Pagkamatay ng Anak Ko, Apo Ko na Lang ang Buhay Namin—Hanggang Mahuli Ko Siyang Nagde-Delivery at Malaman Kung Saan Talaga Napunta ang Tuition at Allowance Niyang Ipinapadala Ko Buwan-Buwan
Tatlong taon akong nagtitipid sa gamot para lang may maipadalang allowance sa apo ko.
Ang asawa ko, tiniis ang sakit sa apdo dahil ayaw niyang bawasan ang tuition ng bata.
Pero isang umaga sa ospital, nakita ko ang apo kong dapat ay third year college na…
nakasuot ng kupas na delivery uniform.
At ang sinabi niya sa akin ay halos nagpahinto sa tibok ng puso ko.
“Lola… first year pa lang po, tumigil na ako sa pag-aaral.”
Ako si Corazon Mendoza, animnapu’t apat na taong gulang, taga-Pasig.
Anim na taon na ang nakalipas nang mawala ang nag-iisa naming anak na si Marissa dahil sa isang aksidente. Mula noon, ang anak niyang si Paolo na lang ang naging dahilan kung bakit patuloy kaming bumabangon ng asawa kong si Ernesto araw-araw.
Mabait na bata si Paolo.
Hindi pala-utos. Hindi rin maluho.
Kaya nang makapasa siya sa isang unibersidad sa Maynila, umiyak kami ni Ernesto sa tuwa.
Ang manugang kong si Rogelio ang nagsabi sa amin na huwag naming direktang ibigay kay Paolo ang malaking halaga.
“Ma, bata pa si Paolo. Kapag hawak niya agad lahat ng pera, baka hindi matutong mag-budget. Sa akin n’yo na lang ipadala. Araw-araw ko siyang bibigyan.”
Mukhang makatwiran.
Kaya buwan-buwan, nagpapadala kami ng ₱15,000 para sa pagkain, pamasahe at iba pang pangangailangan ni Paolo.
Tuwing enrollment naman, may hiwalay na ₱52,000 para sa tuition at miscellaneous fees.
Hindi kami mayaman.
Pension lang ni Ernesto at maliit kong kita sa pagtitinda ng kakanin ang pinagkukunan namin.
Kaya nang sumakit nang sumakit ang tiyan ni Ernesto, lagi niyang sinasabi, “Kaya ko pa.”
Nang mabasag ang pustiso ko at sumakit ang dalawang ngipin ko, pain reliever lang ang binibili ko.
“Sa susunod na lang ang dentista,” sabi ko.
Mas mahalaga ang pag-aaral ni Paolo.
Hanggang sa isang gabi, hindi na nakayanan ni Ernesto ang sakit.
Dinala ko siya sa ospital. Malala na pala ang pamamaga ng gallbladder at kailangan siyang operahan agad.
Pagkatapos ng operasyon, ayaw kong kumuha ng bantay na may bayad.
₱900 kada araw din iyon.
Kaya limang gabi akong natulog sa matigas na folding chair sa tabi ng kama niya.
Noong ikatlong araw, umuwi ako saglit para magluto ng lugaw.
Pagbalik ko sa ospital, pagbaba ko pa lang ng elevator ay may nasalubong akong delivery rider.
Muntik ko nang lampasan.
Pero nang tumingin siya sa akin, nanlamig ang buong katawan ko.
“Paolo?”
Huminto siya.
Mapayat.
Maitim ang ilalim ng mga mata.
Kupas ang jacket niya at may gasgas ang helmet.
“Lola…”
“Bakit naka-delivery uniform ka? Hindi ba may klase ka? Third year ka na, hindi ba?”
Matagal siyang hindi nagsalita.
Pagkatapos ay dahan-dahan niyang ibinaba ang mga mata.
“Lola… hindi na po ako nag-aaral.”
Parang lumayo ang ingay ng buong ospital.
“Ano?”
“First year, first sem lang po ako. Pagkatapos noon, nag-withdraw na ako.”
Hindi ko maramdaman ang kamay kong may hawak ng lalagyan ng lugaw.
“Bakit?”
Tumingin siya sa akin.
May galit sa mga mata niya, pero mas marami roong sakit.
