Pagbabalik sa Sariling Tahanan
Bahagi 4: Ang Pagbabalik sa Sariling Tahanan
Tatlong buwan ang ibinigay ko kay Mateo at sa pamilya niya para makalipat.
Hindi madali ang panahong iyon.
Sa unang buwan, halos linggo-linggo siyang tumatawag. Minsan humihingi ng tawad. Minsan nagtatanong kung puwede bang dagdagan pa ang palugit. Minsan sinasabi niyang nahihirapan silang humanap ng malilipatan.
Noong una, bawat tawag niya ay nagpapalambot sa puso ko.
Anak ko pa rin siya.
Kahit gaano kasakit ang ginawa niya, hindi mabubura ng isang gabi ang tatlumpu’t mahigit na taon ng pagiging ina ko.
Pero sa tuwing naaalala ko ang sarili kong nakatayo sa labas ng gusali niya, may tatlong maleta at walang mapuntahan, pinapaalala ko sa sarili ko: ang awa ay hindi dapat maging dahilan para kalimutan ko ulit ang sarili ko.
Kaya sa bawat pakiusap niya, iisa lang ang sagot ko.
“Anak, may kasunduan tayo.”
Sa ikalawang buwan, dumalaw si Rafael.
Dumating siya sa maliit kong apartment dala ang isang kahon ng prutas at gamot. Noon ko unang nakita siyang nahihiya pumasok.
“Ma, puwede ba?”
Tiningnan ko siya sa may pinto.
“Puwede.”
Pumasok siya at umupo sa plastic chair. Ilang sandali siyang tahimik, paikot-ikot ang tingin sa maliit kong tirahan.
“Ma, dito ka nakatira ngayon?”
“Oo.”
“Ang liit.”
“Pero walang nagtatanong kung bakit nandito ang maleta ko.”
Napayuko siya.
“Ma, sorry.”
Maraming beses ko nang narinig ang salitang iyon mula sa kanila pagkatapos ng nangyari. Pero noon, iba ang tono ni Rafael. Wala na ang depensa. Wala na ang paliwanag. Wala na ang “kasi.”
“Hindi ko alam kung bakit ako naging ganoon,” sabi niya. “Siguro nasanay akong ikaw ang nagbibigay. Nasanay akong kapag kailangan namin, ikaw ang may paraan. Nakalimutan kong tao ka rin pala na napapagod.”
Tahimik akong nakinig.
“Si Liza…” huminto siya, “nag-away kami. Sinisi niya ako dahil pumayag akong ibalik ang unit ni Mateo sa’yo. Pero sinabi ko sa kanya, kung hindi dahil sa’yo, wala kaming narating. Kung kaya naming tumira sa bahay na binili mo pero hindi ka namin kayang patuluyin, anong klaseng tao kami?”
Tumingin ako sa kanya.
“At ano ang sagot niya?”
“Wala. Umiyak siya.”
Hindi ako natuwa sa narinig ko. Hindi rin ako naawa agad. Ang mga luha ng tao ay hindi laging tanda ng pagsisisi. Minsan tanda lang iyon ng pagkatalo.
“Sana maintindihan niya,” sabi ko.
“Sana nga, Ma.”
Bago umalis si Rafael, iniwan niya sa mesa ang isang sobre.
“Ano ito?”
“Kaunting pera. Para sa renta mo muna.”
Itinulak ko pabalik ang sobre.
“Hindi ko kailangan.”
“Ma, pakiusap. Hindi ito bayad. Hindi ito kapalit. Gusto ko lang magsimula ulit sa kahit maliit na paraan.”
Tiningnan ko ang sobre. Matagal bago ko ito kinuha.
“Tatanggapin ko. Pero hindi para sa renta.”
“Saan mo gagamitin?”
“Para sa pagkain ng mga taong tumulong sa akin noong wala kayo.”
Naiintindihan niya agad na ang tinutukoy ko ay si Aling Cora. Tumango siya, namumula ang mata.
Pagkalipas ng ilang araw, dinala ko si Aling Cora sa isang maliit na restaurant. Hindi mahal, pero malinis at masarap ang pagkain. Umorder kami ng paborito niyang sinigang, pritong isda, at halo-halo.
Habang kumakain, tumawa siya.
“Alam mo, Elena, mas masarap pala kumain kapag hindi ka nag-aalala kung saan ka matutulog mamaya.”
Napatawa rin ako.
“Oo nga.”
Iyon ang unang tawa ko na hindi pilit mula nang magsimula ang lahat.
Sa ikatlong buwan, dumating ang araw ng paglilipat.
