Hindi napansin ni Marco na unti-unti nang humahaba ang buhok ko.

Hindi rin niya napansin na hindi na ako gumigising nang alas-kuwatro ng madaling-araw para tumakbo sa oval.

At lalong hindi niya napansin na ang papel na may nakasulat na pangarap ko—nakadikit noon sa tabi ng pangarap niya—ay matagal ko nang tinanggal sa dingding.

Napansin lang niya ako noong gabing hindi ko na siya pinili.

Ako si Mira Santos.

Tatlong taon akong nagpagupit ng maikli dahil sinabi ni Marco Villanueva noon, “Mas bagay sa babaeng pulis ang hindi maarte. Praktikal. Matapang.”

Tatlong taon akong nag-training kahit hirap akong huminga pagkatapos ng ilang ikot sa track.

Tatlong taon kong pinaniwala ang sarili ko na kung makapasok ako sa Philippine National Police Academy sa Silang, Cavite, baka sakaling makita niya ako hindi bilang batang kasabay niyang lumaki, kundi bilang babaeng puwedeng niyang mahalin.

Pero noong huling buwan namin sa Grade 12, may nagbago.

Ako ang nagbago.

Sa dingding ng kwarto ko, dati ay may dalawang papel.

Sa isa, nakasulat ang pangarap ni Marco:
“PNPA. Maging pulis. Maging bayani.”

Sa tabi nito, nakadikit ang sa akin:
“PNPA rin. Kasama si Marco.”

Isang gabi, tahimik ko iyong tinanggal.

Pinalitan ko ng bagong papel.

“University of Santo Tomas — Medicine.”

Hindi ko sinabi kahit kanino.

Lalo na kay Marco.

Dumating ang graduation dinner namin sa isang maliit na restaurant sa Quezon City. Maingay ang lahat, masaya, parang ayaw pang tanggapin na pagkatapos ng gabing iyon, kanya-kanya na kaming daan.

“Truth or Dare!” sigaw ni Jay, isa sa pinakamaingay naming kaklase.

Umikot ang bote sa mesa.

Tumapat sa akin.

“Truth,” sabi ko.

Nagbunutan sila ng card. Binasa ni Jay nang nakangisi.

“Anong first choice mong university?”

Nagtawanan ang buong mesa.

“Ang boring naman niyan!” sabi ni Bea. “Alam na ng lahat ang sagot.”

“PNPA siyempre,” dagdag ni Carlo. “Tatlong taon niyang sinasabi ‘yan. Dahil kay Marco.”

May tumawa pa nang mas malakas.

“Pero Mira, sure ka ba? Ang liit-liit mo. Baka pasado sa exam, bagsak sa physical.”

“Uy, grabe,” sabi ng iba, pero tumatawa rin.

Sanay na ako.

Sanay na akong gawing biro ang pangarap ko.

O baka ang mas totoo—sanay akong gawing biro ang sarili ko para lang manatili malapit kay Marco.

Biglang may sumingit na tanong.

“Marco,” sabi ni Jay, “kunwari pulis ka na. May kriminal. Sabay kinidnap si Mira at si Kara Mendoza. Sino ang ililigtas mo?”

Tumahimik ang mesa ng kalahating segundo.

Si Kara ang bagong lipat sa klase namin noong Grade 11. Maikli ang buhok, malakas tumawa, magaling sa taekwondo, at walang takot makipagsagutan kahit kanino.

Siya ang babaeng tumingin kay Marco noong unang araw at nagsabing, “Balita ko gusto mong maging pulis? Tingnan nga natin kung may ibubuga ka.”

Mula noon, nagbago ang tingin ni Marco.

Sa kanya.

Hindi sa akin.

Sumulyap si Marco sa direksyon ko, tapos tumingin kay Kara.

Walang pag-aalinlangan niyang sinabi, “Si Kara siyempre.”

Nagtawanan ang lahat.

“Bakit?” tanong ni Carlo.

Ngumisi si Marco. “Si Mira? Mahina ‘yan. Kahit mailigtas mo, baka siya pa ang maging sagabal.”

Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa dibdib ko.

Tumawa si Kara. Hinampas pa niya nang bahagya ang balikat ni Marco.

“Ang sama mo naman.”

Pero hindi niya ako tiningnan.

Ako, ngumiti lang.

Doon ako magaling.

Sa pagngiti kahit durog na.

“Hoy, Mira,” sabi ni Bea. “Ikaw na. Sagutin mo na. PNPA first choice mo, ‘di ba?”

Lahat ng mata nasa akin.

