Binilhan Ko ng Apple Set ang Kapatid ng Asawa Kong...

Binilhan Ko ng Apple Set ang Kapatid ng Asawa Kong Nag-alaga sa Premature Kong Anak—Pero Nang Hingin ng Nanay Ko ang Parehong Gamit Para sa Ate Ko, Doon Ko Naisip na Tigilan na ang Pagiging Mabait

Akala ng nanay ko, tulad ng dati, isang buntong-hininga lang niya ay bibigay na ako.

Akala niya kapag binanggit niya ang ate kong “kawawa,” awtomatikong bubuksan ko na naman ang wallet ko.

Pero hindi niya alam, may mga sugat na hindi na gumagaling sa salitang “pamilya.”

At noong gabing iyon, habang yakap ko ang anak kong kararating lang mula NICU, tuluyan kong naintindihan: minsan, ang pinakaunang pamilyang kailangan mong iligtas ay ang sarili mong tahanan.

Ako si Mara Villanueva, dalawampu’t pitong taong gulang, nakatira sa Quezon City kasama ang asawa kong si Paolo Reyes. Isang buwan pa lang mula nang ilabas namin sa ospital ang anak naming si Sofia. Premature siya. Napakaliit niya noong ipinanganak, parang isang munting ibon na kailangan pang matutong huminga sa mundong ito.

Noong manganak ako, wala si Paolo. Nasa Cebu siya para sa trabaho at nagmamadaling umuwi nang tumawag ang ospital. Ang kasama ko noon ay ang biyenan kong si Aling Cora.

Siya ang nanginginig habang kinakausap ang doktor. Siya ang umiiyak nang sabihin nilang kailangan akong isailalim sa emergency cesarean dahil delikado ang posisyon ng bata. Siya ang paulit-ulit na nagsabing, “Dok, iligtas n’yo po ang manugang ko.”

Pero hindi siya puwedeng pumirma.

Kailangan daw ng asawa ko o ng kadugo ko.

Tinawagan ko si Mama.

Halos hindi ko na maigalaw ang kamay ko sa takot. Nanginginig ang boses ko nang sabihin ko, “Ma, kailangan ko ng pipirma. Emergency daw.”

Sa kabilang linya, narinig ko ang pagkataranta niya.

“Ngayon talaga? Mara, susunduin ko pa ang anak ni Lorna sa school. Walang ibang kukuha sa bata.”

Si Lorna ang ate ko.

“Si Papa na lang po,” mahina kong sabi.

“Hindi puwede. Ihahatid niya ako. Alam mo namang hindi ako marunong mag-commute nang mabilis. Kapag nahuli kami, magagalit ang ate mo. Kawawa naman siya, buntis pa.”

Buntis na naman si Ate Lorna sa pangatlo niyang anak. Dalawa na ang anak niyang babae, at buong pamilya namin ay parang nakatayo sa gilid ng buhay niya, naghihintay kung kailan niya kailangan ng tulong.

Ako? Nasa operating room ako, pero kailangan ko pa ring umintindi.

Sa huli, ako mismo ang pumirma sa papel. Nanginginig ang mga daliri ko habang iniisip kung makikita ko pa ba ang anak ko.

Pagkatapos ng operasyon, dinala si Sofia sa NICU. Ako naman, halos hindi makahinga sa sakit. Si Aling Cora ang nagpunas sa akin, nagbayad sa cashier, nagtanong sa doktor, bumili ng gamot, at umiyak nang patago sa hallway.

Kinabukasan na dumating si Mama.

Dalawang oras lang siya sa ospital.

Nang makita niyang pinupunasan ako ni Aling Cora, umatras siya sa kurtina at sinabing, “Ay, hindi ko kaya ang ganyan. May lulutuin pa ako sa bahay.”

Humiga ako nang tahimik. Pinilit kong ngumiti.

Lumapit siya sa kama ko at inayos ang kumot. Sandaling lumambot ang dibdib ko.

“Okay lang ang babae,” sabi niya.

Akala ko, iyon na ang lambing na matagal ko nang hinihintay.

Pero agad niyang idinugtong, “Mabuti na rin na babae ang anak mo. Kung lalaki ’yan, masasaktan si Lorna. Dalawa na nga ang babae niya.”

Parang may humarang sa lalamunan ko.

Hindi ko na alam kung mas masakit ba ang tahi sa tiyan ko o ang sinabi ng sarili kong ina.

