NANG MARINIG KONG SABIHIN NG ASAWA KO NA SANA PINSAN KO ANG BUNTIS, NAGKUNWARI AKONG WALANG ALAM—HANGGANG SA AKO MISMO ANG NAGHANDA NG PAGBAGSAK NILA
Tatlong buwan akong buntis nang marinig kong sabihin ng asawa ko:
“Kung si Clarisse lang sana ang nagdadalang-tao, matagal ko nang hiniwalayan si Mara.”
Si Clarisse ang pinsan kong halos sampung taon tumira sa bahay namin.
At ang lalaking nagsabi niyon… ang mismong lalaking umiiyak habang nangangakong ako raw ang buong mundo niya noong araw ng kasal namin.
Simula nang malaman naming buntis ako, kusang lumipat sa guest room ang asawa kong si Adrian Villareal.
“Magulo akong matulog,” paliwanag niya. “Baka masiko kita o mapahamak ang baby. Mas kampante akong hiwalay muna tayo ng kuwarto.”
Hindi ako naghinala.
Sa katunayan, mas maalaga pa siya kaysa dati.
Siya ang naghahanda ng vitamins ko tuwing umaga, nagpapaalala ng prenatal checkup, at gabi-gabi ay nagtatanong kung may gusto akong kainin.
Kaya nang yayain ako ng kaibigan kong si Beatrice na kumain sa isang restaurant sa BGC, wala akong anumang dahilan para isipin na sa araw na iyon tuluyang mababasag ang mundo ko.
Maaga akong dumating.
Habang naghihintay kay Bea, nadaanan ko ang isang private dining room.
Pamilyar ang boses sa loob.
Si Adrian.
Napahinto ako.
Kasama niya ang matalik niyang kaibigang si Paolo.
Hindi ko sana pakikinggan, pero malinaw kong narinig ang sinabi ng asawa ko.
“Kung si Clarisse lang sana ang buntis, may dahilan na sana akong makipaghiwalay kay Mara.”
Nanigas ako.
Clarisse?
Ang pinsan ko?
Sa pagkakaalam ko, isang beses lang sila nagkita—sa kasal namin.
At ako mismo ang nagpakilala sa kanila.
Tumawa nang mahina si Paolo.
“Pre, buntis ang asawa mo. First trimester pa. Huwag mong hayaang malaman niya ang tungkol sa inyo ni Clarisse. Kapag na-stress siya nang sobra, baka magkaroon ng problema sa pagbubuntis.”
May ilang segundong katahimikan.
Pagkatapos, narinig kong bumuntong-hininga si Adrian.
“Hindi ko akalaing darating ang araw na pakiramdam ko nakakadena ako dahil sa isang bata.”
Parang may humigpit sa dibdib ko.
Noong kasal namin, nanginginig ang boses niya habang sinasabi sa harap ng dalawang daang bisita:
“Mara, ikaw ang tahanan ko. Ikaw ang mundo ko.”
Isang taon at apat na buwan lang ang lumipas.
Ngayon, ako at ang anak namin ay isa nang tanikala.
“Anong gagawin mo?” tanong ni Paolo. “Tatapusin mo ba talaga kay Clarisse?”
Napatawa si Adrian.
Hindi masaya.
Kundi parang nakakatawa mismo ang tanong.
“Hindi ko kaya.”
“Adrian…”
“Mabuting babae si Clarisse. Hindi niya ako pinipilit pumili. Hindi siya humihingi ng pangalan, bahay o pera. Sinasabi niyang sapat na sa kanya na mahal ko siya.”
Napakapit ako sa dingding.
Mabuting babae?
Si Clarisse?
Ang babaeng labing-apat na taong gulang pa lang kami nang unti-unting kunin ang lahat ng mayroon ako?
Pitong taon tumira sa amin si Clarisse matapos maghiwalay ang mga magulang niya.
Noong high school, ipinadala ako ni Mama sa dormitoryo dahil gusto raw niya akong matutong maging independent.
Pag-uwi ko isang weekend, nasa kuwarto ko na si Clarisse.
Iyong silid na may malaking bintanang tanaw ang garden.
Lahat ng gamit ko, inilipat sa maliit na stock room sa likod.
Nang magreklamo ako, sinabi ni Mama:
“Hindi ka naman palaging nandito. Hayaan mong gamitin ng pinsan mo.”