“Sabi ni Papa… ayaw n’yo na raw akong pag-aralin.”
Parang may kumalabog sa dibdib ko.
“Anong sinasabi mo? Buwan-buwan kaming nagpapadala—”
Naputol ako dahil tumunog ang luma kong keypad phone.
Si Rogelio.
Sinagot ko.
Normal na normal ang boses niya.
“Ma, kumusta si Papa Ernesto? Sabi ng nurse nakakatayo na raw. Huwag n’yo siyang masyadong alalayan para makapag-exercise.”
Pagkatapos ay bahagya siyang tumawa.
“Ma, isa pa pala. Naniningil na naman ang school ni Paolo. ₱52,000 ang tuition para sa susunod na semester. Kung makakapag-bank kayo ngayong araw, doon na lang ulit sa dati kong account.”
Tiningnan ko si Paolo.
Nakatitig din siya sa akin.
Isang bata ang nagsasabing dalawang taon na siyang wala sa kolehiyo.
Isang ama naman ang nanghihingi pa rin ng tuition para sa anak na wala na roon.
“Tawagan kita mamaya,” sabi ko.
Pinatay ko ang tawag.
Gusto kong tanungin agad si Paolo.
Pero unang lumabas sa bibig ko ang:
“Kumain ka na ba?”
Napakurap siya.
“May delivery pa po ako.”
“Nasa taas ang Lolo mo. Lagi ka niyang hinahanap.”
Saglit siyang tumingin sa elevator.
Pero pagkatapos ay isinuksok niya ang helmet sa ulo.
“Sorry, Lola. Kapag na-late po ako, kaltas na naman.”
“Paolo!”
Umalis siya.
Ang tanging malinaw kong nakita ay ang pangalan ng delivery hub sa likod ng jacket niya.
Pagbalik ko sa kuwarto, kinuwento ko kay Ernesto ang lahat.
Noong una, ayaw rin niyang maniwala.
“Baka nag-leave lang sa school. Baka may problema sila ng tatay niya.”
Gusto ko ring maniwala.
Dahil kung may isang bagay kaming hindi kailanman pinagdudahan, iyon ay ang pagmamahal ni Rogelio kay Paolo.
Noong high school ang bata at nagka-allergy, si Rogelio ang nagbuhat sa kanya papunta sa emergency room.
Noong pumasok sa dorm si Paolo, si Rogelio pa ang gumawa ng listahan ng bedsheet, extension cord, tumbler at gamot.
Linggu-linggo rin siyang nagpapadala sa amin ng litrato.
“Pagod si Paolo sa project.”
“Masakit ang tiyan niya.”
“Puyat siya sa exam.”
Kaya paano namin paghihinalaan ang isang ama na tila alam pati oras ng tulog ng anak niya?
Kinabukasan, pumunta ako mismo sa unibersidad.
Matagal nag-check ang staff.
Pagkatapos ay inilapag ng registrar sa harap ko ang isang dokumento.
“Ma’am, nag-withdraw po si Paolo Mendoza noong katapusan ng first semester niya.”
Nanigas ang kamay ko.
“Nag-withdraw? Hindi leave of absence?”
“Opo.”
Itinuro niya ang dahilan.
Financial incapacity. Family can no longer support tuition.
At sa ilalim…
may pirma ni Rogelio.
“Ang tatay mismo ang pumunta rito,” sabi ng staff. “Sinubukan siyang kausapin ng adviser dahil dalawang subject lang naman ang kailangang ulitin ni Paolo. Pero sinabi ng father na wala na raw magbibigay ng pera.”
Hindi ko maalala kung paano ako nakalabas ng campus.
Dalawang taon.
Dalawang taon kaming nagpapadala ng allowance.
Dalawang taon kaming nagbabayad ng tuition.
Pagbalik ko sa ospital, ipinakita ko kay Ernesto ang litrato ng withdrawal form.
Matagal niya iyong tinitigan.
Pagkatapos ay hinanap niya sa cellphone ang mga larawang ipinadala ni Rogelio.
May picture raw ni Paolo sa dorm.
May picture raw habang gumagawa ng project.
May picture raw noong school event.
Pero napansin namin ngayon…
halos wala ni isang litratong kita nang malinaw ang mukha niya.
