MULING NABUHAY ANG BATANG DINUKOT NANG 12 TAON—PERO ANG KUYA NIYANG NAGDALA SA KANIYA SA IMPIYERNO AY BUMALIK DIN SA NAKARAAN
Walong taong gulang ako nang sabihin ng kuya ko:
“Lina, sumama ka sa akin. Hahanapin natin sina Mama at Papa.”
Sa unang buhay ko, sumunod ako.
Makalipas ang tatlong araw, nawala kami.
Makalipas ang labindalawang taon, namatay ako sa kamay ng pamilyang bumili sa akin.
At bago ako mamatay, saka ko lang nalaman ang pinakamasakit na katotohanan—
Hindi aksidenteng naligaw ang kuya ko. Siya mismo ang nagdala sa akin sa impiyerno.
Nang muli kong imulat ang mga mata, narinig ko ang parehong pangungusap.
“Lina, sumama ka. Hahanapin natin sina Mama at Papa.”
Nanigas ako.
Nasa harap ko si Marco, ang labindalawang taong gulang kong kuya.
Namumula pa ang kaliwang pisngi niya dahil sa sampal ni Lolo Isko. Hawak niya ang exam paper na puro pula ang marka—dalawampu lang ang score niya.
Ito ang araw na sumira sa buong pamilya namin.
Sa unang buhay ko, nagalit si Marco kay Lolo dahil pinagalitan siya sa pagliban sa klase.
Hinila niya akong umalis sa maliit naming bahay sa Sitio Mabato, Benguet.
Dahil mahigit anim na buwan ko nang hindi nakikita sina Mama at Papa na nagtatrabaho sa Maynila, naniwala ako nang sabihin niyang dadalhin niya ako sa kanila.
Tatlong araw kaming naglakad, sumakay sa kung anu-anong jeep at bus, at namalimos ng pagkain.
Hanggang sa may lumapit na lalaking pilay.
Binigyan niya kami ng dalawang pandesal.
“Halika,” sabi niya. “Ihahatid ko kayo pauwi.”
Hindi niya kami iniuwi.
Dinala niya kami sa isang liblib na baryo sa Nueva Ecija.
Pinili niyang manatili si Marco sa bahay niya.
Ako naman ay ipinasa sa ibang pamilya.
Ilang beses akong nagtangkang tumakas para hanapin ang kuya ko.
Bawat beses, nahuhuli ako.
Bawat beses, mas masakit ang parusang inaabot ko.
Pagsapit ko ng labing-anim, ipinagpalit ako sa pera sa isang matandang lalaking namumuhay mag-isa.
Araw-araw, gusto ko nang sumuko.
Pero tuwing naiisip ko si Marco, pinipilit kong mabuhay.
Akala ko naghihintay rin siya sa akin.
Akala ko gusto rin niyang makauwi.
Noong ika-dalawampung kaarawan ko, nakatakas ako.
Ang tanging nasa isip ko:
Hanapin si Kuya. Umuwi.
Nang marating ko ang malaking bakal na gate na kabisado ko mula pagkabata, nakita ko si Marco.
Binata na siya.
Malinis ang damit.
Malusog.
Masaya.
May kausap siyang lalaki.
Narinig kong tanungin siya nito:
“Pare, pareho raw kayong dinukot ng kapatid mo noon. Hindi mo ba gustong umuwi sa tunay mong pamilya?”
Tumawa si Marco.
“Dinukot? Ako mismo ang sumama rito.”
Napatigil ako sa likod ng pader.
“At kung hindi ko isinama ang kapatid ko noon, baka siya lang ang naiwan sa bahay at nabuhay nang maayos.”
Ngumisi siya.
“Bakit ko hahayaang siya lang ang masarap ang buhay?”
Parang may pumunit sa dibdib ko.
Nagpatuloy siya.
“Dito, itinuring akong anak ng matandang pilay. Pinag-aral ako. Binigyan ako ng lupa. Ipinagpagawa ako ng bahay.”
“Samantalang si Lina?”
Kibit-balikat siya.
“Hindi ko problema iyon.”
Bago pa ako makalapit sa kaniya, nahabol ako ng pamilyang pinagtakasan ko.
Doon natapos ang unang buhay ko.
At ngayon—
bumalik ako sa araw bago mangyari ang lahat.
Kaya nang muling abutin ni Marco ang kamay ko, agad ko itong itinulak.
“Hindi ako sasama.”
Napakunot ang noo niya.
“Bukas, baka ikaw naman ang pagalitan ni Lolo.”