Si Clarisse noon ay nakayakap kay Mama.
Nakangiti sa akin.
Ngiting hindi ko kailanman nakalimutan.
Kinuha niya ang kuwarto ko.
Kinuha niya ang atensyon ng nanay ko.
At ngayon, balak niyang kunin ang asawa ko.
Pinunasan ko ang luhang dumaloy sa pisngi ko.
Gusto kong buksan ang pinto.
Gusto kong isigaw sa buong restaurant na alam ko ang lahat.
Pero bago pa ako makagalaw, may boses na narinig sa likod ko.
“Ate Mara?”
Dahan-dahan akong lumingon.
Nakatayo si Clarisse ilang hakbang mula sa akin.
Nakasuot ng puting dress, maayos ang buhok, at hawak ang mamahaling bag na minsan kong nakitang tinitingnan ni Adrian online.
Hindi man lang siya mukhang nabigla.
“Ano’ng ginagawa mo rito?” tanong ko.
Ngumiti siya.
“Kakain lang kasama ang kaibigan.”
Bumukas ang pinto ng private room.
Lumabas si Adrian.
At nang makita niya si Clarisse, literal na lumiwanag ang mukha niya.
“Nandito ka na!”
Lumapit siya rito agad.
Hindi man lang niya ako napansin sa gilid.
Hanggang sa tumingin si Clarisse sa akin.
Sinundan ni Adrian ang tingin niya.
Biglang namutla ang asawa ko.
“Ma… Mara?”
Napangiti ako.
“Bakit? Parang nakakita ka ng multo.”
“Ano’ng ginagawa mo rito?”
“Dapat ba hindi ako puwedeng pumunta rito?”
Walang sumagot.
Tumingin ako kay Clarisse.
“Hindi ko alam na close na pala kayo ng asawa ko. Iyong tipong nakakapag-private dinner kayo nang hindi man lang ako iniimbitahan.”
Mabilis na lumabas si Paolo.
“Mara, misunderstanding lang. Ako ang nag-imbita kay Clarisse. Hindi alam ni Adrian na pupunta siya.”
Halos makita kong bumalik ang kulay sa mukha ni Adrian.
“Exactly. At saka buntis ka, Mara. Alam kong nagiging emotional at suspicious ang mga buntis, pero pinsan mo si Clarisse. Hindi magandang pagbintangan mo siya.”
Napatawa si Clarisse.
“Ate, grabe ka naman. Hindi nga kami close ni Adrian. Huwag mong bigyan ng malisya lahat.”
Sa loob lamang ng isang minuto, nagawa nilang gawing ako ang problema.
Ako ang selosa.
Ako ang praning.
Ako ang buntis na hindi makapag-isip nang maayos.
At eksaktong ganoon din ang ginagawa ni Clarisse noong bata kami.
Kapag inaagawan niya ako ng gamit at nagrereklamo ako, ako ang madamot.
Kapag umiiyak ako dahil kinampihan siya ni Mama, ako ang dramatic.
Kapag may nawawala sa akin at napupunta sa kanya, coincidence lang daw.
Huminga ako nang malalim.
At ngumiti.
“Relax. Nagbibiro lang ako.”
Tatlo silang natahimik.
Nilapitan ko si Adrian at inayos ang kuwelyo niya.
“Bakit parang guilty na guilty kayong lahat?”
“Ano ka ba…” pilit niyang tawa.
“Wala naman talaga, ’di ba?”
“Wala.”
Tumango ako.
“Sige. Enjoy your dinner.”
Pagkatapos ay tumingin ako kay Clarisse.
“Enjoy, pinsan.”
Naglakad ako palayo nang hindi lumilingon.
Pagpasok ko sa elevator, saka lang bumagsak ang mga luha ko.
Pero hindi ako umuwi para magwala.
Hindi ko hinarap si Mama.
Hindi ko rin kinompronta si Adrian.
Sa halip, dumiretso ako sa condominium ng college friend kong si Bea—isang corporate lawyer sa Makati.
Nang makita niya akong umiiyak, hindi siya nagtanong.
Yumakap lang siya.
At doon ko sinabi ang lahat.
Matapos akong pakinggan, tahimik siyang kumuha ng laptop.
“Mara,” sabi niya, “kung tama ang hinala mo, huwag kang kikilos habang wala kang ebidensya.”
