nang lumitaw ang lalaking akala namin patay na, nabunyag ang gabing nilamon ng bagyo ang tatay ko
bahagi 3: nang lumitaw ang lalaking akala namin patay na, nabunyag ang gabing nilamon ng bagyo ang tatay ko
Sa loob ng ilang segundo, walang nagsalita.
Tanging ang patak ng ulan mula sa bubong ng lumang bodega ang naririnig, kasabay ng mabigat kong paghinga at ang mahinang kaluskos ng papel sa mesa.
Nakatayo si Mama sa bungad, basang-basa ang buhok, nanginginig ang dalawang kamay. Hawak niya ang lumang relo ni Papa, iyong relong akala ko ay nakatago lang sa kahon ng alaala, ngunit ngayon ay parang naging susi sa isang libing na hindi pa pala tapos.
Sa likod niya, bahagyang nakayuko ang isang matandang lalaki. Payat siya, maitim ang balat, may pilat sa gilid ng leeg, at nakasandal sa baston. Matagal ko siyang tinitigan bago ko siya nakilala.
Si Mang Isko.
Kasama siya ni Papa sa bangka noong gabing iyon.
Ayon sa sinabi sa amin noon, nalunod siya kasama ng dalawa pang mangingisda. Walang bangkay na natagpuan. Walang burol. Walang libing. Pangalan lang niya ang naisama sa listahan ng mga namatay.
Pero ngayon, naroon siya.
Buhay.
Namumutla si Mang Renato sa harap ko.
Ang kamay niyang kanina ay mahigpit na nakahawak sa ballpen, unti-unting bumaba. Ang ngiting mapanlamang sa labi niya ay napalitan ng isang uri ng takot na hindi ko pa nakita kahit kailan.
“Isko…” halos pabulong niyang sabi. “Imposible.”
Tumawa nang mahina si Mang Isko. Hindi iyon tawa ng tuwa. Tawa iyon ng taong matagal nang kinulong ng sariling bangungot.
“Akala mo ba lahat ng nilulunod ng dagat, tuluyan nang nawawala?”
Nanlamig ang hangin.
Si Jerome, na kanina ay matapang na matapang, ay napaatras. Si Bianca naman ay nakatayo sa gilid, hawak ang bibig, halatang hindi na alam kung saan lulugar. Ang dalawang lalaking humawak sa akin ay nagkatinginan, wari’y nag-aalangan na ring ituloy ang utos.
Si Mama ang unang humakbang papasok.
“Pakawalan ninyo ang anak ko.”
Walang sumagot.
Umalingawngaw ang boses niya, mas mababa, mas basag, pero mas matigas.
“Sabi ko, pakawalan ninyo ang anak ko.”
Lumapit ang isa sa mga lalaki kay Mama para harangan siya, pero biglang itinaas ni Mang Isko ang baston niya.
“Huwag mong subukan.”
Hindi malakas ang boses ng matanda, pero may bigat iyon. Parang dala niya sa lalamunan ang lahat ng gabing hindi siya nakatulog, lahat ng pangalang hindi nabigyan ng hustisya, lahat ng katotohanang ibinaon sa putik at alat.
“Mama…” pilit kong sabi, pero sumakit ang sikmura ko sa suntok kanina.
Lumapit siya sa akin, lumuhod, at hinawakan ang mukha ko.
“Anak, narinig ko lahat.”
Tumingin ako sa kamay niya. Hawak pa rin niya ang relo ni Papa. Basag ang salamin nito sa gitna, at sa likod ng bakal na takip, may bagong gasgas, parang may pinilit buksan.
“Nasaan ang pulis?” tanong ko.
“Paparating na,” sagot niya. “Pero may mga bagay na kailangan mo munang marinig.”
Tumayo si Mama. Humarap siya kay Mang Renato.
“Labinlimang taon kitang pinaniwalaan. Labinlimang taon kitang pinapasok sa bahay ko. Labinlimang taon kong tinanggap ang bawat insulto mo dahil akala ko may utang na loob kami sa iyo.”
Nanginginig ang labi niya.
“Pero hindi pala utang ang ibinabayad namin. Katahimikan pala.”
Napakislot ang panga ni Mang Renato.
“Huwag kang magdrama, Celia. Hindi mo naiintindihan ang nangyari noon.”
“Mali,” singit ni Mang Isko. “Siya ang hindi mo pinayagang makaunawa.”
