Sa paghahanap namin ng lumang resibo at mapa ng lupa, natuklasan namin kung bakit takot ang pamilya Del Rosario sa palaisdaan ni Lola
Bahagi 3: Sa paghahanap namin ng lumang resibo at mapa ng lupa, natuklasan namin kung bakit takot ang pamilya Del Rosario sa palaisdaan ni Lola
Noong gabing iyon, walang natulog sa bahay namin.
Hindi na dahil sa takot.
Kundi dahil sa galit na matagal nang pinipigilan.
Si Nanay ay naglatag ng lahat ng resibo sa mesa.
Permit ng truck.
Barangay clearance.
Resibo sa rehistro.
Insurance.
LTO papers.
Kahit resibo ng pagpapagawa ng preno, inilabas niya.
—Kung gusto nilang hanapan tayo ng butas, uunahan natin sila.
Si Tatay ay hindi nagsalita.
Nasa kamay niya ang complaint tungkol sa truck.
Ang nakasulat doon, ginagamit daw niya ang sasakyan sa commercial hauling nang walang tamang clearance.
Kasinungalingan iyon.
Kada taon, nagbabayad si Tatay.
Kada renewal, pumipila siya sa munisipyo bago pa man magbukas ang opisina.
Kung may atraso siya, atraso iyon sa sariling katawan niya, hindi sa gobyerno.
Si Lola naman ay nasa sulok, hawak ang lumang kahon ng biscuit.
Akala ko dati, puro rosaryo at lumang litrato ang laman noon.
Pero nang binuksan niya, iba ang nakita namin.
Mga papel na nanilaw na.
Tax declaration.
Deed of sale.
Resibo ng amilyar mula pa noong panahon ni Lolo Ernesto.
At isang lumang sketch plan na nakabalot sa plastic.
—Ito ang lupa, Arturo.
Mahina ang boses ni Lola.
—Bago namatay ang tatay mo, sinabi niya sa akin na huwag kong itapon ang papeles. Sabi niya, balang araw may taong mag-aangkin ng hindi kanya.
Binuka ni Tatay ang sketch plan.
Lumapit ako dala ang flashlight ng cellphone.
May guhit doon ng lote namin.
May maliit na bahagi sa likod, malapit sa lumang kanal.
Iyon ang lupang ginawang palaisdaan ni Lola.
Pero may isa pang guhit na kapansin-pansin.
Ang sinasabing communal drainage ay hindi dumadaan sa gitna ng lupa namin.
Dumadaan iyon sa pagitan ng lote namin at ng lote ng mga Del Rosario.
At sa guhit, mas malapit iyon sa bakod nila.
Biglang tumigil si Nanay.
—Arturo, tingnan mo ito.
Itinuro niya ang bahagi ng mapa.
—Kung tama ang sukat na ito, ang bahay nina Ramon ang sumakop sa drainage buffer.
Hindi agad nagsalita si Tatay.
Kinuha niya ang lumang resibo ng amilyar, pagkatapos ay ang notice mula munisipyo.
Magkaiba ang classification na nakalagay.
Sa lumang papel, private agricultural lowland ang lupa.
Sa bagong notice, communal drainage buffer.
—Sino ang nagpalit nito?
Tanong ko.
Hindi sumagot si Tatay.
Pero pare-pareho kaming may naisip na pangalan.
Marco.
Kinabukasan, hindi pumunta si Tatay sa biyahe.
Pumunta siya sa munisipyo.
Kasama niya ako dahil marunong akong gumamit ng cellphone, mag-scan ng documents, at magtanong nang hindi agad sumisigaw.
Si Nanay ay naiwan kay Lola.
Pagpasok namin sa Municipal Assessor’s Office, malamig ang aircon pero mainit ang sikmura ko.
Nasa isang mesa si Marco.
May kausap siyang babae at tumatawa.
Nang makita niya kami, nawala ang ngiti niya.
—Tito Arturo. Ano pong kailangan ninyo?
Hindi siya sinagot ni Tatay.
Dumiretso kami sa window.
—Magre-request po kami ng certified true copy ng tax map at classification ng lote namin.
Tumingin ang clerk kay Tatay.
—Lot number po?
Ibinigay ni Tatay ang numero mula sa lumang papel.
Nag-type ang babae sa computer.
Tumagal siya.
Kumunot ang noo niya.
—Sir, may pending annotation po ito. May note na subject for drainage review.
—Sino ang naglagay ng note?
Hindi siya agad sumagot.
Tumingin siya sa likod.