“Ano’ng gagawin ko?”
“Una, alamin natin kung gaano na katagal.”
“Pangalawa?”
“Protektahan mo ang sarili mo, ang anak mo, at lahat ng pag-aari mong puwede nilang pakialaman.”
Napatingin ako sa kanya.
Ngayon ko lang naalala.
Bago kami ikasal, may ipinamanang dalawang condominium unit sa akin ang lola ko sa Ortigas.
May investments din akong hindi alam ni Adrian.
At mas mahalaga—
ang bahay na tinitirhan namin ngayon ay hindi pag-aari ni Adrian.
Sa pangalan ko iyon.
Pumikit ako sandali.
Pagkatapos ay kinuha ko ang cellphone ko.
“Bea.”
“Hmm?”
“May kakilala ka bang marunong maghanap ng legal na financial records at public documents?”
Bago pa siya makasagot, biglang tumunog ang phone ko.
Isang bagong mensahe mula sa hindi kilalang numero.
May kalakip na litrato.
Binuksan ko iyon.
At halos tumigil ang paghinga ko.
Kuha iyon dalawang buwan na ang nakaraan.
Sa litrato, yakap ni Adrian si Clarisse sa parking lot ng isang hotel sa Tagaytay.
Pero hindi iyon ang pinakanakakagulat.
Sa ibaba ng litrato ay may mensahe:
“Hindi ka pa ba nagtataka kung bakit biglang nabuntis ka eksaktong panahong gusto na niyang makipaghiwalay?”
At kasunod noon ang isa pang linya:
“May mas malaking sikreto ang asawa mo. At kapag nalaman mo kung sino ang kasabwat niya, mas masasaktan ka kaysa sa pagtataksil nila.”
PARTE2
Nakatitig lang ako sa screen.
“Bea…”
Agad siyang lumapit.
Binasa niya ang mensahe, saka ako tinignan.
“Kilalang numero?”
Umiling ako.
Tinawagan namin.
Patay.
Sinubukan naming i-search online, ngunit prepaid SIM lang at walang nakarehistrong public information.
Kinabukasan, kumilos kami.
Sa tulong ng mga record na legal na puwedeng ma-access, receipts, card statements na nasa joint household file namin, at sarili kong mga dokumento, unti-unting lumitaw ang pattern.
Hindi isang buwan.
Hindi dalawang buwan.
Halos walong buwan nang nagkikita sina Adrian at Clarisse.
Nagsimula ilang buwan matapos ang kasal namin.
May mga restaurant receipt sa Tagaytay kapag sinasabi ni Adrian na may business meeting siya.
May bookings sa Batangas.
May jewelry purchase dalawang linggo bago ang birthday ni Clarisse.
At iyong mamahaling bag na hawak niya sa restaurant?
Binili gamit ang supplementary credit card na ako mismo ang nagbayad noong nakaraang billing cycle.
Napatawa ako nang mapait.
Ako pala ang nagbabayad sa regalo ng asawa ko para sa kabit niya.
Pero may isang bagay na hindi pa rin malinaw.
Bakit may nagpadala ng mensahe tungkol sa pagbubuntis ko?
At sino ang “kasabwat” nila?
Hindi nagtagal, dumating ang sagot.
Tatlong araw matapos ang insidente sa restaurant, nagyaya si Mama ng family dinner sa bahay niya sa Quezon City.
Pagdating ko, naroon si Clarisse.
Siyempre.
Parang walang nangyari.
Lumapit pa siya at hinawakan ang braso ko.
“Ate, galit ka pa ba? Akala ko nagbibiro ka lang.”
Ngumiti ako.
“Hindi ako galit.”
“Good.”
“Sayang ang stress. Buntis ako.”
Nakita kong bahagyang tumigas ang ngiti niya.
Sa dinner table, puro sa baby ang usapan.
Kung lalaki raw ba o babae.
Saan ako manganganak.
Anong pangalan.
Hanggang sa biglang nagsalita si Mama.
“Mara, napag-usapan namin ni Adrian na kapag lumaki na tiyan mo, baka mas okay kung dito ka muna tumira.”
Napatigil ako.
“Ano?”
“Para may mag-alaga sa ’yo. Busy si Adrian sa trabaho.”
Napatingin ako sa asawa ko.
Hindi niya ako matingnan nang diretso.
“Temporary lang,” sabi niya. “Para safe kayo ng baby.”
