araw na hinanap niya ako.
At ang sagot ay hindi na niya kayang baguhin.
Buhay ako.
Nasa sarili kong tahanan.
Kasama ang mga taong tunay na nagmamalasakit sa akin.
At hindi na ako ang babaeng maaari niyang iwan, takutin, o balikan kung kailan niya gusto.
Pinatay ko ang gripo.
Pinunasan ko ang aking mga kamay.
Pagkatapos, binuksan ko ang bintana ng kusina.
Pumasok ang malamig na hangin.
Sa unang pagkakataon sa mahabang panahon, hindi ko naalala ang tunog ng sasakyang umaalis.
Ang narinig ko ay huni ng mga ibon, tawanan ng mga batang naglalaro sa kabilang bahay, at mahinang kaluskos ng mga dahong hinahaplos ng hangin.
Napangiti ako.
Dahil ang araw na inakala ni Rafael na katapusan ko ay naging simula ng buhay na hindi na niya kayang agawin.
At iyon ang pinakamalaking pagkatalo niya: hindi dahil nawala ang pera, negosyo, o babaeng ipinagpalit niya sa akin, kundi dahil nawala ang taong minsang handang ibigay ang lahat para sa kaniya.
Samantalang ako, matapos mawalan ng napakarami, sa wakas ay nabawi ko ang isang bagay na matagal ko nang nakalimutan.
Ang sarili ko.
WAKAS.