Sa isang litrato, nakatalikod si Paolo sa isang maliit na mesa.
Noon, sinabi ni Rogelio:
“Magdamag na naman gumagawa ng project ang apo n’yo.”
Pero sa sulok ng larawan…
may kulay berdeng delivery box.
Napasandal si Ernesto sa kama.
“Cora…”
Namumula ang mga mata niya.
“Hanapin natin ang bata.”
Kinabukasan, tinunton namin ang delivery hub na nakita ko sa uniform ni Paolo.
Doon namin nakuha ang inuupahan niyang maliit na kuwarto sa Mandaluyong.
Pagbukas niya ng pinto, nanlaki ang mga mata niya.
“Lolo? Bakit kayo nandito?”
Hindi sumagot si Ernesto.
Pumasok siya at nakita namin ang manipis na kutson sa sahig, dalawang uniporme, instant noodles at isang lumang laptop.
Umupo si Paolo sa gilid ng kama.
Pagkatapos ay bigla siyang nagtanong:
“Lola…”
“Bakit po ninyo ako kinamuhian pagkatapos mamatay si Mama?”
Napatayo ako.
“Ano?”
Kinuha niya ang cellphone niya.
Binuksan ang isang conversation.
At ipinakita sa akin ang mga mensaheng dalawang taon na niyang pinaniniwalaang galing sa akin.
“Wala na kaming obligasyon sa iyo.”
“Huwag ka nang humingi ng pera.”
At ang pinakahuli—
“Kung hindi dahil sa iyo, baka buhay pa ang anak namin.”
Nanginig ang tuhod ko.
Dahil hindi ako marunong gumamit ng messaging app.
At sa buong buhay ko…
hindi ko kailanman sinabi kay Paolo ang kahit isa sa mga salitang iyon.
PARTE2
“Paolo… hindi ako ang nagpadala niyan.”
Parang huminto ang hangin sa maliit niyang kuwarto.
Tinitigan niya ako.
Pagkatapos ay tumawa siya nang maikli, pero walang saya.
“Lola, huwag na po.”
“Hindi talaga ako!”
Inilabas ko ang keypad phone ko.
“Ito pa rin ang cellphone ko! Ito ang gamit ko mula noong senior high ka. Ni hindi nga ako marunong gumawa ng account sa app na ’yan.”
Unti-unting nawala ang kulay sa mukha ni Paolo.
Kinuha ni Ernesto ang cellphone ng apo namin.
Isa-isang binasa ang messages.
May isang account na pangalan ko ang gamit.
May litrato ko pa bilang profile picture.
Pero nang tingnan nang mabuti ni Paolo ang numero…
hindi iyon ang numero ko.
Umupo siya.
Parang biglang nawalan ng lakas ang katawan niya.
“Sabi ni Papa… nagpalit kayo ng number.”
Napahawak ako sa dibdib.
“Ano pa ang sinabi niya?”
Matagal bago sumagot si Paolo.
“Noong second semester sana, sinabi niyang ayaw n’yo na akong tulungan. Sabi niya, galit daw kayo dahil simula nang mamatay si Mama, ako na lang ang dahilan kung bakit lagi kayong gumagastos.”
Hindi makapagsalita si Ernesto.
Patuloy si Paolo.
“Sinabi ni Papa na siya na lang daw sana ang gagastos pero hindi raw kaya ng sweldo niya. Kaya nag-withdraw ako.”
“Bakit hindi mo kami tinawagan?” tanong ko habang umiiyak.
Napakagat siya sa labi.
“Tinawagan ko po kayo.”
Napatigil ako.
“Ano?”
“Maraming beses.”
Inilabas niya ang call history mula sa luma niyang SIM.
May mga tawag sa numero ko.
Pero karamihan ay ilang segundo lang.
“Tuwing tatawag ako, si Papa ang sumasagot minsan. Sabi niya nasa palengke kayo. Minsan nasa ospital. Minsan tulog.”
Doon ko naalala.
Dalawang taon na ang nakalipas, si Rogelio ang bumili sa akin ng bagong SIM dahil “mahina na raw ang signal” ng dati kong numero.
Siya rin ang nag-set up ng phone ko.
Siya ang nagsabi sa lahat na huwag na gamitin ang lumang numero.