Bago pa ako makasagot, bumukas ang pinto ng private room.

Pumasok si Kara, pawis at halatang nagmamadali.

“Sorry, late! May birthday sa bahay,” sabi niya. “Self-penalty!”

Kumuha siya ng baso, uminom ng beer, at nagsigawan ang mga kaklase namin.

“Ayan! Iba talaga si Kara!”

May waiter na nagdala ng dagdag na upuan. Ilalagay sana sa dulo, malapit sa pinto, pero dumiretso si Kara sa gitna—sa pagitan namin ni Marco.

“Dito na lang po,” sabi niya sa waiter.

Napaatras ako ng upuan.

Napansin iyon ni Jay.

“Kara, mali yata puwesto mo,” biro niya. “Pinaghiwalay mo ang childhood sweethearts namin.”

Dati, sa ganitong biro, laging nauuna si Marco mag-react.

“Hoy, hindi kami gano’n.”
“Buntot ko lang ‘yan.”
“Para ko lang siyang kapatid.”

Masakit man, alam ko ang isasagot niya.

Pero nang gabing iyon, nanahimik siya.

Nakatingin lang siya sa baso niya.

Ang katahimikan ang mas masakit kaysa sa pagtanggi.

Kaya ako na ang nagsalita.

“Huwag kayong magbiro ng ganyan,” sabi ko, pilit kalmado. “Hindi kami gano’n ni Marco.”

Biglang tumama ang kamay ni Marco sa baso. Natapon ang tubig sa mesa.

Napatingin ako sa kanya.

Madilim ang mukha niya.

“Ay, kumuha ako ng tissue,” sabi ni Kara. Tumayo siya at iniwan kaming dalawa.

Pagkaalis niya, lumapit si Marco sa akin.

“Dinamdam mo ba sinabi nila?” tanong niya.

Tiningnan ko siya.

“Ikaw ang mukhang may dinaramdam.”

Napakurap siya.

“Dati nga,” sabi ko, “noong Grade 5 tayo, may nang-asar sa atin na magkasintahan. Sinuntok mo siya. Pinuntahan pa ng mama mo ang bahay nila para humingi ng tawad.”

Naiwas siya ng tingin.

“Bata pa tayo noon.”

“Ah.”

Tumango ako.

Iyon lang pala.

Bata pa kami noon.

Kaya pala kaya niya akong ipagtanggol dati.

Ngayon, kaya na niyang manahimik.

Nakahinga siya nang malalim, saka biglang tumitig sa buhok ko.

“Bakit pinapahaba mo buhok mo?”

Natigilan ako.

“Gusto ko lang subukan.”

Sumimangot siya. “Alam mong bawal ang mahabang buhok sa training.”

“Alam ko.”

“E bakit ka nag-iinarte?” tumaas ang boses niya. “Future cadet ka. Hindi ka dapat ganyan. Tingnan mo si Kara. Babae rin siya, pero hindi maarte.”

Kumirot ang lalamunan ko.

“Marco—”

“Mira, minsan talaga ang hina mo,” putol niya. “Mas mahina ka pa kaysa sa iniisip ko.”

Doon ko gustong sabihin.

Na hindi ako mahina.

Na hindi ako papasok sa PNPA.

Na hindi na siya ang pangarap ko.

Pero bumalik si Kara.

“Ano ‘to? Nag-away kayo?” sabi niya, nakangiti. “Marco, mag-sorry ka na. Babae ‘yan.”

“Bakit ako magso-sorry?” malamig na sabi ni Marco. “Siya ang gumagawa ng issue.”

Tumayo siya at bumalik sa tabi ni Kara.

Naiwan ako sa gilid ng mesa, hawak ang basong hindi ko na kayang inumin.

Pagkatapos ng dinner, isa-isang nagpaalaman ang mga kaklase namin.

“Message sa group pag nakauwi na!” sigaw ni Bea.

Nakatayo ako sa labas ng restaurant habang naghahanap ng jeep o bus pauwi.

Naroon si Marco, katabi ang malaking motor niya. Sa likod niya, nakangiti si Kara.

“Marco,” lambing ni Kara, “daan tayo sa computer shop? Isang game lang. Please?”

Tumingin si Marco sa likod ng motor.

Nasa upuan ang pink na helmet.

Helmet ko iyon.

Ako ang bumili noon ng pares. Itim para sa kanya, pink para sa akin.

Dati, akala ko romantic iyon.

Ngayon, mukha lang pala akong katawa-tawa.

Kinuha ni Marco ang pink na helmet at inabot kay Kara.

