Tatlong Beses Akong Nawalan ng Sanggol Dahil sa “Sabaw na Pampalakas” ng Biyenan Ko—Pero Nang Mabigyan Ako ng Ikalawang Buhay, Hindi Na Ako Umiyak o Sumigaw… Tahimik Kong Inipon ang Lahat ng Araw na Sisira sa Kanilang Buong Kasinungalingan

Noong una, akala ko malas lang ako.

Noong ikalawa, sinisi ko ang sarili ko.

Noong ikatlo, saka ko lang naunawaan na hindi aksidente ang lahat—at sa oras na nalaman ko ang totoo, patay na ako.

Sa death certificate ko, nakasulat: cardiac arrest due to emotional distress.

Pero walang nakakaalam na bago pa tumigil ang puso ko, tatlong beses na munang unti-unting pinatay ang katawan ko sa loob ng sarili kong bahay.

Ang pumatay sa akin ay hindi kutsilyo. Hindi lason na madaling makita sa laboratoryo.

Kundi isang mangkok ng mainit na sabaw na buong lambing na iniaabot ng biyenan ko habang nakangiti.

“Uminom ka, hija,” sabi lagi ni Mama Lorna. “Pampalakas ’yan para kumapit nang maayos ang baby.”

At tuwing iinumin ko iyon, pakiramdam ko, mabuting asawa ako. Mabuting manugang. Babaeng marunong magpasalamat.

Nakakatawa.

Kasi sa bawat lunok ko noon, mas lalo pala akong inililibing.

Pagmulat ko sa pagkakataong iyon, naroon na naman ako sa kwartong dating naging kulungan ko.

Amoy ko agad ang liniment sa kurtina, ang bahagyang halimuyak ng sampaguita room spray, ang malamig na hangin ng aircon na laging masyadong mababa ang thermostat dahil ayaw ni Mama Lorna sa pawis. Nasa dating higaan ako sa bahay ng pamilya ng asawa ko sa San Pedro, Laguna—iyong kwarto sa ikalawang palapag na may beige na pader at malaking religious painting sa tapat ng kama.

At sa pintuan, eksaktong tulad ng dati, may marahang kumatok.

Tatlong beses.

Hindi ko pa man nasasabi ang “Pasok po,” bumukas na iyon.

Pumasok si Mama Lorna, suot ang malinis niyang daster na kulay cream, maingat na may hawak na tray. Sa ibabaw niyon ay isang puting mangkok ng sabaw. May usok pa.

Ngumiti siya nang ubod-tamis.

“Gumawa ako ng espesyal para sa ’yo, Celina. Kailangan mong lumakas. Mahina ang kapit ng dinadala mo.”

Nang sandaling iyon, alam kong totoo ang lahat.

Hindi bangungot. Hindi guni-guni. Hindi trauma.

Bumalik ako.

Bumalik ako sa araw bago magsimula ang ikatlong pagkakunan ko.

Sa unang buhay ko, sa mismong tagpong iyon, itinulak ko ang mangkok. Nabuhos sa tiles ang sabaw. Sumigaw ako. Tinanong ko siya kung ano ba talaga ang inilalagay niya roon. Tinawag kong may masama siyang balak.

Pagdating ni Paolo—ang asawa ko—ako ang pinagalitan.

“Mama would never do that,” galit niyang sabi noon. “Lahat ng ginagawa niya para sa ’yo.”

Tatlong araw matapos iyon, hawak ko ang test results na nakuha ko sa isang kaibigang medtech. Nakita ko roon ang mga sangkap na hindi dapat iniinom ng buntis, lalo na sa kondisyon ko. Nanginginig akong bumaba sa sala para ilantad ang lahat.

Pero hindi ako pinakinggan.

Sinabi ni Paolo na unstable ako dahil sa stress ng sunod-sunod na pagkalaglag.

Sinabi ni Mama Lorna na matagal na raw akong may galit sa kanya dahil pakiramdam ko’y kinokontrol niya ang bahay.

Sinabi pa ng bayaw kong si Gerald na baka raw postpartum psychosis na kahit hindi pa nga ako nakakapanganak.

Tatlong araw matapos iyon, dinala nila ako sa isang pribadong pasilidad sa Muntinlupa sa pangalang “for observation.”