“Nagdesisyon kayo nang hindi ako tinatanong?”
Napabuntong-hininga si Mama.
“Huwag kang mahirap kausap. Nag-aalala lang kami.”
Kami.
Doon ko naramdaman.
May mali.
Tumingin ako kay Clarisse.
Nakayuko siya, ngunit kita ko ang munting ngiti sa gilid ng labi niya.
At biglang bumalik sa isip ko ang mensahe.
Mas masasaktan ka kapag nalaman mo kung sino ang kasabwat nila.
Hindi ko pinahalata.
Tumango ako.
“Sige. Pag-iisipan ko.”
Kinagabihan, habang naliligo si Adrian, nakita ko ang tablet niyang naiwan sa sofa.
Hindi ko kailanman pinakialaman ang devices niya.
Pero iyon ang gabing tumigil ako sa pagiging asawang nagtitiwala.
Naka-sync ang messages niya.
At doon ko nakita ang pangalan ni Clarisse.
Hindi “Clarisse.”
Kundi “PV Marketing.”
Binuksan ko.
Nanginig ang kamay ko.
Clarisse: Kailan siya lilipat sa bahay ng Tita?
Adrian: Next week kung mapapayag natin.
Clarisse: Good. Ayoko nang pumupunta rito nang patago.
Adrian: Konting tiis.
Clarisse: Ang tagal. Akala ko pag nabuntis siya, mas magiging madali.
Napahinto ako.
Nag-scroll ako pataas.
At nakita ko ang mensaheng nagpabago sa lahat.
Clarisse: Sigurado ka bang hindi niya malalaman na gusto mo na siyang hiwalayan bago pa siya mabuntis?
Adrian: Hindi. Gusto ni Mama niya ng apo. Siya mismo ang tutulong para manatili si Mara sa marriage kapag nalaman niyang pregnant siya.
Nanlamig ang buong katawan ko.
Si Mama.
Alam niya.
Nagpatuloy ako.
Clarisse: Tita said she’ll convince Mara na huwag makipaghiwalay kahit anong mangyari. Para raw lumaki ang bata na may buong pamilya.
Adrian: Exactly. Kaya kailangan lang natin ng patience.
Hindi ko namalayang tumutulo na pala ang luha ko.
Kaya pala.
Hindi lang nila ako niloko.
Ginamit nila ang pinakamalambot na bahagi ng buhay ko—ang anak ko—bilang tali para manatili akong nakakulong sa isang kasal na matagal nang gustong takasan ni Adrian.
At ang sarili kong ina ang tumulong.
Hindi dahil mahal niya ako.
Kundi dahil gusto niyang mapanatili ang imahe ng “buong pamilya.”
Kinuhanan ko ng litrato ang buong conversation.
Sinend ko kay Bea.
Pagkatapos ay ibinalik ko ang tablet kung saan ko nakita.
Kinabukasan, kumilos ako na parang walang alam.
Nag-almusal kami ni Adrian.
Hinagkan niya pa ako sa noo bago pumasok.
“Ingat ka.”
Ngumiti ako.
“Ikaw rin.”
Pagkasara ng pinto, tumawag ako kay Bea.
“Ready na ako.”
Sa loob ng dalawang linggo, inayos namin ang lahat.
Ang personal investments ko ay pinanatiling hiwalay at dokumentado.
Ang bahay ay nakapangalan sa akin bago pa kami ikasal.
Walang karapatan si Adrian na angkinin iyon dahil malinaw ang acquisition records.
Ang joint account namin, hindi ko ginalaw nang palihim; sa halip, sinigurado naming kumpleto ang records at walang puwedeng maitago o mailipat nang hindi nade-document.
At higit sa lahat, hindi ako nagmadali.
Hinintay ko silang maging kampante.
Dumating ang pagkakataon sa birthday ni Mama.
Nag-rent siya ng private function room sa isang hotel sa Makati.
Naroon ang buong pamilya.
Mga tita.
Mga pinsan.
Kaibigan ng pamilya.
At siyempre, naroon sina Adrian at Clarisse.
Bago magsimula ang dinner, tinawag ako ni Mama sa gilid.
“Mara, napag-isipan mo na ba iyong paglipat dito sa amin?”
“Oo.”
“O, ano?”
Ngumiti ako.
“May announcement ako mamaya.”