Hindi ko naisip noon kung bakit.
Ngayon, malinaw na.
Ginawa niyang pader ang sarili niya sa pagitan namin.
Bawat tawag ni Paolo, siya ang humarang.
Bawat tawag namin kay Paolo, siya rin ang sumagot.
Bawat tanong, siya ang naging sagot.
At dahil pinagkakatiwalaan namin siya…
hinayaan naming isang tao lang ang humawak sa dalawang dulo ng katotohanan.
“Apo…”
Hinawakan ni Ernesto ang kamay ni Paolo.
“Buwan-buwan kaming nagpapadala ng pera.”
Napatingin si Paolo sa kanya.
“Magkano?”
“Labinlimang libo kada buwan. Bukod pa ang tuition.”
Hindi agad gumalaw si Paolo.
Pagkatapos ay marahan niyang tinakpan ang mukha niya.
“Hindi…”
“Paolo?”
“Hindi po puwedeng…”
Nagsimula siyang umiyak.
Unang beses kong nakitang umiyak ang apo ko mula nang mailibing ang nanay niya.
“Papa told me wala kayong ipinadala kahit piso.”
Pakiramdam ko may humihiwa sa dibdib ko.
Habang nagtitipid kami sa gamot, kumakain pala ng instant noodles ang apo namin.
Habang natutulog ako sa upuang bakal para makatipid ng bayad sa bantay, nagtatrabaho pala siya nang labingdalawang oras sa kalsada.
Habang pinipilit ni Ernesto na tiisin ang sakit sa apdo…
may ibang taong tumatanggap ng perang para sana sa apo namin.
“May bank records ako,” sabi ko.
Kinabukasan, kahit bagong opera pa lang si Ernesto, pinilit niyang sumama sa bangko.
Humingi kami ng printed transaction history.
Nang pagsama-samahin ang lahat ng padala namin sa loob ng dalawang taon at kalahati, halos manghina ako.
Mahigit ₱600,000.
Allowance.
Tuition.
Laptop.
Books.
Dorm deposit.
At ilang beses pang “emergency school expenses.”
May mga pagkakataon pang umutang kami sa maliit na lending cooperative para lang makapagpadala sa oras.
Kinuha ni Paolo ang mga papel.
Paulit-ulit niyang binasa ang account number.
“Kay Papa nga po ito.”
Pero hindi pa iyon ang pinakamasakit.
Naalala ni Ernesto na minsan, nanghiram si Rogelio ng kanyang lumang tablet dahil may “inaayos na dokumento.”
Naka-sync pa pala roon ang dating email account ni Rogelio.
Pag-uwi namin, binuksan namin iyon.
Hindi namin kailangang maghanap nang matagal.
May mga resibo ng bank transfer.
May mga online payment confirmation.
At may monthly statements mula sa isang condominium developer sa Parañaque.
Ang pangalan ng buyer:
Rogelio Santos at Liza Villareal.
Hindi ko kilala si Liza.
Pero kilala siya ni Paolo.
Bigla siyang namutla nang makita ang litrato sa isang email attachment.
“Ate Liza…”
“Sino siya?”
Matagal siyang natahimik.
“Kaibigan daw po ni Papa sa opisina.”
Sa mga larawan, hindi sila mukhang magkaibigan lang.
May litrato silang magkahawak-kamay.
May larawan sa beach.
At may picture sa isang bagong condo unit kasama ang isang batang babae.
Sa caption:
Finally, our own place.
Naupo ako.
Kaya pala tuwing humihingi siya ng tuition, laging urgent.
Kaya pala gusto niyang sa account niya dumaan lahat.
Hindi lang pala niya ninanakaw ang pera.
Ginagamit niya ang pangalan ng anak niya para pondohan ang buhay na itinatago niya.
Pero bago kami makapagdesisyon kung ano ang gagawin, tumunog ang phone ko.
Si Rogelio.
“Ma, hindi pa pumapasok ang ₱52,000.”
Tahimik ako.
“Ma?”
“Tama ka,” sagot ko.
“Ano?”
“May problema nga sa enrollment ni Paolo. Kaya mas mabuting pag-usapan natin nang harapan.”
Mabilis ang sagot niya.