Hindi na ako nakalabas nang buhay.

Kaya ngayong nasa harap ko uli ang sabaw, hindi ako sumigaw.

Hindi ako umiyak.

Ngumiti ako.

“Salamat po, Mama,” sabi ko, sabay abot sa mangkok.

Nakita kong saglit siyang natigilan. Marahil inaasahan niyang gaya ng dati, magtatanong ako, magdududa, magtatampo.

Pero itinaas ko ang mangkok at ininom ko iyon hanggang huling patak.

Masakit sa lalamunan ang init. Mapait ang dulo, may kakaibang hapdi sa sikmura. Pero hindi ko pinahalata.

Pagkababa ko ng mangkok, mahina akong ngumiti.

“Masarap po.”

Sa unang pagkakataon, may anino ng kalituhan sa mukha niya.

At doon ko nalamang tama ang bagong desisyon ko.

Sa buhay na ito, hindi ako lalaban nang padalos-dalos.

Hindi ko sila aakusahan agad.

Hindi ako hihingi ng awa sa lalaking hindi kailanman naniwala sa akin.

Hahayaan ko silang isipin na mahina pa rin ako.

Na sunod-sunuran pa rin ako.

Na wala akong alam.

Kinagabihan, pag-uwi ni Paolo mula sa opisina niya sa Alabang, hinalikan niya ako sa noo na parang mabuting asawa siya.

“Kumusta ka na?” tanong niya.

“Okay lang,” sagot ko.

“Mabait si Mama sa ’yo?”

Napangiti ako nang bahagya. “Oo. Inalagaan niya ako.”

Kitang-kita ko ang pagluwag ng balikat niya. Iyon kasi ang gusto niya—katahimikan. Isang asawang hindi gumugulo. Isang bahay na mukhang maayos sa paningin ng iba kahit unti-unti ka nang nabubulok sa loob.

Noong una kaming ikasal, hindi naman ganito si Paolo. O baka mahal ko lang siya noon kaya hindi ko napansin ang pinakamahalagang bagay tungkol sa kanya: hindi siya masamang tao sa paraan ng mga kontrabida sa teleserye.

Mas masahol siya roon.

Mahina siya.

At ang mahihinang lalaking takot pumili ng tama ay laging pumipili ng mas komportable.

Sa kasong iyon, ang komportable ay ang manatiling anak ni Mama Lorna kaysa maging asawa ko.

Mula sa araw na iyon, sinimulan ko ang tahimik kong paghahanda.

Una, hindi ko na iniinom ang kahit anong ibibigay nila nang walang paraan para maitago ko muna. Kapag sabaw, kunwari iinumin ko, pero sa CR sa guest room ko ibinubuhos sa maliit na lalagyang dala ko. Kapag vitamins, inilalagay ko sa bulsa ng house dress ko at itinatago.

Ikalawa, tinawagan ko nang palihim ang dati kong OB sa Biñan—si Dra. Ysabel Mariano—pero hindi ako nagpakilala nang buo. Nagpa-schedule ako gamit ang apelyido sa pagkadalaga ko.

Ikatlo, inisa-isa kong balikan sa isip ang lahat ng detalye ng una kong buhay.

Ano ang mga araw na sumasakit ang puson ko.

Kailan ako pinipilit ni Mama Lorna na dagdagan ang sabaw.

Kailan ako sinasabihan ni Paolo na huwag nang magtrabaho sa laptop dahil “baka ma-stress.”

Kailan nila unang iminungkahi na sa bahay na lang nila ako manatili “para may mag-aalaga.”

Doon ko napansing may pattern.

Tuwing may checkup akong medyo maganda ang resulta, kinagabihan ay mas pursigido si Mama Lorna sa sabaw.

Tuwing nagpapahayag ako ng planong bumukod kami ni Paolo pagkatapos manganak, mas tumitindi ang lambing niya, mas sumasama ang tingin ni Gerald, at mas lumalayo ang asawa ko.

Noong una, hindi ko iyon pinagdikit-dugtong.

Ngayon, malinaw na malinaw.

May gusto silang manatili sa bahay na ito.

At hadlang ako roon—lalo na ang batang dala ko.