Pagkalipas ng ilang araw, hindi na siya bumalik. Si Papa nag-text na sana raw makapagbigay siya ng dalawang libong piso para sa pagkain ko, pero baka malaman ng bayaw ko at magtampo kay Ate Lorna. Sabi niya, “Sa susunod na lang, anak.”

Si Mama naman, minsan daw bumili siya ng manok para ipangsabaw ko. Pero sumakit ang katawan ni Ate, kaya doon na lang daw niya dinala.

“Sa susunod ka na lang,” sabi niya.

Noong labingpitong taong gulang ako, maniniwala pa siguro ako sa “susunod.”

Pero dalawampu’t pito na ako ngayon.

Alam ko na: ang susunod ng mga magulang ko ay laging para kay Ate Lorna. Hindi para sa akin.

Kaya noong nagbakasyon ang kapatid ni Paolo na si Nica, tumulong siya sa amin. College student siya sa UP Diliman. Imbes na gumala, siya ang nagbubuhat kay Sofia kapag puyat ako. Siya ang marahang nagtatapik sa likod ng anak ko para dumighay. Siya ang naghuhugas ng lampin kahit nanginginig sa antok.

Isang gabi, nakita ko siyang nakatulog sa sofa, kandong ang baby monitor. Doon ko naisip: may mga taong hindi mo kadugo, pero mas marunong magmahal kaysa sa sariling dugo.

Kaya binilhan ko siya ng bagong iPhone, iPad, MacBook, Apple Watch, at AirPods. Regalo ko. Pasasalamat ko.

Tuwang-tuwa si Nica. Nag-post siya online, may caption na: “Thank you, Ate Mara. Hindi ko ’to makakalimutan.”

Kinagabihan, tumawag si Mama.

“Bakit ang mahal ng binili mo sa kapatid ng asawa mo?” bungad niya.

“May problema po ba?”

Bumuntong-hininga siya. Iyon ang buntong-hiningang kabisado ko na.

“Yung cellphone ng ate mo, dalawang taon na. Lagi niyang sinasabing nagha-hang na. Pero tinitiis niya kasi wala siyang pera.”

Tumahimik ako.

“Anak,” pagpapatuloy niya, “bumibili ka ng mamahaling gamit para sa hindi mo kadugo. Ano na lang ang mararamdaman ni Lorna? Ate mo siya. Huwag mo kaming pahirapan ng Papa mo. Nasa gitna kami.”

Alam ko ang hinihintay niya.

Gusto niyang sabihin ko, “Sige, Ma. Bibili rin ako para kay Ate.”

Gaya ng lagi kong ginagawa.

Tuwing may kailangan si Ate: gatas ng anak, tuition, bigas, kuryente, gamot, bagong bag, bagong sapatos—ako ang tumutulong. Kasi ako raw ang mas may kakayahan. Ako raw ang mas magaan ang buhay.

Pero sa pagkakataong ito, tiningnan ko ang anak kong natutulog sa crib. Tiningnan ko rin si Paolo na tahimik na nag-aayos ng bote ng gatas, pagod pero hindi nagrereklamo.

At sinabi ko, “Ma, regalo ko ’yon kay Nica dahil inalagaan niya kami.”

Nanahimik si Mama.

Kinabukasan, tumawag siya kay Paolo. Umiyak siya nang halos kalahating oras. Sinabi niyang simula raw nang mapangasawa ako ni Paolo, nagbago na ako. Sinabi niyang dati raw mabait ako, mapagmahal sa kapatid.

“Anak,” narinig kong sabi niya kay Paolo, “ibalik mo naman sa amin ang dating Mara.”

Kinuha ko ang cellphone kay Paolo at pinatay ang tawag.

Simula noon, hindi ko na sinagot ang sunod-sunod niyang mensahe.

Pero kinaumagahan, paglabas ko ng kwarto, nakita ko si Nica sa sala. Namumula ang mga mata niya. Hawak niya ang kahon ng iPhone, iPad, MacBook, relo, at earphones.

“Ate Mara,” paos niyang sabi, “kunin n’yo na lang po ulit. Ayokong maging dahilan ng away n’yo.”

Sa tabi niya, si Aling Cora ay tahimik na nagpapalit ng diaper ni Sofia. Hindi siya nagsalita, pero halata ang sakit sa mukha niya.

Hindi ko na kinaya.

Tinawagan ko si Ate Lorna.