Kay Marco.
Nakita ko ang mukha ni Marco.
Saglit lang.
Pero sapat.
Takot.
Hindi iyon inis.
Hindi iyon yabang.
Takot.
Lumapit ang isang mas matandang empleyado, si Ma’am Corazon, na kilala raw ni Tatay dahil dati itong naging secretary sa barangay.
Binasa niya ang screen.
Tapos tiningnan niya kami.
—Arturo, may supporting documents ka ba?
Inilabas ni Tatay ang lumang sketch plan.
Inilabas niya ang tax declaration.
Inilabas niya ang resibo ng amilyar.
Tahimik na tiningnan ni Ma’am Corazon ang mga papel.
Pagkatapos, tumingin siya kay Marco.
—Marco, ikaw ba ang nag-forward ng field note nito noong nakaraang linggo?
Sumagot si Marco, pero hindi na kasing lamig ng dati.
—Ma’am, based po iyon sa observation. Possible drainage obstruction po.
—May actual survey?
—Wala pa po, Ma’am. Initial lang po.
Huminga nang malalim si Ma’am Corazon.
—Pero may penalty na. May restoration notice na. Paano nangyari iyon kung initial observation pa lang?
Parang may kumalabog sa dibdib ko.
Ibig sabihin, hindi pa pala sigurado.
Hindi pa nasusukat.
Hindi pa napapatunayan.
Pero may multa na.
May kahihiyan na.
May sugat na si Lola.
May nawalang kita si Tatay.
At may tatlong araw kaming binigyan para tabunan ang palaisdaan.
Pinapunta kami ni Ma’am Corazon sa Municipal Planning Office.
Doon namin nakilala si Engineer Dalisay, isang babaeng maikli ang buhok at matalim ang mata.
Tiningnan niya ang lumang mapa.
Tiningnan niya ang bagong complaint.
Pagkatapos ay nagsabi siya:
—Kailangan natin ng site inspection. Hindi puwedeng papel lang.
Nang lumabas kami ng opisina, hinarang kami ni Marco sa hallway.
Wala na ang mga tao sa paligid.
Mahina ang boses niya.
—Tito, bakit pa ninyo pinapalaki? Bayad na ang fine. Tabunan na lang ninyo.
Tiningnan siya ni Tatay.
—Bakit ka natatakot sa sukat?
Nagpanting ang panga ni Marco.
—Hindi ako natatakot. Ayoko lang kayong mapahiya lalo.
Ako ang sumagot.
—Marco, kung may dapat mapahiya, hindi kami iyon.
Nanlisik ang mata niya sa akin.
—Lira, huwag kang makialam sa usapan ng matatanda.
Tumawa ako.
Hindi dahil nakakatawa.
Kundi dahil sobra na.
—Ako ang apo na mawawalan ng tuition dahil sa report mo. Ako ang naglinis ng dugo sa kamay ni Lola. Ako ang makikialam.
Lumapit si Tatay sa pagitan namin.
—Umuwi na tayo.
Pero bago kami umalis, may narinig akong sinabi ni Marco sa cellphone.
Akala niya hindi ko maririnig.
—Pa, hanapin mo iyong lumang kasulatan. Kapag nakita nila ang tunay na boundary, tayo ang tatamaan.
Hindi na ako huminga.
Hindi rin nagsalita si Tatay.
Pero alam kong narinig niya.
Kinahapunan, dumating ang site inspection.
Si Engineer Dalisay.
Isang survey aide.
Si Kapitan Isidro.
Ang barangay secretary.
At siyempre, ang buong barangay na biglang walang ibang trabaho.
Si Mang Ramon ay nasa tapat ng bahay nila, nakapamaywang.
Si Aling Linda ay nasa likod niya.
Si Marco ay nakatayo sa tabi ng kapitan, pero mas tahimik na ngayon.
Sinimulan ang sukat mula sa poste sa kanto.
May hawak silang measuring tape.
May maliit na device ang survey aide.
Habang gumagalaw ang tape, gumagalaw din ang mukha ng mga Del Rosario.
Mula sa kumpiyansa, naging pagkabahala.
Mula sa pagkabahala, naging pagkairita.
Huminto ang survey aide sa tapat ng bakod nila.
Tumingin siya kay Engineer Dalisay.
—Ma’am, based sa old reference point, ang drainage line ay dapat dito dumaan.
Itinuro niya ang ilalim ng sementadong garahe ng mga Del Rosario.
Iyong garahe kung saan nakaparada ang bagong motor ni Marco.