Tinuro ni Mang Isko ang brown na envelope sa mesa.
“Nandoon ang unang accident report. Iyong tunay. Hindi iyong ipinasa ninyo sa kompanya, hindi iyong pinirmahan ng mga tauhan mong binayaran, at hindi iyong kuwentong ipinakalat ninyo sa buong bayan.”
Dahan-dahang lumingon ako sa envelope.
Nasa ibabaw pa rin iyon ng mesa, katabi ng pekeng salaysay ng pag-amin na pilit nilang pinapapirmahan sa akin.
“Anong tunay na report?” tanong ko.
Saglit na pumikit si Mang Isko. Nang muling bumukas ang mga mata niya, puno iyon ng bigat.
“Noong gabing lumabas ang bangka, may abiso nang paparating ang malakas na bagyo. Hindi dapat kami bumiyahe. Alam iyon ng lahat. Pero may kargang kailangang maihatid bago magbukang-liwayway. Hindi isda ang pinakamahalagang karga sa bangkang iyon.”
Tumingin siya kay Mang Renato.
“Mga kahon iyon. Mga kahong hindi nakalista sa manifest.”
Nanigas ako.
Si Papa ay simpleng mangingisda. Buong buhay niya, dagat lang ang alam niya. Hindi siya mayaman, hindi siya maimpluwensya, pero kilala siya sa pagiging matigas kapag alam niyang tama siya.
“At nalaman ni Tatay?” tanong ko.
Tumango si Mang Isko.
“Nakita ng tatay mo ang laman ng isa sa mga kahon nang masira ang takip. Hindi ko alam kung ano lahat iyon, pero may mga dokumento, sobre ng pera, at ilang bagay na hindi dapat nasa bangka. Sabi ng kapitan, huwag nang magsalita. Sabi ng isa pang lalaki, trabaho lang daw iyon.”
Humigpit ang hawak ni Mama sa relo.
“Pero hindi nanahimik ang asawa ko.”
“Hindi,” sabi ni Mang Isko. “Sinabi niya, pagdating sa pampang, magrereport siya. Ayaw niyang madamay kaming lahat. Ayaw niyang may inosenteng malagay sa panganib.”
Tumawa nang mapait si Mang Renato.
“Inosente? Lahat kayo kumain sa sistemang iyon. Lahat kayo tumanggap ng bayad.”
Biglang tumalim ang tingin ni Mang Isko.
“Hindi si Antonio.”
Napasulyap ako kay Mama. Antonio. Pangalan ni Papa. Matagal ko nang hindi narinig na binibigkas iyon nang ganoon kalinaw, parang buhay pa siya sa gitna namin.
“Hindi tumanggap ang kapatid mo,” patuloy ni Mang Isko. “Kaya siya naging problema.”
Biglang sumigaw si Mang Renato.
“Tumigil ka!”
Umalingawngaw iyon sa loob ng bodega. Sa kisame, may ilang kalawang na alikabok na nalaglag.
“Matanda ka na, Isko. Hindi mo alam ang sinasabi mo. Nawala ka nang labinlimang taon. Sino ang maniniwala sa iyo?”
Mabagal na tinaas ni Mama ang relo.
“Ako.”
Napalingon si Mang Renato sa kanya.
“Nasa loob nito ang dahilan kung bakit bumalik si Mang Isko,” sabi ni Mama.
Hindi ko maintindihan.
“Anong ibig mong sabihin?”
Hinawakan ni Mama ang likod ng relo at ipinakita sa akin. Sa loob ng takip, may maliit na manipis na piraso ng metal na nakadikit, halos hindi mapapansin kung hindi sinadyang buksan.
“Memory card,” bulong ni Bianca.
Nagulat kaming lahat at napatingin sa kanya.
Namumutla siya, pero tuloy-tuloy siyang nagsalita.
“Nakakita na ako ng ganiyan. Itinatago sa lumang gamit. Maliit na card iyan.”
Lumapit si Mang Renato sa kanya nang mabilis.
“Manahimik ka.”
Napaatras si Bianca.
“Hindi. Ayoko na. Sabi ninyo kotse lang ito. Sabi ninyo papeles lang. Hindi ninyo sinabi na may patay na tao sa likod nito.”
“Bianca!” sigaw ni Jerome.
Pero hindi siya tumigil.