Nagliwanag ang mukha niya.
Akala niya pumayag ako.
Habang kumakain, ilang beses kong nahuling nagpapalitan ng tingin sina Adrian at Clarisse.
Hindi na sila maingat.
Siguro dahil akala nila bulag pa rin ako.
Pagkatapos hipan ni Mama ang kandila, tumayo ako.
“May gusto lang akong sabihin.”
Tumahimik ang lahat.
Tumayo rin si Adrian, nakangiti.
Hinawakan niya ang balikat ko.
“Baby announcement ba?”
Tinanggal ko ang kamay niya.
“Hindi.”
Nagkatinginan ang mga tao.
Kinuha ko ang isang brown envelope mula sa bag ko.
Inabot ko kay Adrian.
“Ano ’to?”
“Basahin mo.”
Binuksan niya.
Nawala ang ngiti niya.
Petition documents.
Separation arrangements.
At formal demand para sa full accounting ng ilang marital expenses na kailangan naming linawin sa legal process.
“Mara…”
Hindi ko siya hinayaang magsalita.
“Alam ko tungkol sa inyo ni Clarisse.”
Parang nawalan ng hangin ang kuwarto.
Namula si Clarisse.
“Ate, ano ba—”
“Hotel sa Tagaytay. Restaurant sa Batangas. Jewelry noong February. Bag noong birthday mo. At walong buwang messages.”
“Hindi totoo ’yan!” sigaw niya.
Kinuha ko ang phone ko.
“Gusto mong basahin ko?”
Tahimik siya.
Tumingin ako kay Adrian.
“Gusto mo bang ako ang magbasa ng sinabi mong sana si Clarisse ang buntis dahil mas madali kang makikipaghiwalay sa akin?”
Nanlaki ang mata ni Mama.
“Adrian!”
Napatawa ako.
“Ma, huwag kang magulat. Alam mo naman.”
Biglang namutla si Mama.
Lahat ng ulo ay bumaling sa kanya.
“Mara, hindi ko alam na may relasyon sila—”
“Talaga?”
Binuksan ko ang screenshot.
At binasa ko.
“‘Tita said she’ll convince Mara na huwag makipaghiwalay kahit anong mangyari.’”
Walang makapagsalita.
“‘Gusto ni Mama niya ng apo. Siya mismo ang tutulong para manatili si Mara sa marriage.’”
Nanginginig ang labi ni Mama.
“Anak, gusto ko lang protektahan ang pamilya mo.”
“Pamilya ko?”
Napatawa ako kahit umiiyak na ako.
“Noong bata ako, ibinigay mo kay Clarisse ang kuwarto ko dahil sabi mo wala naman ako palagi.”
“Ngayon, gusto mo ring ibigay sa kanya ang asawa ko dahil buntis naman ako at dapat akong manatili?”
“Hindi gano’n!”
“Pero palaging gano’n, Ma.”
Tahimik ang buong silid.
“Kapag may kailangan si Clarisse, ako ang pinapaurong mo.”
“Kapag nasasaktan ako, ako ang madamot.”
“Kapag nagrereklamo ako, ako ang dramatic.”
“Ngayong asawa ko na ang kinuha niya, gusto mong tiisin ko rin para lang maganda ang tingin ng ibang tao sa pamilya natin?”
Umiyak si Mama.
Pero sa unang pagkakataon sa buhay ko, hindi ko siya nilapitan para patahanin.
Lumapit si Adrian.
“Mara, please. Nagkamali ako.”
“Hindi isang pagkakamali ang walong buwan.”
“Mahal pa rin kita.”
Umiling ako.
“Huwag mong insultuhin ang salitang mahal.”
Hinawakan niya ang braso ko.
“Paano ang anak natin?”
Doon ako tuluyang napatingin sa kanya.
“Iyan ang pinakamalaking pagkakaiba natin, Adrian.”
“Para sa ’yo, ang anak natin ay kadena.”
“Para sa akin, siya ang dahilan kung bakit hindi na ako papayag na manatili sa isang bahay na puno ng kasinungalingan.”
Binitiwan niya ako.
Tumingin naman ako kay Clarisse.
Tahimik siyang umiiyak.
“Ate… hindi ko planong saktan ka.”
“Alam ko.”
Napakurap siya.
“At iyon ang mas masakit.”