“Sakay.”

Parang may pumutok sa loob ko.

Lumapit ako at iniunat ang kamay.

“Ibalik mo.”

Nagulat si Kara. “Ano?”

“Helmet ko ‘yan.”

Kumunot ang noo ni Marco.

“Helmet lang ‘yan, Mira. Pahiram lang naman.”

Ngumiti si Kara nang maliit. “Huwag kang mag-alala, hindi ko aagawin.”

Tinitigan ko siya.

Pagkatapos, tumingin ako kay Marco.

“Hindi na kailangan.”

Kinuha ko ang helmet sa kamay ni Kara.

Saglit na lumiwanag ang mukha ni Marco—akala siguro niya isusuot ko iyon.

Pero sa halip, inilagay ko ang helmet sa ibabaw ng upuan ng motor niya.

“Sa’yo na,” sabi ko kay Kara.

Nanigas ang ngiti niya.

“Pati siya,” dagdag ko nang mahina.

Hindi ko alam kung narinig nila.

Pero nakita kong biglang nagbago ang mukha ni Marco.

“Mira, anong ibig mong sabihin?”

Bago ako makasagot, tumunog ang cellphone ko.

Si Mama.

Sinagot ko.

“Hija,” sabi niya sa kabilang linya, nanginginig ang boses sa saya, “lumabas na ang confirmation.”

Napahawak ako sa dibdib ko.

“Pasado ka sa UST Medicine preparatory program. May scholarship ka.”

Tumahimik ang paligid.

Hindi ko napansing naka-loudspeaker pala ang phone ko.

Narinig ng lahat.

Pati si Marco.

At sa unang pagkakataon sa buong gabi, siya ang naiwang walang masabi.

PART 2 

“Hija? Naririnig mo ba ako?” tanong ni Mama sa kabilang linya.

Hindi ako agad nakasagot.

Nakatayo ako sa gilid ng kalsada, hawak ang cellphone, habang nakatingin sa mukha ni Marco na parang ngayon lang niya ako nakita nang malinaw.

Hindi bilang buntot.

Hindi bilang batang kasama niyang lumaki.

Kundi bilang taong may sariling buhay.

“Mama,” mahina kong sabi, “naririnig ko po.”

“Anak, proud na proud kami ng Papa mo sa’yo.”

Kumirot ang ilong ko.

Tatlong buwan kong itinago ang application.

Tatlong buwan kong pinili ang sarili ko nang tahimik, dahil alam kong kapag sinabi ko nang maaga, maraming magtatanong.

“Paano si Marco?”
“Akala namin PNPA ka.”
“Sayang naman ang training mo.”
“Bakit ka biglang nagbago?”

Pero ang totoo, hindi biglaan.

Matagal na akong pagod.

Pagod na akong tumakbo sa pangarap na hindi akin.

Pagod na akong magpanggap na gusto ko ang buhay na pinili ko lang dahil gusto kong mapili ako ng isang tao.

“Scholarship?” ulit ni Kara, pilit nakangiti. “Wow. Congrats, Mira.”

Pero hindi umabot sa mata niya ang ngiti.

Si Marco naman, nakatitig pa rin sa akin.

“Medicine?” tanong niya sa wakas. “Ano ‘yon?”

Napatawa ako nang mahina.

Hindi dahil nakakatawa.

Kundi dahil napakasakit.

“Anong ano?” tanong ko.

“Bakit medicine?” Lumapit siya ng isang hakbang. “Bakit ngayon ko lang nalaman?”

Tiningnan ko siya nang diretso.

“Bakit kailangan mong malaman?”

Parang sinampal siya.

Dati, hindi ko kayang sabihin iyon.

Dati, kapag tinanong niya ako kung saan ako pupunta, sasagot ako agad.

Kapag sinabi niyang hintayin ko siya, maghihintay ako.

Kapag sinabi niyang dalhin ko bag niya, dadalhin ko kahit mabigat.

Ngunit ngayong gabi, matapos niyang ibigay sa iba ang helmet na matagal kong iningatan, parang may tali sa dibdib ko na tuluyang naputol.

“Kasi…” Napahinto si Marco. “Kasi sabay tayong mag-PNPA.”

“Hindi tayo sabay,” sabi ko. “Ikaw ang magpa-PNPA. Ako ang sumunod.”

Nanahimik siya.

Ang paligid, pati mga kaklase naming paalis na sana, tumigil para makinig.

“Hindi ba ikaw ang nagsabi kanina?” dagdag ko. “Mahina ako. Sagabal ako.”