“Kagabi, habang nasa SUV kami, narinig ko kayong mag-usap ng papa mo. May sinabi kayo tungkol sa report ng bangka, tungkol sa relong kailangan hanapin, tungkol sa matandang testigo. Akala ko lasing ka lang. Pero totoo pala.”
Dahan-dahang tumingin si Jerome sa kanya, puno ng galit.
“Baliw ka ba? Pinagtataksilan mo ako?”
“Hindi,” sagot ni Bianca, umiiyak na. “Ngayon lang ako gumigising.”
Sinubukan ni Jerome na hablutin ang kamay niya, pero umatras siya at pumunta sa tabi ni Mama.
Sa unang pagkakataon, nakita kong nabasag ang hanay nila.
Hindi na sila isang pamilya na sabay-sabay nagsisinungaling. May bitak na.
At sa bawat bitak, lumalabas ang baho.
Kinuha ni Mang Isko mula sa loob ng jacket niya ang isang lumang cellphone. Luma iyon, makapal, halos kupas na ang keypad.
“Bago lumubog ang bangka, may na-record ang tatay mo,” sabi niya.
Pakiramdam ko, tumigil ang tibok ng puso ko.
“Si Papa?”
Tumango siya.
“Alam niyang may mangyayari. Bago kami umalis, sinabi niya sa akin na kapag may nangyaring masama, hanapin ko raw ang relo niya. Akala ko noon, dahil regalo iyon ng asawa niya. Hindi ko alam na may itinago pala siya sa loob.”
Si Mama ay napahawak sa dibdib.
“Bakit ngayon ka lang bumalik?” mahina niyang tanong. “Bakit labinlimang taon?”
Nanginginig ang kamay ni Mang Isko sa baston.
“Dahil akala ko patay na rin ako.”
Tahimik ang lahat.
“Tinangay ako ng alon. May ibang bangka na nakapulot sa akin makalipas ang halos dalawang araw. Wala akong maalala noong una. Wala akong pangalan, wala akong pamilya, wala akong isip. Dinala ako sa malayong isla. Doon ako nabuhay bilang ibang tao.”
Napatingin siya kay Mang Renato.
“Pero nitong nakaraang taon, bumalik ang alaala ko. Paisa-isa. Bagyo. Sigaw. Dugo. At boses ng kapatid mong nagsasabing, ‘Huwag ninyo siyang paabutin sa pampang.’”
Parang may pumutok sa tenga ko.
Boses ng kapatid mong.
Si Mang Renato.
Hindi lang pala siya nagtakip.
Naroon siya.
Kasama siya sa gabing iyon.
“Magsinungaling ka pa,” sabi ni Mama, halos hindi na makahinga.
Napakuyom si Mang Renato.
“Wala kayong mapapatunayan.”
Itinaas ni Mang Isko ang lumang cellphone.
“Meron.”
Pinindot niya ang play.
Una, ingay ng hangin. Malakas na hampas ng alon. Mga sigaw ng lalaki.
Pagkatapos, boses ni Papa.
Basag, hinihingal, pero malinaw.
“Renato, hindi ako papayag. Hindi mo maaaring gamitin ang bangkang ito para sa ilegal na karga. May mga tauhan dito. May pamilya sila.”
Sumunod ang boses ni Mang Renato, mas bata, pero hindi maikakaila.
“Huwag kang magmalinis, Antonio. Akala mo bayani ka? Kapag nagsalita ka, hindi lang ako ang babagsak. Damay ang lahat.”
Boses ni Papa muli.
“Kung damay ang lahat, lalong dapat itong malaman.”
May kalabog. May sigaw.
Tapos boses ni Mang Renato, mas mababa, mas malamig.
“Kung ganoon, huwag ka nang makakarating sa pampang.”
Napahiyaw si Mama.
Ako naman, hindi ako nakagalaw.
Parang may malaking batong bumagsak sa dibdib ko. Labinlimang taon kong tinanggap na kinuha ng bagyo si Papa. Labinlimang taon kong inisip na ang dagat ang may sala.
Pero hindi pala dagat ang pumatay sa kanya.
Kapatid niya.
Ang tiyuhin kong araw-araw nagpapaalala sa amin ng utang na loob.
Ang lalaking ginamit ang lamay ni Papa bilang entablado ng sariling kasinungalingan.
Biglang sumugod si Mang Renato kay Mang Isko.
“Mamatay ka na, matanda!”
Pero bago pa niya maabot ang matanda, humarang ako. Hindi ko alam kung saan ko nakuha ang lakas. Siguro sa galit. Siguro sa boses ni Papa. Siguro sa iyak ni Mama.
