Sa gitna ng naggagandahang hotel, malinaw na asul na dagat, at pino at puting buhangin ng Boracay, may isang masakit na reyalidad na pilit ikinukubli ng mga anino ng modernisasyon.

Nitong nagdaang mga araw, ang katahimikan sa tapat ng opisina ng Department of Agrarian Reform (DAR) sa Aklan ay nabasag ng mga hikbi, sigaw, at matatandang awitin ng mga katutubong Ati. Hindi sila naroon upang magtanghal para sa mga turista; naroon sila upang ipaglaban ang kanilang huling piraso ng dangal—ang kanilang lupa.

Ang isyu ay nag-uugat sa isang masalimuot na laban sa legalidad at karapatang pantao. Noong taong 2018, tila nakamit na ng mga Ati ang rurok ng kanilang pangarap nang personal na igawad sa kanila ni dating Pangulong Rodrigo Duterte ang mga Certificate of Land Ownership Award (CLOA).

Sa mga sandaling iyon, ang pangako ng gobyerno ay malinaw: protektahan ang karapatan ng mga magsasaka at katutubo na magmay-ari, mag-alaga, at umani mula sa lupang kanilang kinalakihan. Ngunit sa paglipas ng panahon, ang mga dokumentong dapat sana ay naging kalasag nila ay unti-unting nagiging mitsa ng kanilang pagkakagulo.

Ang Ugat ng Sigalot: Isang Sertipikong “Not Suitable”

Sa kasalukuyang taon ng 2026, ang kagalakang iyon ay napalitan ng pait. Ayon kay Lio Cordoba, isa sa mga masugid na tagapagtanggol at organizer ng grupo, ang basehan ng pagbawi sa mga lupa ng mga Ati ay isang sertipikasyon mula sa Bureau of Soil and Water Management.

Nakasaad dito na ang nasabing lupain ay “not suitable” o hindi angkop para sa agrikultura. Para sa mga Ati, ang katwirang ito ay hindi lamang kaduda-duda kundi isang malinaw na pagmamanipula sa batas.

Giit ni Cordoba, hindi maaaring gamitin ang nasabing sertipiko upang bawiin ang CLOA dahil walang “retroactive effect” ang mga bagong kautusan sa mga titulong naibigay na taon na ang nakalilipas.

Sa madaling salita, ang batas na ginagamit laban sa kanila ay tila pilit na idinidikit upang paboran ang mga pribadong claimant na matagal nang nagnanais makuha ang prime real estate sa isla. “Kakarampot na lupa para sa mga Ati na Boracay, inagaw na at ngayon ay ipinagkakait pa ng administrasyon ang hustisya,” pahayag ni Cordoba sa gitna ng tensyon.

Ang Emosyonal na Koneksyon sa Lupa

Para sa mga katutubong Ati, ang lupa ay hindi lamang tungkol sa pagsasaka o negosyo. Ito ang kanilang pagkakakilanlan. Sa pahayag ng Indigenous People Mandatory Representative ng Barangay Manok-Manok, binigyang-diin niya ang malalim na kasaysayan ng kanilang tribo sa isla.

Bago pa man dumagsa ang milyun-milyong turista at bago pa man naging tanyag ang Boracay sa buong mundo, ang mga Ati na ang nag-aalaga sa kalikasan nito.

Ang kanilang mga awit, sayaw, at tradisyon ay nakaugat sa bawat pulgada ng lupang iyon. Ang pagbawi sa kanilang lupa ay katumbas na rin ng pagbura sa kanilang kasaysayan at pagkatao. Ang dangal ng pagiging Ati ay nakatali sa lupang ninuno, at ang makitang nilalapastangan ito ng mga makapangyarihang interes ay isang sugat na mahirap maghilom.

Takot at Intimidasyon: Ang Sitwasyon sa Field

Ngunit ang mas nakababahala ay ang mga ulat ng aktwal na dahas at pananakot. Ayon sa mga testimonya mula sa rally, may mga insidente na kung saan ang mga tinaguriang “blue guards” o pribadong security guards ay nakapasok na sa mga lote ng mga Ati kahit wala pang pinal na desisyon mula sa Office of the President.

May mga ulat pa na nagkaroon ng mga pagkakataon na ang mga bata ay tila nakulong sa loob ng mga binakurang area dahil sa biglaang pagpasok ng mga guwardiya.

Ang intimidation o pananakot ay naging pang-araw-araw na pasanin ng mga pamilyang Ati. Habang sila ay naghihintay ng legal na proseso, ang pisikal na presensya ng mga armadong tauhan ay nagpapakita ng kawalan ng respeto sa karapatang pantao.

Ang mas masakit pa rito, ayon sa mga katutubo, ay ang tila “pagtetengang-kawali” ng Department of Agrarian Reform (DAR). Sa halip na maging tagapagtanggol ng mga maliliit na magsasaka at katutubo, ang ahensya ay inaakusahan ng pagbibingi-bingihan sa mga hinaing ng mga Ati, na tila hinahayaan na lamang ang mga pribadong interes na maghari.

Isang Panawagan sa Malacañang

Dahil ang kaso ay nasa ilalim na ngayon ng hurisdiksyon ng Malacañang, ang huling pag-asa ng mga Ati ay nakasalalay sa kamay ni Pangulong Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. Nanawagan ang grupo na repasuhin ang mga kautusan at baligtarin ang anumang desisyon na magpapatalsik sa kanila mula sa kanilang tahanan.

Ang laban ng mga Ati sa Boracay ay hindi lamang laban para sa isang piraso ng lupa. Ito ay laban para sa katarungan sa ating bansa. Ito ay isang paalala na sa likod ng bawat progresong ating nakikita, hindi dapat naiiwan at naaapakan ang mga taong unang nagpunla ng buhay sa lupang iyon.

Ang sigaw ng mga Ati ay sigaw ng bawat Pilipinong nagnanais ng isang patas na lipunan—isang lipunan kung saan ang titulong hawak ng isang katutubo ay kasing-tibay ng titulong hawak ng isang milyonaryo.

Hanggang kailan mananatiling banyaga ang mga Ati sa sarili nilang isla? Ang sagot ay nasa mga kamay ng mga namumuno, at sa patuloy na pagsuporta ng sambayanan sa kanilang laban para sa hustisya.