“Mira, galit lang ako—”

“Hindi ka galit,” putol ko. “Sanay ka lang.”

Kumunot ang noo niya.

“Sanay kang nandoon ako. Sanay kang kahit anong sabihin mo, babalik ako. Sanay kang kapag may nang-asar, tatawagin mo akong buntot mo, kapatid mo, alalay mo—at tatanggapin ko.”

Nanginginig na ang boses ko, pero hindi na ako tumigil.

“Pero hindi mo napansin na hindi na ako gumigising para mag-training. Hindi mo napansin na humahaba na buhok ko. Hindi mo napansin na tinanggal ko na ang pangalan mo sa pangarap ko.”

Lumapit si Kara kay Marco.

“Marco, tara na. Hayaan mo na muna siya. Emotional lang ‘yan.”

Tumingin ako sa kanya.

“Kara, hindi ako emotional dahil sa’yo.”

Napakurap siya.

“Emotional ako dahil sa sarili ko. Dahil ngayon ko lang naamin kung gaano ko katagal pinabayaan ang sarili ko para lang maging katanggap-tanggap sa iba.”

Tumahimik siya.

Si Marco, bumaling sa kanya saglit, tapos bumalik sa akin.

“Tinanggal mo ang pangalan ko sa pangarap mo?” mahina niyang tanong.

“Hindi dapat nandoon mula umpisa.”

Hindi siya nakasagot.

Sa ilang taon naming magkasama, akala ko kapag dumating ang araw na ito, sisigaw ako. Iiyak ako. Magmamakaawa ako na pigilan niya ako.

Pero kakaiba pala ang pakiramdam kapag tunay ka nang pagod.

Tahimik.

Malinaw.

Parang pagkatapos ng malakas na ulan, bigla mong nakikita ang daan.

Dumating ang taxi na tinawag ko sa app.

Binuksan ko ang pinto.

“Mira,” tawag ni Marco.

Huminto ako, pero hindi ako lumingon.

“Kung sinabi mo sa akin…” Napalunok siya. “Kung sinabi mo, baka—”

“Baka ano?” tanong ko.

Hindi siya sumagot.

Doon ko nalamang tama ako.

Kahit sa huling sandali, wala pa rin siyang malinaw na pipiliin.

Kaya ako na ang pumili.

Sumakay ako ng taxi.

Habang umaandar ang sasakyan, nakita ko sa side mirror si Marco na nakatayo pa rin sa tabi ng motor niya.

Si Kara, hawak ang pink na helmet.

Pero hindi na iyon masakit.

Parang isang bagay na dati kong mahal, pero ngayon ay hindi na kasya sa buhay ko.

Pag-uwi ko, nakita ko si Mama sa sala. Hawak niya ang printed confirmation letter. Nakatayo si Papa sa likod niya, halatang pinipigilan ang luha.

“Anak,” sabi ni Papa, “sigurado ka na ba rito?”

Tumango ako.

“Hindi po ako sigurado sa lahat,” sabi ko. “Pero sigurado akong ayokong mabuhay para sa pangarap ng iba.”

Lumapit si Mama at niyakap ako.

“Matagal ka naming hinihintay sabihin ‘yan.”

Napatingin ako sa kanya.

“Alam n’yo po?”

Ngumiti siya nang malungkot.

“Anak, nanay mo ako. Napansin ko noong tumigil kang maglagay ng yelo sa tuhod mo gabi-gabi dahil sa training. Napansin ko noong bumili ka ng reviewer para sa biology at chemistry imbes na police entrance exam reviewer.”

Humigpit ang yakap niya.

“At napansin ko rin noong unang beses kang ngumiti habang nagbabasa tungkol sa medisina.”

Doon ako tuluyang umiyak.

Hindi dahil kay Marco.

Kundi dahil sa gaan ng pakiramdam na may nakapansin pala.

May nakakita pala sa tunay kong gusto.

Kinabukasan, nag-message si Marco.

Marco: Mira, usap tayo.

Hindi ako sumagot agad.

Lumipas ang dalawang araw.

Tatlong araw.

Noong ikaapat na araw, pumunta siya sa bahay namin.

Nasa gate siya, naka-unipormeng pang-training, hawak ang pink na helmet.

“Pwede ba tayong mag-usap?” tanong niya.

Lumabas ako.

Sa unang pagkakataon, nakalugay ang buhok ko hanggang balikat.

Napatingin siya roon, pero wala na siyang sinabi.

Inabot niya ang helmet.