“Sige. Pupunta ako bukas.”
Hindi niya alam na kasama namin si Paolo.
Hindi niya rin alam na nasa ibabaw ng mesa ang withdrawal form, bank statements at condo receipts.
Kinabukasan, dumating si Rogelio sa bahay namin na may dalang prutas para kay Ernesto.
“Pa, kumusta pakiramdam?”
Ngumiti pa siya.
Ganoon siya kagaling.
Kahit alam kong dalawang taon niya kaming niloloko, halos kapani-paniwala pa rin ang pag-aalala sa mukha niya.
Pagpasok niya sa sala, biglang bumukas ang pinto ng kusina.
Lumabas si Paolo.
Nalaglag ang plastic bag ng prutas mula sa kamay ni Rogelio.
“Anak…”
“Papa.”
Walang sumigaw.
Mas nakakatakot ang katahimikan.
Inilapag ko sa mesa ang withdrawal form.
“Bakit mo siya pinatigil?”
Namutla siya.
“Ma, hindi n’yo naiintindihan—”
Inilapag ko ang bank statements.
“Nasaan ang pera?”
“Ginamit ko rin para sa kanya.”
“Sa condo sa Parañaque?”
Hindi na siya nakasagot.
Ipinakita ni Ernesto ang mga resibo.
Doon bumagsak ang maskara niya.
“Makinig muna kayo!”
“Dalawang taon kaming nakinig,” sagot ni Ernesto. “Ngayon ikaw naman.”
Napaupo si Rogelio.
Maya-maya, nagsimula siyang magsalita.
Pagkamatay daw ni Marissa, siya ang naiwan na mag-isang nagpapalaki kay Paolo.
Pagod daw siya.
Galit.
Pakiramdam niya, lahat ng tao ay umaasa na habang buhay niyang isasakripisyo ang sarili niya.
Nakilala niya si Liza.
Nangailangan daw siya ng “bagong simula.”
Una raw, kaunting pera lang ang kinuha niya sa allowance.
Pagkatapos, nang mapansin niyang hindi namin kinukuwestiyon ang tuition…
lumaki nang lumaki.
“Babayaran ko rin naman sana!”
Napahagulgol ako sa galit.
“Gamit ang ano?”
Hindi siya makasagot.
“Ang perang ipinadala namin para sa anak mo, ginamit mong pang-down payment sa bahay ng ibang babae!”
“Hindi n’yo alam ang pinagdaanan ko!”
Biglang tumayo si Paolo.
“Paano naman ako?”
Napalingon kaming lahat.
Hindi malakas ang boses niya.
Pero bawat salita ay parang suntok.
“Papa, sinabi mong kinamumuhian ako nina Lola.”
Tahimik si Rogelio.
“Sinabi mong sinisisi nila ako sa pagkamatay ni Mama.”
“Paolo—”
“Alam mo bang dalawang taon akong natutulog na iniisip na baka tama sila?”
Napayuko si Rogelio.
“Araw-araw akong nagtatrabaho. Kapag may nahuhulog na pagkain sa delivery bag, iniisip ko kung puwede ko bang kainin kasi minsan wala na akong pambili.”
Namasa ang mga mata ko.
“Pero hindi ako lumapit kina Lola dahil akala ko ayaw nila akong makita.”
Doon tuluyang napaiyak si Ernesto.
Hinampas niya ang mesa gamit ang palad.
“Pera ang ninakaw mo sa amin, Rogelio. Pero sa batang ito, pamilya ang ninakaw mo.”
Wala nang depensang lumabas sa bibig ni Rogelio.
Humingi siya ng tawad.
Paulit-ulit.
Pero may mga bagay na hindi na naaayos ng salitang “sorry.”
Tinulungan kami ng isang abogado na kaibigan ng kapitbahay namin na ayusin ang mga dokumento.
Hindi namin hinabol si Rogelio para sirain ang buhay niya.
Pero malinaw naming sinabi:
Kailangang isauli niya ang perang mapapatunayang inilaan para sa tuition at allowance ni Paolo.
Ang condominium na pinondohan gamit ang malaking bahagi ng pera ay kalaunang ibinenta nila ni Liza.