Bumangga ang katawan ko sa kanya. Pareho kaming natumba sa sahig.
Dumagundong ang mesa.
Nalipad ang mga papel.
Nahulog ang brown na envelope.
Nagkalat ang laman nito sa basang semento.
Mga rehistro ng SUV.
Mga bank receipt.
Photocopy ng passport ko.
Luma at naninilaw na accident report.
At isang larawan.
Kinuha ko iyon habang nakikipagbuno kay Mang Renato.
Sa larawan, nakatayo si Papa sa tabi ng bangka. Kasama niya si Mang Isko, ang kapitan, at si Mang Renato.
Sa likod nila, may mga kahon.
Sa gilid ng larawan, may isang lalaking nakasuot ng pormal na polo, nakatingin sa camera na parang hindi niya alam na nasama siya sa kuha.
Nanigas ako.
Kilala ko ang mukha niya.
Hindi dahil sa personal ko siyang nakilala.
Kundi dahil nakita ko siya kanina.
Ang lalaking nakapolo na kasama ni Mang Renato sa van.
Ang fixer.
Pero sa larawang iyon, labinlimang taon na ang nakalipas, mas bata siya. Mas maayos. Mas makinis ang mukha.
At sa dibdib niya, may ID.
Hindi fixer.
Opisyal.
Isang mataas na opisyal ng kompanyang may-ari ng bangka.
Bago ko pa masabi iyon, may matalim na tunog na pumunit sa hangin.
Putok.
Napatigil ang lahat.
Sumigaw si Mama.
Naramdaman kong bumitaw si Mang Renato sa akin.
Lumingon ako.
Ang lalaking nakapolo ay nakatayo malapit sa pinto ng bodega, may hawak na baril.
Nanginginig si Bianca sa gilid.
Si Jerome ay namumutla.
Si Mang Isko ay napasandal sa mesa, may pulang bahid na kumakalat sa manggas ng damit niya.
“Isko!” sigaw ni Mama.
Tumakbo siya papunta sa matanda, pero itinutok ng lalaki ang baril sa kanya.
“Walang gagalaw.”
Ang boses niya ay kalmado. Mas nakakatakot iyon kaysa sigaw.
Pumasok mula sa labas ang dalawa pang lalaki. Hindi ko alam kung kailan sila dumating. Pareho silang nakaitim, basa ang sapatos sa ulan.
Ang isa ay agad na pinulot ang mga papel sa sahig.
Ang isa naman ay lumapit sa akin at tinadyakan ako sa tagiliran. Napaungol ako at napahiga sa semento.
“Akala ninyo ba ang maliit na gulo sa pamilya ninyo ang problema rito?” sabi ng lalaking nakapolo.
Tumawa siya nang mahina.
“Labinlimang taon naming nilinis ang gabing iyon. Isang mahirap na mangingisda ang namatay, ilang tauhan ang nawala, isang report ang binago. Tapos ngayon, sisirain ninyo lahat dahil sa isang SUV?”
Tumingin siya kay Mang Renato.
“Sinabi ko sa iyo, huwag mong gagalawin ang pamilya ni Antonio kung hindi kailangan.”
Namula ang mukha ni Mang Renato.
“Hindi ko kasalanan. Ang anak ko ang nagkamali. Kung hindi niya ninakaw ang pera—”
“Ninakaw?” putol ng lalaki. “Renato, buong buhay mo, ninakaw mo. Pera ng balo, pangalan ng patay, kotse ng pamangkin mo, katahimikan ng buong pamilya. Huwag kang umarteng mas malinis kaysa sa anak mo.”
Napipi si Mang Renato.
Kahit siya, takot sa lalaking ito.
Ibig sabihin, mas malaki pa sa kanya ang totoong kalaban.
Dahan-dahang gumapang ang kamay ko patungo sa cellphone ko na nahulog malapit sa paa ng mesa. Basag na ang screen, pero may ilaw pa. Hindi ko alam kung naka-record pa rin. Hindi ko alam kung may signal. Pero iyon lang ang meron ako.
Napansin iyon ni Jerome.
Nagtagpo ang mga mata namin.
Sa sandaling iyon, nakita ko ang takot sa kanya. Hindi iyong takot na mahuli. Kundi takot na siya mismo ay maaaring isakripisyo.