“Sa’yo ‘to.”

Tiningnan ko iyon.

“Hindi na.”

“Mira…”

“Hindi ko kailangan ng helmet, Marco. Hindi na ako sasakay sa likod mo.”

Parang may tumama sa dibdib niya.

“Hindi ko alam na gano’n pala kalala,” sabi niya. “Akala ko… normal lang tayo. Akala ko biro lang lahat.”

“Para sa’yo biro,” sabi ko. “Para sa akin, araw-araw kong pinaniwalaang kailangan kong patunayan na karapat-dapat akong manatili.”

Yumuko siya.

“Sorry.”

Matagal kong hinintay ang salitang iyon.

Noon, iniisip ko kapag narinig ko iyon, gagaling agad ako.

Pero hindi pala.

May mga sorry na mahalaga, pero hindi sapat para ibalik ang dating ikaw.

“Tinanggap ko,” sabi ko.

Nag-angat siya ng tingin, may pag-asa sa mukha.

“Pero hindi ibig sabihin babalik ako.”

Nawala ang pag-asang iyon.

“Si Kara…” simula niya.

Umiling ako.

“Hindi ito tungkol kay Kara. Kung hindi siya dumating, darating pa rin ang araw na mapapagod ako. Siya lang ang naging salamin.”

Napapikit siya.

“Magiging doktor ka talaga?”

Sa unang pagkakataon, ngumiti ako nang walang bigat.

“Oo.”

“Sa Manila?”

“Oo. Sa UST.”

“Malayo rin.”

“Hindi kasing layo ng dating pagitan natin kahit magkatabi tayo.”

Wala siyang naisagot.

Iyon ang huli naming mahabang usapan bago magsimula ang bagong buhay namin.

Hindi naging kontrabida si Marco sa dulo ng kuwento ko. Hindi rin naging halimaw si Kara. Sila ang mga taong nagpakita sa akin kung gaano kasakit kapag inilalagay mo ang sarili mong halaga sa kamay ng iba.

Lumipas ang mga buwan.

Pumasok si Marco sa PNPA.

Ako naman, nagsimula sa Manila. Mahirap. Nakakapagod. May mga gabing halos maiyak ako sa dami ng babasahin. Pero sa bawat pahinang binubuklat ko, alam kong akin ang pagod na iyon.

Hindi hiniram.

Hindi ipinilit.

Akin.

Minsan, habang naglalakad ako sa campus, nakita ko ang reflection ko sa salamin ng isang building.

Mahaba na ang buhok ko.

May hawak akong makapal na libro.

Pagod ang mukha ko, pero buhay ang mga mata ko.

Doon ko naisip: hindi pala lahat ng paglayo ay pagtakas.

Minsan, ang paglayo ang unang hakbang pauwi sa sarili.

Pagkalipas ng isang taon, nagkaroon kami ng reunion ng dating klase.

Dumating ako nang simple lang ang suot, nakalugay ang buhok. Marami ang nagulat.

“Grabe, Mira,” sabi ni Bea. “Bagay sa’yo.”

Ngumiti ako. “Salamat.”

Dumating din si Marco.

Nagkatinginan kami.

Tahimik siyang tumango.

Tumango rin ako.

Wala nang kirot.

Wala nang tanong.

May mga taong minahal natin hindi para makasama habang buhay, kundi para turuan tayong huwag kalimutan ang sarili.

Sa dulo ng gabi, tinanong ako ni Jay habang tumatawa, “Mira, kung babalik ka sa Grade 12, PNPA pa rin ba pipiliin mo?”

Napangiti ako.

“Hindi.”

“Bakit?”

Tumingin ako sa labas, sa mahabang kalsadang maliwanag ang ilaw.

“Dahil ngayon, alam ko na. Ang pangarap na kailangan mong durugin ang sarili mo para lang maabot, baka hindi talaga para sa’yo.”

At sa unang pagkakataon, hindi ako nahiya sa sagot ko.

Dahil sa wakas, hindi na ako karakter sa pangarap ng ibang tao.

Ako na ang bida sa sarili kong buhay.

Mensahe:
Huwag mong gawing direksyon ng buhay mo ang pagtingin ng ibang tao. May mga pangarap na maganda pakinggan, pero hindi pala para sa puso mo. Piliin mo ang landas na nagpapagaan sa loob mo, kahit kailangan mong lumayo sa mga taong akala mo ay mundo mo. Minsan, ang pinakamalaking tagumpay ay hindi ang mapili ka ng minamahal mo—kundi ang piliin mo ang sarili mo.