“Ma raw sabi, sira na phone mo,” diretso kong sabi. “May bago akong iPhone dito. Hindi pa nabubuksan. Kung gusto mo, ibibigay ko sa’yo ng forty-five thousand pesos. Mas mura na sa mall.”

Tumawa siya sa kabilang linya.

Hindi iyon tawa ng kapatid.

Tawa iyon ng taong matagal nang nasanay na may kukuha para sa kanya.

“Mara,” sabi niya, malamig ang boses, “bakit ako magbabayad?”

Nanigas ang kamay ko sa hawak na telepono.

At doon niya ibinagsak ang salitang nagpatahimik sa buong sala.

“Sabi ni Mama, akin na raw ’yan.”

PARTE2

Ilang segundo akong hindi nakapagsalita.

Tumingin ako kay Nica. Nakayuko siya, mahigpit ang kapit sa kahon ng MacBook, parang may kasalanan siyang hindi niya naman ginawa.

Si Paolo, na bagong labas lang mula kusina, tumigil sa gitna ng hakbang. Hawak niya ang bote ng gatas ni Sofia. Namumuti ang knuckles niya sa higpit ng kapit.

“Ano’ng sabi mo?” tanong ko kay Ate Lorna.

“Naku, huwag ka nang magpanggap,” sagot niya. “Sinabi ni Mama na sobra-sobra naman ang binigay mo sa kapatid ng asawa mo. Mas kailangan ko ’yan. May mga anak ako. Ikaw, isa pa lang anak mo, may trabaho ka pa, may asawa kang maayos.”

Napapikit ako.

Iyon ang linyang paulit-ulit kong narinig mula pagkabata. Kapag may bago akong gamit, mas kailangan ni Ate. Kapag may pera ako, mas kawawa si Ate. Kapag may pagod ako, mas mabigat ang buhay ni Ate.

Kahit sa araw ng operasyon ko, mas importante pa rin ang sundo sa anak ni Ate.

Kahit noong nasa NICU ang anak ko, mas mahalaga pa rin ang sabaw ni Ate.

“Kaya,” patuloy niya, “ipadala mo na lang dito. Si Mama na kukuha. Huwag mo nang gawing issue. Pamilya tayo.”

Napatawa ako nang mahina. Hindi dahil nakakatawa. Kundi dahil kung hindi ako tatawa, baka maiyak ako.

“Pamilya tayo?” ulit ko.

“Oo. At dapat marunong kang lumugar. Hindi maganda sa tingin ng tao na mas mahal mo pa ang kapatid ng asawa mo kaysa sa sarili mong ate.”

Doon na ako tuluyang nanlamig.

“Ate,” sabi ko, malinaw at mabagal, “hindi ko ibibigay sa’yo ang regalo ko kay Nica.”

Tumahimik siya.

Pagkatapos, sumabog ang boses niya.

“Ang yabang mo na talaga, Mara! Dahil lang may asawa kang may pera? Nakalimutan mo na kung sino ang kadugo mo?”

“Hindi ko nakalimutan,” sabi ko. “Kaya nga mas masakit.”

Pinatay ko ang tawag.

Akala ko doon matatapos.

Pero makalipas ang isang oras, dumating si Mama sa bahay namin sa Fairview. Kasama niya si Papa at si Ate Lorna. Bitbit ni Ate ang bunso niyang anak, habang ang isa ay hawak ni Papa. Si Mama naman, may mukha ng isang ina na handang magsermon sa harap ng buong barangay.

Pagbukas pa lang ni Paolo ng gate, pumasok agad sila.

“Nasaan ang gamit?” tanong ni Ate, diretso ang tingin kay Nica.

Napaatras si Nica.

Si Aling Cora ang unang tumayo. Payat siya, maliit, pero sa sandaling iyon, parang pader siya sa harap ng anak niya.

“Lorna,” sabi ko, “hindi ito palengke. Hindi ka basta papasok sa bahay ko para mangkuha ng gamit.”

“Bahay mo?” singhal ni Mama. “Mara, kailan ka pa naging ganyan? Dahil ba may asawa ka na? Dahil ba may anak ka na? Hindi ka na namin makausap?”

Tiningnan ko siya.

“Ma, noong kailangan ko kayo sa ospital, hindi rin naman kayo makausap.”

Natahimik ang lahat.

Saglit lang. Dahil agad na nagbuntong-hininga si Mama.