Nagpunta ako sa condo unit ni Mateo kasama ang abogado, si Sofia, at si Aling Cora. Hindi ko alam kung bakit gusto ni Aling Cora sumama, pero ang sabi niya:
“Kailangan may taga-palakpak kapag nanalo ka.”
Pagdating namin, nakaempake na ang gamit nina Mateo. Nasa sala ang mga kahon. Si Mariel ay tahimik na nag-aayos ng laruan ng anak nila. Nang makita ako, lumapit siya.
“Ma,” sabi niya, “sorry po sa lahat.”
Tiningnan ko siya.
Mas payat siya kaysa dati. Wala na ang dating tapang sa mukha. Sa mga mata niya, may hiya, may pagod, at may konting takot.
“Mariel,” sabi ko, “hindi ko hinihiling na mahalin mo ako gaya ng pagmamahal ng anak sa ina. Pero sana naalala mo na matanda rin ang nanay mo. Kung ayaw mong mangyari sa kanya ang ginawa mo sa akin, huwag mong gawin sa ibang ina.”
Tumulo ang luha niya.
“Opo, Ma.”
Lumapit si Mateo. Hawak niya ang susi.
“Ma,” sabi niya, “ito na.”
Iniabot niya ang susi sa akin.
Noong una, hindi ko agad kinuha. Tiningnan ko lang ang maliit na bagay na iyon sa palad niya.
Isang susi.
Pero para sa akin, higit pa iyon sa metal.
Iyon ang pagbabalik ng karapatan kong hindi makiusap para magkaroon ng bubong.
Kinuha ko ang susi.
“Salamat,” sabi ko.
Napatingin siya sa akin, tila nagulat.
“Ma, dapat ako ang magpasalamat.”
“Hindi,” sagot ko. “Salamat dahil sa huli, pinili mong gawin ang tama.”
Napayuko siya.
Nang makaalis sila, nanatili akong nakatayo sa gitna ng sala.
Ang condo ay hindi na mukhang dating bahay nina Mateo. Wala na ang mga gamit nila. Wala na ang laruan sa sahig, wala na ang mga litrato sa dingding. Malinis, maluwag, at tahimik.
Sa unang pagkakataon, ako ang nagpasya kung saan ilalagay ang aking mga gamit.
Dinala ko ang tatlong maleta sa loob ng master bedroom.
Binuksan ko ang una: mga damit.
Ang ikalawa: gamot, lumang litrato, ilang dokumento.
Ang ikatlo: mga regalong hindi ko naibigay sa mga apo, kabilang ang maliliit na damit na binili ko bago ko malaman na aalis si Sofia.
Hinawakan ko ang mga damit na iyon at napaupo sa kama.
Doon ako umiyak.
Hindi dahil malungkot ako.
Umiyak ako dahil sa wakas, may lugar na ulit akong puwedeng umiyak nang hindi natatakot na may magsasabing istorbo ako.
Lumapit si Sofia at niyakap ako mula sa likod.
“Ma, hindi na ako tutuloy sa ibang bansa.”
Napatingin ako sa kanya.
“Ano?”
“Si Paolo pa rin ang aalis. Pero kami ng mga bata, dito muna. Nag-usap kami. Hindi ko kayang umalis ngayon habang inaayos pa natin ang pamilya.”
“Sofia, huwag mong isakripisyo ang buhay mo dahil sa akin.”
“Hindi ito sakripisyo. Desisyon ito. Buong buhay mo kaming pinili. Ngayon, pipiliin muna kita.”
Hindi ko alam kung ano ang sasabihin.
Lumapit si Aling Cora at umubo nang malakas.
“Kung tapos na ang iyakan, puwede bang magwalis muna tayo? Ang alikabok dito, parang tatlong taon nang naghihintay sa drama ninyo.”
Napatawa kami ni Sofia sa gitna ng luha.
Sa mga sumunod na linggo, unti-unting nagbago ang condo.
Pinalitan ko ang kurtina ng kulay na gusto ko. Bumili ako ng maliit na mesa para sa balkonahe. Nagtanim ako ng basil, sili, at kamatis sa paso. Sa sala, isinabit ko ang lumang family picture, pero hindi sa gitna.
Sa gitna ng dingding, isinabit ko ang isang bagong larawan.
Larawan ko.
Mag-isa akong nakangiti, nakaupo sa maliit na restaurant kasama si Aling Cora, may hawak na mangkok ng halo-halo.
Noon ko naintindihan: hindi pala kailangan na ang larawan ng pamilya ang laging nasa sentro ng bahay.
Minsan, ang sarili mo naman.