Isang hapon, habang kunwari natutulog ako, narinig kong nag-uusap sina Mama Lorna at Gerald sa kusina sa ibaba. Mahina lang, pero rinig na rinig mula sa hagdanang kahoy ang ilang salita.

“Kapag nanganak ’yan—”

“Mas hahabol si Paolo sa parte—”

“Hindi puwedeng mapunta sa kanya ang title—”

“Matagal nang napag-usapan ’yan—”

Nanlamig ang kamay ko.

Parte?

Title?

Noong gabing iyon, habang naliligo si Paolo, binuksan ko ang drawer ng luma niyang mesa. Sa unang buhay ko, hindi ko nagawa iyon dahil ayokong maging “selosang asawa” o “walang tiwala.”

Sa ikalawang buhay na ito, wala na akong pakialam sa pagiging maayos na babae.

Nakita ko ang ilang resibo, insurance papers, photocopy ng IDs, at isang brown envelope.

Pagbukas ko, para akong sinuntok sa dibdib.

Mga dokumento iyon ng ari-arian.

Isang lumang lupa sa Cabuyao na pagmamay-ari pala noon ng yumaong ama ni Paolo.

Isang deed draft.

At sa gilid, may handwritten notes si Gerald.

“Kapag walang legal heir si kuya, automatic easier transfer.”

Hindi ako makahinga.

Nanginginig kong binalik ang papel sa envelope.

Legal heir.

Walang legal heir.

Tatlong beses akong nakunan.

Tatlong beses.

At sa bawat pagkakataon, si Mama Lorna ang unang may hawak ng mangkok.

Kinabukasan, mas maaga akong lumabas nang hindi nagpapaalam. Nagpahatid ako sa tricycle terminal at dumiretso sa clinic ni Dra. Mariano. Pagkapasok ko pa lang sa consultation room, napansin na niyang namumutla ako.

“Ano’ng nangyayari sa ’yo?” tanong niya.

Hindi ko na napigilan. Umiyak ako roon nang tahimik, nakayuko, mahigpit ang kapit sa bag ko.

Hindi ko sinabi ang tungkol sa pagbabalik ko mula sa kamatayan. Sino bang maniniwala?

Pero sinabi ko ang tungkol sa tatlong sunod-sunod na pagkalaglag. Ang sabaw. Ang kakaibang pananakit. Ang pakiramdam kong may mali.

Tahimik siyang nakinig.

Pagkatapos, marahan niyang sinabi, “Celina… kailangan nating mag-test. At may isa pa akong gustong itanong. May naiipon ka bang sample ng iniinom mo?”

Tumingin ako sa kanya.

Unti-unti akong tumango.

“Oo, Doc,” sabi ko. “Meron.”

At doon unang nagbago ang tingin niya sa akin—mula sa simpleng pasyente, naging babaeng baka totoong pinapatay sa loob ng sariling tahanan.

Tatlong araw ang lumipas.

Tatlong araw akong kumilos na parang walang alam.

Tatlong araw din akong maingat na nagtago ng mas maraming sample, kumuha ng litrato ng mga dokumento, at sinigurong may kopya sa isang lumang email account na tanging ako lang ang may access.

Sa ikaapat na araw, tumawag si Dra. Mariano.

Nasa balkonahe ako noon. Maulan. Mahina ang signal. Nanginginig ang daliri ko habang sinasagot ang tawag.

Hindi siya paikot-ikot magsalita.

“Celina,” sabi niya, mabigat ang boses, “may nakita sa sample na puwedeng magdulot ng uterine contractions at komplikasyon sa pagbubuntis. Hindi ito dapat iniinom ng buntis. At base sa kondisyon ng matres mo…” Bahagya siyang huminga. “Hindi aksidente ang nangyayari sa ’yo.”

Parang tumigil ang ulan.

Parang tumigil ang mundo.

At sa sandaling iyon, kasabay ng unti-unti kong pag-angat ng ulo, nakita ko sa repleksyon ng sliding door ang pigura ni Mama Lorna sa likod ko—nakatingin, hindi kumukurap, habang hawak-hawak niya ang panibagong mangkok ng sabaw.

At marahan niyang sinabi, “Sino ang kausap mo, hija?”