“Hindi ako aalis.”
“Gusto mo nang makita sina Mama at Papa, di ba?”
“Mas gusto kong manatili kay Lolo.”
Nagbago ang mukha niya.
Saglit lang.
Pero nakita ko.
Hindi iyon mukha ng isang batang nasaktan dahil pinagalitan.
Mukha iyon ng taong galit dahil hindi nasunod ang plano niya.
Tumakbo siya palabas.
Hindi ko siya sinundan.
Ang gusto ko lang ay makita si Lolo.
Sa unang buhay ko, tatlong buwan matapos kaming mawala, namatay siya.
Hinahanap niya kami araw-araw hanggang mamaga at masugatan ang mga paa niya.
Paulit-ulit niyang sinisisi ang sarili.
Pagkatapos, naaksidente si Papa habang naghahanap sa amin at napinsala ang isang paa niya.
Hindi kinaya ni Mama ang sunod-sunod na pangyayari.
Nasira ang isip niya.
Isang simpleng paglayas ang winasak ang buong pamilya namin.
At ngayon, may pagkakataon akong pigilan iyon.
Pero pagdaan ko sa sari-sari store ni Aling Nena, may narinig akong pamilyar na boses.
Si Marco.
May kausap siya sa lumang payphone sa gilid ng tindahan.
“Sigurado akong anak mo ako.”
Napahinto ako.
“Kung hindi, paano ko malalaman ang pangalan ng namatay mong anak?”
Nanginginig ang mga tuhod ko.
“Dalawang araw mula ngayon,” sabi niya, “maghihintay ako sa Dau Bus Terminal.”
Saglit siyang tumahimik.
Pagkatapos ay idinagdag niya:
“May kasama akong batang babae.”
Nanlamig ang buong katawan ko.
Hindi lang ako ang bumalik.
Bumalik din si Marco.
At kahit alam na niya ang lahat ng nangyari sa akin—
gusto niya pa rin akong dalhin doon.
Tumakbo ako pauwi.
Kailangan kong sabihin kay Lolo.
Kailangan kong mag-iwan ng paraan para mahanap nila ako kung sakaling mabigo ako.
Pagdating ko sa bahay, wala si Lolo.
Dali-dali akong kumuha ng papel at isinulat ang address ng baryong pinagdalan sa akin noong unang buhay.
“Kapag nawala ako, hanapin ninyo ako rito.”
Isinuksok ko ang papel sa siwang sa gilid ng lumang kalan na hindi ginagamit.
Biglang bumukas ang pinto.
Nakatayo roon si Marco.
Ngumingiti.
“Ang bilis mong tumakbo, Lina.”
Umatras ako.
Dahan-dahan niyang isinara ang pinto.
“Akala ko bakit bigla kang naging matalino.”
Lumapit siya.
“Pareho pala tayong bumalik.”
Napasinghap ako.
Hinablot niya ang braso ko.
“Wala ka nang pagpipilian.”
“Dahil alam mo na ang sikreto ko.”
“Marco, bitawan mo ako!”
Hindi siya nakinig.
Itinali niya ang mga kamay ko gamit ang lubid na pangtali sa kawayan.
“Alam mo bang namatay si Lolo dahil sa atin?” sigaw ko. “Naaksidente si Papa! Nawalan ng katinuan si Mama!”
Ngumisi siya.
“E ano ngayon?”
Napatitig ako sa kaniya.
“Mas mabuti pa rin ang buhay ko roon.”
Nanikip ang lalamunan ko.
“At ako?”
“Alam mong ipinagbili ako!”
Kibit-balikat siya.
“Hindi kita isinama para iligtas ka.”
“Isinama kita dahil ayokong maiwan kang masaya habang ako ang naghihirap.”
Bago pa ako makasigaw, may mabigat na bagay na tumama sa gilid ng ulo ko.
Lumabo ang paningin ko.
Ang huling nakita ko ay ang lumang kalan.
At sa alaala ng unang buhay ko, bumalik ang imahe ni Lolo—
nakaupo sa harap nito,
may hawak na posporo,
at nagsisindi ng apoy.
Bigla akong nanlamig.
Nasa loob ng kalan ang sulat ko.
At kung sindihan iyon ni Lolo bago niya makita—
mawawala ang tanging ebidensiyang makapagliligtas sa akin.
PARTE2
“Lina?”
Parang mula sa napakalayong lugar ang boses ni Lolo.
Hindi ko maigalaw ang katawan ko.