“Naku, ito na naman. Gagamitin mo na naman ’yan laban sa amin. Sinabi ko na sa’yo, hindi namin puwedeng pabayaan si Lorna. Buntis siya. May mga anak siya.”

“At ako?” tanong ko. “Hindi ba ako anak?”

Hindi siya sumagot.

At doon, may kung anong nabasag sa loob ko. Hindi galit. Hindi sigaw. Kundi isang katahimikang mas matalim sa anumang salita.

Kinuha ko ang folder na nakatago sa drawer ng sala.

Sa loob, nandoon ang mga resibo.

Hindi lang resibo ng Apple set.

Nandoon ang resibo ng NICU ni Sofia, halos dalawang daang libong piso ang inabot. Nandoon ang listahan ng mga gastos sa gamot, checkup, formula, diaper, at follow-up consultation.

Nandoon din ang screenshots ng bank transfers ko kay Ate Lorna sa loob ng maraming taon.

Three thousand para sa kuryente.

Five thousand para sa tuition ng panganay niya.

Seven thousand para sa gatas.

Ten thousand para sa “emergency.”

Twenty thousand noong nangailangan daw sila sa renta.

May petsa. May pangalan. May reference number.

Inilapag ko ang folder sa mesa.

“Ayan, Ma,” sabi ko. “Bago n’yo sabihing wala akong ginawa para kay Ate, tingnan n’yo muna.”

Hindi kumilos si Mama.

Si Papa ang unang lumapit. Isa-isa niyang binuklat ang papel.

Habang binabasa niya, unti-unting nag-iba ang mukha niya. Mula sa inis, naging gulat. Mula sa gulat, naging hiya.

“Mara,” mahina niyang sabi, “ganito na ba karami?”

Napatingin sa kanya si Mama. “Rudy, huwag ka na makialam.”

Doon ko naunawaan. Hindi pala alam ni Papa ang lahat.

Akala niya paminsan-minsan lang akong nagbibigay. Hindi niya alam na halos buwan-buwan, may dumadaloy na pera mula sa sahod ko papunta sa bahay ni Ate.

Napatingin si Papa kay Mama.

“Tessie,” sabi niya, “sinabi mo sa akin konti-konti lang hinihingi mo sa kanya.”

Umiwas ng tingin si Mama.

Si Ate naman, biglang sumabat.

“Eh ano ngayon kung tumulong siya? Kaya niya naman! Wala naman siyang utang sa akin? Ako ang nahirapan. Ako ang maagang nag-asawa. Ako ang may mga anak.”

“Hindi ko kasalanan iyon,” sabi ko.

Parang tinamaan siya.

“Ano?”

“Hindi ko kasalanan na pinili mo ang buhay mo. Hindi ko kasalanan na nag-asawa ka nang maaga. Hindi ko kasalanan na nahihirapan ka. At lalong hindi kasalanan ni Nica na tinulungan niya ako sa panahong hindi kayo dumating.”

Nag-init ang mata ko, pero hindi ako umiyak.

“Alam n’yo ba kung sino ang unang nakakita sa tahi ko pagkatapos ng operasyon? Hindi kayo. Si Aling Cora. Alam n’yo ba kung sino ang pumila sa billing? Hindi kayo. Siya. Sino ang naghintay sa labas ng NICU habang hindi pa nakakauwi si Paolo? Siya.”

Tumingin ako kay Nica.

“At habang nagpapagaling ako, sino ang nagpuyat para kay Sofia? Hindi kayo. Si Nica.”

Tumulo ang luha ni Nica. Umiling siya na parang ayaw niyang masama sa usapan, pero lumapit ako sa kanya.

“Kaya binilhan ko siya. Hindi dahil mas mahal ko siya kaysa sa inyo. Kundi dahil noong kailangan ko ng pamilya, siya ang kumilos na pamilya.”

Tahimik ang sala.

Maging si Sofia, na kanina pa mahimbing sa crib, ay biglang umiyak. Maliit, manipis, parang naistorbo ng bigat sa paligid.

Awtomatikong lumapit si Paolo para buhatin siya.

Doon nagsalita ang asawa ko.

Sa unang pagkakataon, diretso siyang tumingin kay Mama.

“Tita, nirerespeto ko po kayo dahil magulang kayo ni Mara. Pero sa bahay na ito, hindi na po puwedeng saktan si Mara. Hindi na po puwedeng ipahiya ang kapatid ko. At hindi na po puwedeng gamitin ang salitang pamilya para kunin ang hindi sa inyo.”