Basahin ang PART 2 sa ibaba kung gusto mong malaman kung paano ko hinarap ang babaeng tatlong beses akong pinatay nang hindi man lang nadudumihan ang mga kamay niya—at kung paano ko winasak ang buong pamilyang akala nila habang-buhay nila akong mapapatahimik.

PART 2

Hindi ako agad lumingon.

Iyon ang una kong natutunan sa pangalawang buhay ko: ang takot, kapag ipinakita mo, nagiging sandata ng kalaban mo.

Kaya kahit parang bibigay ang tuhod ko, mahinahon kong ibinaba ang telepono at pinatay ang tawag.

“Nag-check lang po ako ng result ng prenatal package,” sabi ko habang unti-unting humaharap sa kanya.

Nakatitig si Mama Lorna sa mukha ko na para bang sinusukat kung nagsisinungaling ako. Nasa kamay pa rin niya ang tray. Nakausli mula sa mangkok ang makapal na singaw. Ngumiti siya, pero hindi umabot sa mata.

“Ano sabi?”

Pinilit kong huminga nang normal. “May konting concern lang daw sa lining. Babalik ako next week.”

Matagal siyang hindi nagsalita.

Pagkatapos, iniabot niya sa akin ang mangkok.

“Mas dapat mong inumin ito.”

Tinanggap ko iyon na parang masunuring manugang. Ngunit sa loob-loob ko, malinaw na malinaw ang susunod kong gagawin.

Hindi na ako puwedeng manatili roon nang walang kakampi.

Noong gabing iyon, hinintay kong makatulog si Paolo. Pagkatapos, kinuha ko ang isa kong cellphone—lumang unit na matagal ko nang tinatago—at nag-email ako ng lahat ng ebidensiya sa tatlong tao: kay Dra. Mariano, sa college best friend kong si Atty. Mara Villanueva na matagal ko nang hindi nakakausap, at sa sarili kong bagong email account na ginawa ko gamit ang maiden name ko.

Sa email subject, iisa lang ang nakasulat ko:

If anything happens to me, this is why.

Kinabukasan, nagkunwari akong nahihilo para payagan akong magpahinga sa kwarto. Pagkalabas ni Mama Lorna para magsimba at pag-alis ni Gerald para sa hardware store niya, agad kong tinawagan si Mara.

Hindi na kami madalas magkausap, pero tunay na kaibigan ang mababait lang sa ’yo kapag maayos ang buhay mo. Ang tunay ay iyong marunong sumalo kapag basag ka na.

“Celina?” gulat niyang sabi. “Bakit parang nanginginig ka?”

“Mara,” bulong ko. “Kailangan ko ng abogado. At baka… baka kailangan ko ring iligtas ang sarili ko ngayon din.”

Hindi na siya nagtanong ng walang kwentang bagay. Hindi niya sinabing baka paranoid lang ako. Hindi niya ako pinatahimik.

Sinabi lang niya, “Nasaan ka?”

Pagkalipas ng tatlong oras, dumating siya kasama ang isang babaeng social worker at isang pulis na naka-civilian shirt. Hindi sila pumasok na parang mananakop. Pumasok sila na parang mga taong may sapat na dahilan para hindi na ako iwan doon nang mag-isa.

Galit na galit si Mama Lorna.

“Ano itong kabastusan? Pamilya kami rito!”

Tahimik si Mara habang inilalapag ang printed screenshots sa mesa. “At may sapat kaming basehan para sabihing ang kliyente ko ay nasa panganib sa bahay na ito.”

Pagdating ni Paolo mula sa opisina, gulo na ang sala.

Nandiyan ang pulis. Nandiyan si Mara. Nandiyan ako, maputla pero hindi na umiiyak. Nandiyan si Mama Lorna, sugatan ang ego sa unang pagkakataon sa buong buhay niya.

At sa gitna ng center table, nakahanay ang mga sample bottle, test interpretation, printout ng email, at litrato ng dokumentong nakita ko sa mesa ni Paolo.

Hindi pa rin agad naniwala si Paolo.

Siyempre hindi.

“Ano ba ’to, Celina?” sigaw niya. “Dinadala mo ang mga outsider sa bahay namin? Pinapahiya mo si Mama?”