Humakbang siya palapit, parang kukunin ang phone.
Pero bigla siyang tumigil.
Tumingin siya sa lalaking may baril.
“Sir… sabi ninyo po tutulungan ninyo kami.”
Hindi siya sinagot ng lalaki.
“Papa,” nanginginig na tawag ni Jerome kay Mang Renato. “Ano ba talaga ang plano?”
Hindi nakatingin sa kanya si Mang Renato.
Doon ko naintindihan.
Si Jerome, sa lahat ng yabang at kasamaan niya, ay hindi pa rin alam na sa ganitong laro, siya rin ay disposable.
Biglang tumunog ang sirena sa labas.
Malayo pa, pero papalapit.
Napatingin ang lahat sa pinto.
Nagbago ang mukha ng lalaking nakapolo.
“Sinong tumawag ng pulis?”
Walang sumagot.
Si Mama ay lumuhod sa tabi ni Mang Isko, pinipisil ang sugat sa braso nito. Umiiyak siya, pero hindi na siya mukhang mahina. Mukha siyang babaeng labinlimang taon nang ninakawan ng katotohanan at ngayon lang nakahawak muli sa gilid nito.
“Gabriel,” mahina niyang sabi, hindi inaalis ang tingin sa sugat ni Mang Isko. “Anak, tumakbo ka kapag nagkaroon ng pagkakataon.”
Umiling ako.
Hindi ko iiwan si Mama.
Hindi na.
Muling itinutok ng lalaking nakapolo ang baril, ngayon ay sa akin.
“Ibigay mo ang memory card.”
Humigpit ang hawak ni Mama sa relo.
“Wala sa kanya.”
“Kung ganoon, nasa iyo.”
Lumapit ang lalaki kay Mama.
Tumayo ako kahit nanginginig ang tuhod ko.
“Huwag mo siyang lapitan.”
Ngumiti siya.
“Katulad nga ng tatay mo.”
Itinaas niya ang baril.
Sa mismong sandaling iyon, biglang sumigaw si Bianca.
“Jerome, ngayon!”
Hindi ko alam kung napag-usapan nila iyon o bigla lang siyang nagdesisyon, pero hinablot ni Bianca ang kamay ng lalaking may dalang folder. Nahulog ang mga papeles. Sumugod si Jerome sa lalaking nakapolo, hindi para iligtas kami, kundi para agawin ang susi ng SUV mula sa bulsa nito.
Nagkagulo ang buong bodega.
May sumigaw.
May natumba.
May isa pang putok.
Nabasag ang ilaw sa kisame, at ang kalahati ng bodega ay nilamon ng dilim.
Tumakbo ako kay Mama.
“Ma!”
Hawak niya pa rin ang relo, pero duguan ang palad niya dahil sa basag nitong salamin. Si Mang Isko naman ay hirap huminga, ngunit nakahawak pa rin sa baston.
“Ang card…” bulong niya. “Huwag ninyong ibibigay…”
Isiniksik ni Mama ang relo sa kamay ko.
“Dalhin mo ito.”
“Hindi, sabay tayo.”
“Gabriel!”
Ngayon lang niya ako sinigawan nang ganoon mula noong bata ako.
Sa labas, lumalakas ang sirena.
Pero sa loob, mas mabilis gumalaw ang mga lalaki. Isa sa kanila ang humawak sa buhok ni Bianca at kinaladkad siya palayo. Si Jerome naman ay nakadapa sa sahig, may dugo sa labi, pero hawak niya ang susi ng SUV.
Nakita niya ako.
Nakita niya ang relo sa kamay ko.
Sa isang iglap, bumalik ang dati niyang mata—sakim, takot, at desperado.
“Kuya,” sabi niya, humihingal. “Ibigay mo sa akin iyan. Ako ang maglalabas sa atin dito.”
“Hindi na ako tanga, Jerome.”
Umiyak siya, o baka ulan lang iyon mula sa butas sa bubong.
“Papatayin nila tayo lahat.”
“Dahil sa inyo.”
Napatingin siya sa ama niya.
Si Mang Renato ay nakatayo sa gilid, hindi gumagalaw. Sa halip na tulungan ang anak, tinitingnan niya ang pinto, naghahanap ng sariling lusot.
At doon, sa gitna ng dilim at sirena, nakita ni Jerome ang totoo.
Hindi siya anak na ililigtas.
Isa lang siyang kasangkapan.