Iyong garahe na ipinagyabang nila noong nakaraang pista.
Iyong garahe na itinayo sa lupa na hindi pala kanila.
Napalakas ang bulungan ng mga tao.
—Ay, sa kanila pala.
—Kaya pala sila ang maingay.
—Doon pala dapat ang kanal.
Namula si Mang Ramon.
—Mali iyan! Lumang mapa iyan! Hindi na iyan updated!
Kumalma si Engineer Dalisay.
—Kaya nga po tayo nagsusukat. At kung may updated subdivision plan kayo, pakilabas.
Hindi makasagot si Mang Ramon.
Si Aling Linda ay kumapit sa braso niya.
Si Marco naman ay biglang naglakad palayo, pero hinarang siya ni Ma’am Corazon na kararating lang pala.
May dala siyang folder.
—Marco, huwag ka munang aalis. May kailangan kang pirmahan na statement tungkol sa field note na ipinasa mo.
Biglang tumaas ang boses ni Marco.
—Bakit ako? Ginawa ko lang ang trabaho ko!
Doon lumapit si Lola.
May benda pa ang kamay niya.
Mahina ang lakad.
Pero nang magsalita siya, tumahimik ang lahat.
—Kung trabaho mo ang magreport, trabaho mo rin sigurong magsabi ng totoo.
Kinuha niya mula sa bulsa ng bestida niya ang isang maliit na plastic envelope.
Sa loob ay isang lumang papel.
Promissory note.
May pirma ni Mang Ramon.
May petsa.
May halagang dalawang daan at dalawampung libong piso.
May nakasulat na dahilan: panggastos sa construction materials at hospital bill.
May pangakong babayaran sa loob ng isang taon.
Sampung taon na ang lumipas.
Hindi nabayaran.
Nanlaki ang mata ni Mang Ramon.
—Mila, bakit mo dala iyan?
Tiningnan siya ni Lola.
—Dahil pagod na akong tawaging mabait habang ninanakawan ninyo kami ng dignidad.
Hindi ko pa naririnig magsalita nang ganoon si Lola.
Maging si Tatay ay napatingin sa kanya.
Inangat ni Lola ang sugatang kamay.
—Ang palaisdaan na gusto ninyong ipatabon, ginawa ko para sa apo ko. Ang bahay na tinirhan ninyo, natapos dahil sa pera namin. Ngayon sabihin mo sa harap ng barangay, sino ang tunay na nang-agaw?
Namumutla si Marco.
Pero bago siya makasagot, dumating ang isang puting van mula sa munisipyo.
Bumaba ang hepe ng Municipal Engineering Office.
Kasama niya ang dalawang lalaki na may folder.
Lumapit siya kay Engineer Dalisay.
Nagsalita siya nang malinaw.
—Sino si Marco Del Rosario?
Napaangat ang ulo ni Marco.
—Ako po, sir.
Iniabot ng hepe ang isang papel.
—Effective immediately, you are required to submit a written explanation. May complaint na natanggap ang opisina tungkol sa possible abuse of process, conflict of interest, at premature enforcement action.
Nagkagulo ang mga tao.
Pero hindi pa doon natapos.
Lumapit si Kapitan Isidro kay Tatay.
Halatang kabado.
—Arturo, huwag na nating palalain. Pag-usapan na lang natin sa barangay hall.
Tinitigan siya ni Tatay.
—Bakit, Kap? Kapag kami ang mali, loudspeaker. Kapag sila ang mali, pag-usapan nang tahimik?
Walang naisagot si Kapitan.
Akala ko iyon na ang pinakamatinding sandali.
Pero biglang lumabas si Aling Pacing mula sa sari-sari store.
May hawak siyang cellphone.
—Arturo, may ipapakita ako.
Pinindot niya ang video.
Sa screen, malinaw na kita ang dalawang batang naghahagis ng bato sa palaisdaan.
Kita si Aling Linda na nakatawa.
Kita si Marco sa balkonahe.
At sa audio, narinig ang boses ni Mang Ramon mula sa labas ng frame:
—Sige, batuhin ninyo. Para kusa na nilang tabunan.
Huminto ang mundo ko.
Si Lola ay napaupo.
Si Nanay ay napahawak sa dibdib.
Si Tatay ay dahan-dahang lumingon kay Mang Ramon.
Sa pagkakataong iyon, wala nang palusot.
Wala nang proseso.
Wala nang prinsipyo.
May ebidensya.
May sugat.
May utang.
At may buong barangay na nakatingin.