“Dahil buong buhay mo, hindi mo kailangang planuhin. Alam mong may taong laging magpapaurong sa akin para bigyan ka ng puwang.”
Hindi siya nakasagot.
Nang gabing iyon, umalis ako sa party nang mag-isa.
Pero hindi ako nanghina.
Sa unang pagkakataon, pakiramdam ko ako ang may hawak ng sarili kong buhay.
Sa mga sumunod na buwan, naging mahirap ang lahat.
May mga araw na gusto kong tawagan si Adrian.
May mga gabing umiiyak ako habang nakahawak sa tiyan ko at iniisip kung paano kami nauwi rito.
Humingi siya ng pagkakataon.
Maraming beses.
Sinabi niyang tinapos na niya kay Clarisse.
Sinabi niyang handa siyang mag-counseling.
Sinabi niyang kaya niyang magbago.
Pero hindi lahat ng pagsisisi ay nangangahulugang kailangang bumalik ang taong nasaktan.
Tinanggap ko ang apology niya.
Hindi ang marriage.
Kalaunan, tuluyan kaming naghiwalay sa maayos na legal na proseso.
Hindi ko ipinagkait sa kanya ang karapatang maging ama.
Pero malinaw ang boundaries.
Ang pagiging ama niya ay hindi na nangangahulugang kailangan kong maging asawa niya.
Si Clarisse naman ay lumipat sa Cebu matapos masira ang relasyon nila ni Adrian.
Lumabas kalaunan na ang “pag-ibig na walang hinihinging kapalit” ay hindi pala ganoon katibay kapag wala nang thrill ng sikreto.
Makalipas ang ilang buwan, nag-message siya sa akin.
Sorry, Ate. Akala ko kapag nakuha ko iyong gusto ko, magiging masaya ako.
Hindi ako sumagot.
Hindi dahil galit pa ako.
Kundi dahil wala na akong obligasyong tulungan siyang gumaan ang konsensya niya.
Si Mama naman, matagal bago ko muling kinausap.
Hindi kami bumalik sa dati.
At ayos lang iyon.
May mga relasyon na hindi kailangang ibalik sa dating anyo para masabing gumaling ka.
Nang ipanganak ang anak kong babae, pinangalanan ko siyang Amara.
Sa unang gabing karga ko siya sa ospital, tinitigan ko ang maliit niyang mukha at napaiyak.
Hindi dahil sa pagkawala ng marriage ko.
Kundi dahil sa wakas, naintindihan ko kung ano ang gusto kong ituro sa kanya paglaki.
Na ang pagiging mabuting babae ay hindi nangangahulugang kailangan mong magparaya hanggang maubos ka.
Na ang pamilya ay hindi lisensya para saktan ka.
At ang pag-ibig na hinihingi ang katahimikan mo kapalit ng kapayapaan ng ibang tao ay hindi pag-ibig.
Makalipas ang isang taon, nakatayo ako sa balcony ng condo ko sa Ortigas habang natutulog si Amara sa loob.
May sariling trabaho ako.
May sariling tahanan.
May anak akong mahal na mahal ko.
At higit sa lahat—
may sarili na ulit akong boses.
Minsan, naiisip ko pa rin ang babaeng nakatayo sa labas ng private room noong gabing iyon.
Buntis.
Takot.
Wasak.
Akala niya kapag nawala ang asawa niya, mawawala rin ang buong mundo niya.
Kung makakausap ko siya ngayon, isa lang ang sasabihin ko:
Hindi natapos ang mundo mo nang piliin ka nilang lokohin.
Doon lang nagsimula ang buhay na sa wakas, ikaw naman ang pipili para sa sarili mo.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
May mga pagkakataong ang pinakamalalim na sugat ay hindi galing sa mga estranghero, kundi sa mga taong pinakamalapit sa atin. Ngunit hindi sukatan ng pagmamahal ang dami ng sakit na kaya mong tiisin.
Maaari kang magpatawad nang hindi bumabalik. Maaari kang magmahal nang hindi isinusuko ang dignidad mo. At maaari kang lumayo sa isang relasyong sumisira sa iyo kahit pa sabihin ng buong mundo na dapat mo itong panatilihin.
Dahil minsan, ang pinakamatapang na paraan ng pagmamahal sa pamilya ay ang pagpili na huwag ipamana sa susunod na henerasyon ang sakit na matagal mo nang tiniis.