Biglang tumakbo si Mang Renato papunta sa likod na pinto ng bodega.
“Papa!” sigaw ni Jerome.
Hindi lumingon si Mang Renato.
Hindi man lang lumingon.
Nabasag ang mukha ni Jerome sa sakit at galit.
Pagkatapos, ginawa niya ang bagay na hindi ko inasahan.
Hinagis niya sa akin ang susi ng SUV.
“Sakay kayo!” sigaw niya. “Ako ang haharang!”
Hindi ko alam kung dapat ko siyang paniwalaan.
Pero si Mama ay nahihirapan na, si Mang Isko ay duguan, at ang lalaking nakapolo ay muling itinutok ang baril.
Wala nang oras.
Inalalayan ko si Mama. Sinubukan naming buhatin si Mang Isko, pero nang makalapit kami sa pinto, isang anino ang sumulpot mula sa dilim.
Si Mang Renato.
Akala ko tumakas na siya.
Pero bumalik siya.
At sa kamay niya, hawak niya ang brown na envelope.
Sa kabilang kamay, hawak niya si Bianca sa leeg, may maliit na kutsilyo na nakadikit sa tagiliran nito.
“Walang aalis,” sabi niya, halos baliw na ang boses. “Walang lalabas dito hangga’t hindi nabubura ang lahat.”
“Papa…” nanginginig si Jerome.
“Tumahimik ka!” sigaw ni Mang Renato. “Ikaw ang sumira sa lahat! Ikaw at ang yabang mo! Kung hindi mo ginamit ang kotse na parang sa iyo, hindi na sana hinabol ng gagong iyan!”
Tinuro niya ako.
“Kung hindi mo ninakaw ang pera ng matanda, hindi sana tayo napunta rito!”
Napahagulgol si Bianca.
“Pakawalan n’yo ako…”
Hindi siya pinansin ni Mang Renato.
Tumingin siya sa akin.
“Gabriel, ibigay mo ang relo.”
Hawak ko iyon sa loob ng kamao ko.
Maliit lang ang relo. Luma. Basag. Halos wala nang halaga kung titingnan.
Pero sa sandaling iyon, iyon ang bigat ng buhay ni Papa. Iyon ang boses niya mula sa gabing pinatahimik siya. Iyon ang katotohanang hindi nila nagawang lunurin.
“Hindi.”
Ngumiti si Mang Renato, pero nanginginig ang mukha niya.
“Kung ganoon, panoorin mo siyang mamatay.”
Ipinuwesto niya ang kutsilyo sa leeg ni Bianca.
Sumigaw si Jerome.
“Papa, huwag!”
Sa labas, huminto ang mga sirena.
May boses mula sa megaphone.
“Mga tao sa loob, ibaba ang armas at lumabas nang nakataas ang kamay!”
Ang lalaking nakapolo ay napamura.
Ang dalawang tauhan niya ay naghanap ng matataguan.
Si Mang Isko ay bumagsak sa isang tuhod.
Si Mama ay napahawak sa akin.
At ako, hawak ang relo ni Papa, nakatingin sa tiyuhin kong minsang umiyak sa kabaong ng sarili niyang kapatid habang itinatago pala niya ang dahilan ng kamatayan nito.
Dahan-dahang itinaas ni Mang Renato ang brown na envelope.
Pagkatapos, inilapit niya iyon sa lumang kalan sa gilid ng bodega, kung saan may maliit na apoy na naiwan ng mga nagbabantay.
“Isang hakbang pa,” sigaw niya, “susunugin ko ang lahat!”
Tumingin siya sa akin, pulang-pula ang mga mata.
“Pili ka, Gabriel. Ang katotohanan ng tatay mo, o ang buhay ng babaeng ito?”
At bago pa ako makasagot, biglang nagsalita si Mang Isko mula sa sahig.
“Hindi lang iyan ang kopya.”
Nanigas si Mang Renato.
Dahan-dahang lumingon sa kanya ang lahat.
Ngumiti si Mang Isko sa akin, duguan ang labi, at ibinuka ang nanginginig na kamay.
Sa palad niya, may isa pang maliit na memory card.
Pero sa sandaling makita iyon ng lalaking nakapolo, itinutok niya ang baril hindi sa akin, hindi kay Mama, kundi kay Mang Isko mismo.
“Kung ganoon,” malamig niyang sabi, “ang matanda muna ang mawawala.”
At pumitik ang daliri niya sa gatilyo.