Namula ang mukha ni Mama.

“Ganyan ka makipag-usap sa biyenan mo?”

“Ganyan ako makipag-usap sa taong paulit-ulit na pinapaiyak ang asawa ko,” sagot ni Paolo.

Biglang humina ang boses ni Mama. Lumapit siya sa akin, pinalambot ang mukha, at hinawakan ang braso ko.

“Mara, anak, huwag naman tayong mag-away dahil lang sa gadget. Hindi ba puwedeng ibigay mo na lang? Para matapos na.”

Dati, sa ganitong tono ako natatalo.

Kapag tinatawag niya akong anak nang malambing. Kapag ipinaparamdam niyang ako ang dahilan ng gulo. Kapag pinipilit niyang masama akong tao kung hindi ako magpaparaya.

Pero ngayon, tumingin ako sa kamay niya sa braso ko.

At dahan-dahan kong tinanggal iyon.

“Hindi gadget ang pinag-aawayan natin, Ma,” sabi ko. “Ang pinag-aawayan natin ay kung bakit habang buhay n’yo akong ginawang reserbang anak. Kapag may kailangan, ako. Kapag may dapat intindihin, ako. Kapag may masasaktan, ako ang dapat umiwas. Pero kapag ako ang nasaktan, ang tawag n’yo doon ay maliit na bagay.”

Napaatras si Mama.

Nakita kong namumula ang mata ni Papa. Tahimik siyang umupo sa gilid ng sofa, hawak pa rin ang mga resibo.

“Mara,” sabi niya, halos bulong, “patawarin mo ako. Akala ko… akala ko okay ka lang palagi.”

Masakit iyon.

Dahil totoo. Iyon ang pinakamalaking sumpa ng mga anak na laging marunong umintindi: iniisip ng lahat na hindi sila nauubos.

Hindi ko sinagot agad si Papa.

Sa halip, kinuha ko ang mga kahon ng Apple set mula kay Nica at ibinalik sa kanya.

“Nica,” sabi ko, “regalo ko ito. Hindi mo kailangang ibalik. Hindi mo kailangang mahiya dahil minahal mo ang anak ko.”

Napahagulgol siya. Niyakap siya ni Aling Cora.

Si Ate Lorna, halatang hindi pa rin matanggap, sumigaw, “So ano? Ako na naman ang masama? Ako ang kontrabida?”

Tumingin ako sa kanya nang diretso.

“Hindi ko sinabing kontrabida ka. Pero hindi ka rin biktima sa lahat ng pagkakataon.”

Natigilan siya.

“Kung kailangan mo ng tulong, humingi ka nang maayos. Pero hindi mo puwedeng angkinin ang bagay na hindi sa’yo. Hindi mo puwedeng gamitin si Mama para guilt-trip ako. At mula ngayon, hindi na ako magpapadala ng pera sa’yo.”

Parang gumuho ang mukha niya.

“Paano ang mga bata?”

“May tatay sila,” sabi ko. “May nanay sila. At kung totoong emergency, pag-uusapan natin. Pero hindi na ako ATM. Hindi na ako insurance ng mga desisyon mo.”

Umiyak si Mama.

Hindi ko alam kung dahil nasaktan siya, nahuli siya, o nawalan siya ng kontrol.

“Anak,” sabi niya, “kung tatalikod ka sa amin, ano na lang ang sasabihin ng mga tao?”

Doon ako ngumiti nang malungkot.

“Ma, matagal na kayong takot sa sasabihin ng tao. Pero minsan ba natakot kayo sa nararamdaman ko?”

Walang sumagot.

Sa huli, si Papa ang tumayo. Hinawakan niya sa balikat si Mama.

“Uuwi na tayo,” sabi niya.

“Ano?” sigaw ni Ate.

“Uuwi na tayo,” mas mariin niyang ulit. “At ikaw, Lorna, matuto kang tumayo sa sarili mong paa. Hindi habang buhay si Mara ang sasalo.”

Hindi perpekto ang gabing iyon. Walang mahimalang yakapan. Walang biglang pagkakasundo. Si Mama ay umalis na may sama ng loob. Si Ate Lorna ay umalis na galit. Si Papa ay umalis na tahimik, bitbit ang bigat ng mga bagay na huli na niyang nakita.

Pero sa unang pagkakataon, hindi ako humabol.

Hindi ako nagsorry.