Hindi sapat ang nakuha para maibalik agad ang lahat, kaya pumirma si Rogelio sa isang formal repayment agreement.
Mas mahalaga, wala na siyang kontrol sa perang para kay Paolo.
Direkta na kaming nakikipag-ugnayan sa unibersidad.
Direkta na rin naming binabayaran ang tuition.
At sa unang pagkakataon matapos ang dalawang taon, bumalik si Paolo sa campus.
Hindi naging madali.
Kailangan niyang kumuha ulit ng ilang subjects.
Nahihiya rin siyang makasabay sa mga dati niyang kaklase na malapit nang magtapos.
Isang gabi, nakita ko siyang nakaupo sa mesa, nakatitig sa lumang ID niya.
“Lola… parang napag-iwanan na ako.”
Umupo ako sa tabi niya.
“Hindi ka nahuli.”
“Tingnan mo sila. Graduating na.”
“Hindi karera ang buhay, apo.”
Hinawakan ko ang kamay niya.
“Ang mahalaga, nakabalik ka.”
Napatingin siya sa akin.
“At simula ngayon, kapag may gusto kang malaman tungkol sa amin, sa amin mo itanong. Huwag sa ibang tao.”
Ngumiti siya nang bahagya.
“Promise.”
Lumipat siya sa bahay namin.
Si Ernesto naman, matapos ang operasyon, naging mas maingat na sa kalusugan.
At ako?
Sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, pumunta ako sa dentista.
Nang makita ni Paolo ang resibo, kunwari ay nagalit siya.
“Lola! Bakit ngayon lang?”
Tinapik ko siya sa braso.
“Akala mo ikaw lang ang marunong magtipid?”
Pareho kaming natawa.
May mga gabi pa ring tahimik si Paolo kapag napag-uusapan ang tatay niya.
Hindi ko siya pinipilit magpatawad.
Hindi ko rin siya tinuturuan magalit.
Dahil ang pagpapatawad ay hindi utang na kailangang bayaran agad.
Minsan, tumatawag si Rogelio.
Minsan, sinasagot ni Paolo.
Minsan, hindi.
Pero ngayon, ang desisyon ay nasa kamay na ng apo ko.
Isang taon pagkatapos niyang bumalik sa kolehiyo, umuwi siya isang hapon na may hawak na papel.
Dean’s List.
Agad iyong kinuha ni Ernesto at inilagay sa lumang frame sa sala.
“Hindi ba dalawang subjects ang binagsak mo dati?” biro niya.
Ngumisi si Paolo.
“Lolo naman.”
Tumawa kaming tatlo.
At sa gitna ng tawanan, napatingin ako sa litrato ni Marissa na nakapatong sa aparador.
Matagal ko siyang tinitigan.
Parang gusto kong sabihin:
Anak, nahanap na namin ulit ang anak mo.
Hindi namin maibabalik ang dalawang taong nawala.
Hindi namin mababawi ang mga gabing nagutom siya, ang mga kilometro ng kalsadang dinaanan niya sa ulan, o ang panahong naniwala siyang wala siyang pamilyang matatakbuhan.
Pero may natutunan kaming hindi ko na malilimutan.
Minsan, hindi sapat na magmahal lang tayo mula sa malayo.
Hindi sapat ang magpadala ng pera.
Hindi sapat ang maniwala sa taong nagsasabing “ako na ang bahala.”
Kapag mahal natin ang isang tao, kailangan natin siyang kausapin mismo, pakinggan mismo, at tiyaking ang boses na naririnig natin ay tunay na kanya.
Dahil ang pera ay maaaring maibalik.
Ang pag-aaral ay maaaring maipagpatuloy.
Pero ang mga taon na nasayang dahil sa kasinungalingan ay hindi na kailanman maibabalik.
At kung may isang mensaheng gusto kong iwan sa bawat magulang, lolo, lola, anak at apo na makababasa nito, ito iyon:
Huwag hayaang ibang tao ang maging tulay ninyo nang napakatagal na nakakalimutan ninyong maaari rin siyang maging pader. Kumustahin ang mahal ninyo nang direkta. Minsan, isang tawag lang ang pagitan ng isang taong naghihirap nang tahimik at ng pamilyang matagal na palang naghihintay sa kanya.