Masakit ang sentido ko, at may piraso ng tela na nakatakip sa bibig ko.
Narinig ko ang kaluskos ng kawayan.
Pagkatapos, ang tunog ng pagbukas ng pinto.
“Marco?”
Walang sumagot.
Mula sa ilalim ng lumang mesa, nakita ko ang mga paa ni Lolo.
May dala siyang bungkos ng tuyong sanga.
Pagkatapos—
lumapit siya sa kalan.
Nanlaki ang mga mata ko.
Umungol ako nang malakas.
“Hmm! Hmm!”
Natigilan si Lolo.
“Lina?”
Binitawan niya ang posporo.
Dali-dali niyang hinanap kung saan nanggagaling ang tunog.
Nang makita niya akong nakatali sa likod ng tambak ng basket, namutla siya.
“Diyos ko!”
Pinunit niya ang tela sa bibig ko at agad akong niyakap.
“Sinong gumawa nito sa iyo?”
“Si Kuya.”
Napatigil si Lolo.
“Si Marco?”
Tumango ako habang umiiyak.
“Lolo, huwag n’yo munang hanapin siya.”
Huminga ako nang malalim.
“Kunin n’yo muna ang papel sa gilid ng kalan.”
Hindi niya naintindihan, pero ginawa niya.
Nang mabasa niya ang nakasulat, napakunot ang noo niya.
“Sitio San Roque, Barangay Malinao, Nueva Ecija…”
Tumingin siya sa akin.
“Paano mo alam ang lugar na ito?”
Walong taong gulang lang ako.
Wala akong paraan para ipaliwanag ang reincarnation nang hindi niya iisipin na nababaliw ako.
Kaya sinabi ko ang pinakamalapit sa katotohanan.
“Napakinggan ko si Kuya sa telepono.”
“Nakikipag-usap siya sa isang lalaking pilay. Sabi niya, dadalhin niya ako roon.”
Nag-iba ang mukha ni Lolo.
Hindi na siya mukhang matandang madaling maawa sa apo.
Mukha siyang ama na handang ipagtanggol ang pamilya.
Agad niya akong isinama sa bahay ni Kapitan Ben.
Noong una, nag-alinlangan ang ilang matatanda.
Isang batang labindalawang taong gulang lang si Marco.
Bakit niya kusang dadalhin ang sarili at kapatid niya sa estranghero?
Pero ipinakita ko ang sugat sa pulso ko.
Ipinakita rin ni Lolo ang lubid na ginamit sa akin.
At higit sa lahat, alam namin ang lugar at oras ng pagkikita.
Dau Bus Terminal.
Dalawang araw mula noon.
Tumawag si Kapitan Ben sa municipal police.
Hindi agad sila naniwala sa kakaibang kuwento, pero nang marinig nilang posibleng may planong pagkuha sa dalawang menor de edad, pumayag silang magbantay.
Gabi na nang bumalik si Marco.
Kunwari’y walang nangyari.
“Nasaan si Lina?”
Nakatayo si Lolo sa gitna ng sala.
Tahimik.
Sa unang buhay ko, lagi siyang malambot kapag kami ang kaharap niya.
Pero gabing iyon, iba siya.
“Nasaan ka galing?”
“Sa labas.”
“Kanino ka tumawag?”
Natigilan si Marco.
Mabilis lang.
Pero sapat iyon.
“Ano pong sinasabi ninyo?”
Lumabas ako mula sa kuwarto ni Lolo.
Nang makita niya ako, nanlaki ang mga mata niya.
Akala niya siguro wala akong malay hanggang sa makaalis kami.
“Hindi mo ako maisasama,” sabi ko.
Tumingin siya kay Lolo.
Pagkatapos sa akin.
Bigla siyang tumawa.
“Bata lang ‘yan. Kung anu-ano ang iniimbento.”
“Kung ganoon,” sabi ni Lolo, “wala kang dapat ikatakot kung sasama tayo sa pulis sa terminal.”
Nawala ang ngiti ni Marco.
Kinabukasan, dumating sina Mama at Papa mula Maynila.
Sa unang pagkakataon sa loob ng maraming buwan, nakita ko silang pareho.
Napaluha ako.
Hindi ko napigilan ang sarili ko.
Tumakbo ako kay Mama at yumakap nang mahigpit.
“Ma…”
Nagulat siya.
“Aba, anak, bakit parang isang taon tayong hindi nagkita?”
Hindi ko masabi na sa puso ko, labindalawang taon ko siyang hinanap.