Bahay namin.

Hindi “bahay natin.”

Kahit sa gitna ng lahat, iyon pa rin ang lumabas sa bibig niya.

Doon ako tuluyang nanlamig para sa kanya.

“Sabihin mo sa akin,” mahinahon kong sabi, “alam mo ba kung ano ang nasa sabaw?”

Hindi siya sumagot agad.

Tumingin siya kay Mama Lorna.

At sa isang maling kisap ng mata, doon ko nakita.

Alam niya na may “something” sa sabaw.

Baka hindi niya alam ang eksaktong sangkap. Baka hindi niya alam ang lawak ng pinsala. Pero alam niyang may itinatago.

Sapat na iyon.

“Ayokong saktan ka,” sabi niya, lumalambot ang boses na para bang siya pa ang kawawa. “May mga bagay lang na hindi mo naiintindihan.”

“Hindi ko naiintindihan?” tumawa ako nang tuyot. “Tatlong baby ang nawala sa akin, Paolo.”

Natahimik ang buong sala.

Kahit si Mama Lorna, hindi agad nakasingit.

Lumapit si Mara at inilapag sa harap niya ang isang pahina. “Ma’am, ang components na nakita sa sample ay maaaring magdulot ng contractions. Kung mapatutunayang paulit-ulit itong ibinigay sa buntis nang hindi niya alam, may malaking kaso kayo.”

Namuti ang mukha ni Mama Lorna, pero hindi siya umurong.

Sa halip, tumuwid siya at sinabi ang pinakamasamang bagay na narinig ko sa buong buhay ko.

“Kung hindi siya malakas magdala ng bata, kasalanan ko ba?”

Parang may kung anong pumutok sa loob ko.

Pero mas malala pa ang sumunod.

“Nakita mo naman ang kalagayan ng anak ko noong pakasal siya rito,” dagdag niya, nakatingin sa akin na parang gamit lang ako. “Wala namang naitulong ang pamilya mo. Tapos kapag nagkaanak kayo, hahati pa sa mana? Pati sa lupa ng asawa ko? Pati sa bahay na ako ang nag-alaga? Lahat ba dapat mapunta sa kanya?”

“Ma!” sigaw ni Paolo, pero mahina. Takot. Huli na.

At doon nalantad ang pinakaubod ng katotohanan.

Hindi ako kailanman tinuring ni Mama Lorna na pamilya.

Isa akong banta.

At ang mga batang dinadala ko, mga sagabal sa distribusyon ng mana.

Tumayo ako, kahit nangangatal.

“Tama ka,” sabi ko. “Hindi mo ako tinanggap kailanman. Pero hindi mo dapat dinamay ang mga anak ko.”

Namula ang mata ko, pero hindi na ako napaluha. Tapos na ako sa yugto ng pagmamakaawa.

Nagsalita ang pulis, pormal at malamig, tungkol sa pagkuha ng statements at pagsasailalim ng ilang bagay sa imbestigasyon. Hindi pa iyon hatol, pero iyon na ang simula ng pagbagsak nila.

Akala ko roon matatapos ang lahat.

Hindi pa pala.

Sa loob ng susunod na mga linggo, mas marami pang lumabas.

Nang busisiin ni Mara ang mga papeles, napatunayang matagal nang may plano si Gerald at Mama Lorna na ilipat ang ilang ari-arian sa pangalan niya gamit ang impluwensiya sa kapatid. May mga draft, usapan sa messenger, at notes tungkol sa “pag-aasikaso bago pa magkaroon ng anak.”

May isa pang mas mabigat.

Noong una kong dalawang pagkalaglag, hindi pala tama ang ibinigay na impormasyon sa doktor sa emergency room. May ilang detalye tungkol sa nainom ko at sa symptoms ko na sadyang hindi sinabi ng pamilya ng asawa ko dahil si Mama Lorna raw ang “mas nakakaalam sa pinainom.”

Sa madaling salita, hindi lang nila ako pinahamak.

Tinakpan pa nila ang dahilan.

Napahawak ako sa tiyan ko nang mabasa ko iyon.

Matagal akong hindi makapagsalita.