Hindi ako nagpadala ng pera kinabukasan para “maayos ang lahat.”

Sa sumunod na linggo, nag-message si Papa. Hindi mahaba. Hindi madrama.

“Anak, pasensya na. Gusto kong makita si Sofia kapag handa ka na. Hindi ko isasama ang Mama mo kung ayaw mo muna.”

Matagal kong tinitigan ang mensahe.

Hindi ko agad sinagot.

Hindi dahil gusto kong gumanti. Kundi dahil sa wakas, natututo na akong hindi obligasyong lunukin ang sakit para maging mabuting anak.

Si Mama, ilang beses pa ring nagpadala ng mahahabang mensahe. May sumbat. May iyak. May dasal. May pagbabanta na “baka pagsisihan mo ito.”

Hindi ko binura.

Hindi ko rin sinagot.

Si Ate Lorna naman, nag-post sa social media tungkol sa “mga kapatid na yumayabang kapag umaangat.” Hindi ko pinatulan.

Pero may isang taong nag-comment.

Si Nica.

Maiksi lang ang sinabi niya:

“Hindi kayabangan ang maglagay ng hangganan. Minsan, iyon ang unang hakbang para gumaling.”

Hindi ko alam kung sino ang unang nag-react, pero kumalat iyon sa mga kamag-anak. May mga kumampi kay Ate. May mga nagsabing tama lang daw na tumulong ako. May ilan ding tahimik na nag-message sa akin, nagsasabing matagal na raw nilang nakikita ang hindi patas.

Pero ang pinakamahalaga, sa bahay namin, naging payapa.

Unti-unting lumakas si Sofia. Nadagdagan ang timbang niya. Natuto siyang humawak sa daliri ko gamit ang napakaliit niyang kamay.

Isang hapon, habang pinapanood ko siyang matulog, lumapit si Paolo at umupo sa tabi ko.

“Proud ako sa’yo,” sabi niya.

“Hindi ba masama akong anak?” tanong ko, kahit alam kong hindi dapat.

Hinawakan niya ang kamay ko.

“Hindi. Pagod ka lang maging anak na laging kailangang umintindi.”

Napayuko ako. Doon lang ako umiyak nang tahimik.

Hindi dahil talo ako.

Kundi dahil sa wakas, may nakakita sa pagod ko.

Makalipas ang dalawang buwan, dumalaw si Papa. Mag-isa siya. May dala siyang maliit na supot ng prutas at isang sobre.

“Hindi ito bayad,” sabi niya. “Hindi rin ito kapalit ng lahat ng pagkukulang ko. Para lang sa apo ko.”

Tinanggap ko ang prutas. Hindi ko tinanggap ang sobre.

“Pa, hindi pera ang kailangan ko noon,” sabi ko. “Kailangan ko lang maramdaman na anak mo rin ako.”

Napaluha siya.

At sa unang pagkakataon sa buhay ko, hindi ako ang nag-comfort sa magulang ko.

Hinayaan ko siyang maramdaman ang bigat ng katotohanan.

Dahil may mga pagsisising kailangan nilang yakapin, hindi natin kailangang saluhin.

Hindi ko alam kung kailan kami magiging okay ni Mama. Hindi ko alam kung matututo si Ate Lorna. Hindi ko alam kung balang araw, makakaupo kami sa iisang hapag nang walang sumbatan.

Pero alam ko ito:

Hindi na ako babalik sa dating Mara na laging nakangiti habang inuubos.

Hindi na ako hihingi ng tawad dahil mahal ko ang mga taong nagmahal sa akin noong ako ang nangangailangan.

At hindi ko na hahayaang lumaki si Sofia sa bahay kung saan ang pagmamahal ay sinusukat sa kung gaano ka kahandang magpakasakit.

Dahil ang tunay na pamilya, hindi lang humihingi.

Marunong ding dumating.

Marunong ding mag-alaga.

At higit sa lahat, marunong gumalang kapag sinabi mong, “Hanggang dito na lang.”

Mensahe sa mga mambabasa:
Minsan, ang pagiging mabuting anak, kapatid, o kamag-anak ay hindi nangangahulugang kailangan mong ubusin ang sarili mo para mapunan ang kakulangan ng iba. May karapatan kang magmahal nang may hangganan. May karapatan kang tumulong nang hindi inaabuso. At may karapatan kang piliin ang kapayapaan ng sariling tahanan, lalo na kapag ikaw naman ang matagal nang hindi pinili.