Sa gitna ng kaso, lumabas ako sa bahay na iyon at tumuloy muna sa apartment ni Mara sa Parañaque. Doon ako unang natulog nang hindi kinakabahang may mag-aabot na naman ng mangkok sa pinto.

Doon ko rin unang narinig ang tibok ng kasalukuyan kong dinadala sa ultrasound nang walang takot sa dibdib ko.

Mahina pero malinaw.

Parang may munting kumakatok mula sa loob ng dilim, sinasabing, Mama, kapit lang.

Umiyak ako roon.

Hindi dahil mahina ako.

Kundi dahil sa wakas, safe na akong umiyak.

Nakipaghiwalay ako kay Paolo habang nagpapatuloy ang proseso ng kaso. Hindi siya lumaban nang todo. Sa totoo lang, parang bigla siyang tumanda. Ilang beses siyang nagpunta para humingi ng tawad, pero bawat “sorry” niya ay huli na nang tatlong buhay.

Minsan, sinabi niya sa akin, “Hindi ko akalaing aabot sa ganito.”

Tinitigan ko lang siya.

Iyon ang problema sa mga taong duwag.

Hindi nila iniisip kung saan aabot ang pananahimik nila hangga’t hindi na sila ang komportableng nakaupo.

Pagkaraan ng maraming buwan, hindi naging madali ang lahat. Walang himalang isang araw lang at tapos na ang sakit. Dumaan sa hearing. Dumaan sa kahihiyan. Dumaan sa mga bulong-bulungan ng mga kamag-anak na “dapat inayos na lang sa pamilya.”

Pero hindi na ako bumalik sa dating ako.

Hindi na ako ang babaeng mag-iinom ng mapait dahil lang sinabing pagmamahal iyon.

Hindi na ako ang tatahimik para mapanatili ang imahe ng isang pamilyang matagal nang bulok sa loob.

At higit sa lahat, hindi na ako ang babaeng mamamatay na hindi man lang naipaglalaban ang sarili niyang katotohanan.

Sa ikasiyam na buwan ng pagbubuntis ko, nanganak ako sa isang ospital sa Alabang.

Lalaki.

Maliit. Mainit. Buhay.

Nang ilapat siya sa dibdib ko, hindi ko napigilang maiyak ulit. Hindi iyak ng takot. Hindi iyak ng galit.

Iyak iyon ng isang babaeng maraming beses pinilit patahimikin, pero sa wakas ay may yumakap na patunay na hindi nasayang ang paglaban niya.

Pinangalanan ko siyang Elias.

Ang ibig sabihin para sa akin: ang batang hindi nila napatay, ang buhay na hindi nila nakuha, ang simula ng lahat ng natira sa akin matapos ang abo.

Hindi ko alam kung totoong nabigyan ako ng pangalawang buhay ng langit, ng awa, o ng mismong mga anak kong nawala.

Pero alam ko ito:

May mga babaeng hindi agad lumalaban nang maingay. Hindi dahil mahina sila.

Kundi dahil minsan, ang pinakamapanganib na babae ay iyong marunong maghintay, magmasid, at mag-ipon ng katotohanan hanggang sa dumating ang araw na kusa nang babagsak ang mga dapat managot.

At noong araw na iyon, hindi ako sumigaw.

Hindi ko na kinailangan.

Sapat na ang makita si Mama Lorna na hindi na makatingin diretso sa akin, si Gerald na unti-unting iniiwasan ng sarili nilang mga kamag-anak, at si Paolo na tuluyang nawala ang pamilyang pinrotektahan niya kapalit ng asawa at mga anak niya.

Tahimik akong nagbilang noon.

Ngayon, tahimik din akong nagpapasalamat.

Dahil sa wakas, ang bawat araw ay hindi na paatras sa kamatayan—

kundi papunta na sa buhay.

Mensaheng iiwan ko sa mga mambabasa:

Hindi lahat ng nananakit ay sumisigaw, at hindi lahat ng pag-aalaga ay pagmamahal. Kapag may paulit-ulit na masamang nangyayari sa buhay mo, huwag mong maliitin ang kutob mo. Minsan, ang unang hakbang sa pagligtas sa sarili ay ang paniniwala na hindi ka baliw, hindi ka mahina, at hindi mo kasalanan ang kasamaan ng iba.