Niyakap ko rin si Papa.
Buong katawan niya.
Dalawang paa.
Buhay.
Malusog.
Doon ko tuluyang napagtanto—
maaari ko talagang baguhin ang lahat.
Tahimik si Marco buong araw.
Pero nakita ko ang galit sa mga mata niya.
Kinagabihan, narinig kong nag-uusap sina Mama at Papa.
“Baka naman nagalit lang si Marco dahil napagalitan,” sabi ni Mama.
“Hindi dahilan iyon para itali ang kapatid niya,” sagot ni Papa.
“Anak pa rin natin siya.”
Napapikit ako.
Oo.
Anak pa rin nila siya.
At sa unang buhay ko, kahit nawala kami, hindi sila sumuko.
Kaya mas masakit isipin na si Marco mismo ang nagtulak sa pamilya namin sa kapahamakan.
Dumating ang araw ng napag-usapang pagkikita.
Hindi namin sinabi kay Marco na may mga pulis na nakapuwesto sa paligid ng terminal.
Pinayagan siyang umalis.
Palihim namin siyang sinundan.
Mula sa malayo, nakita ko ang lalaking hinding-hindi ko makakalimutan.
Si Mang Rodel.
Pilay ang kaliwang paa.
May peklat sa baba.
Sa unang buhay ko, siya ang nagbigay sa amin ng pagkain.
Siya rin ang unang naghiwalay sa amin.
Pagkakita niya kay Marco, ngumiti siya.
“Anak…”
Tumakbo si Marco palapit sa kaniya.
“Papa!”
Nang marinig iyon nina Mama at Papa, parang may sumampal sa kanila.
Napahawak si Mama sa braso ni Papa.
Lumapit si Mang Rodel.
“Nasaan ang batang babae?”
“Hindi ko nadala,” sagot ni Marco.
“Kinuha nila.”
Nawala ang lambing sa mukha ng lalaki.
“Bakit?”
“Naalala niya.”
Napatigil ako.
Mang Rodel narrowed his eyes.
“Ano?”
“Muling nabuhay rin siya.”
Hindi iyon naintindihan ng lalaki.
Pero naiintindihan ko.
At iyon ang sandaling napatunayan ang lahat.
Hindi aksidenteng sumabay si Marco sa kaniya noong una.
Matagal na niyang alam.
Sa unang buhay, bago kami umalis, narinig niyang pinag-uusapan ng matatanda sa baryo ang tungkol kay Mang Rodel—isang lalaking nawalan ng nag-iisang anak at gustong umampon.
Sa isip ni Marco, iyon ang pagkakataon niyang magkaroon ng mas magandang buhay.
Ang hindi niya alam noon ay may mas madilim na gawain ang ilang kamag-anak ni Mang Rodel.
Sila ang nagdala sa akin sa ibang pamilya.
Ngunit matapos siyang muling mabuhay, alam na niya ang buong katotohanan.
At pinili pa rin niya ang parehong daan.
Doon lumabas ang mga pulis.
Nagulat si Mang Rodel.
Tinangka niyang tumakbo, ngunit dahil sa pilay niyang paa, hindi siya nakalayo.
Sa kaniyang bag, may nakita silang pera, pekeng papeles, litrato ng dalawang bata, at listahan ng mga pangalan.
Hindi lang pala kami ang target.
May koneksyon ang ilan sa mga kamag-anak niya sa ilegal na pagkuha at pagbebenta ng mga bata sa mga liblib na lugar.
Dahil sa impormasyong iyon, nagsimula ang mas malaking imbestigasyon.
Ilang buwan ang lumipas bago tuluyang mabuwag ang grupo.
May mga batang nailigtas.
May mga pamilyang muling nagkita.
Pero sa loob ng bahay namin, may ibang sugat na kailangang harapin.
Dahil menor de edad si Marco, hindi siya basta itinuring na parang isang adult criminal.
Isinailalim siya sa pagsusuri at counseling.
Ngunit hindi naitago ang katotohanan.
Isang gabi, nakaupo kaming lahat sa mesa nang tanungin siya ni Papa:
“Bakit?”
Tahimik si Marco.
“Bakit mo gustong umalis?”
“Dahil mahirap tayo.”
“Bakit mo isinama ang kapatid mo?”
Hindi siya sumagot.
Ako ang tumingin sa kaniya.
“Sabihin mo.”
Matagal bago siya nagsalita.
“Dahil ayokong siya ang maiwan.”
Naluha si Mama.
“Inaalagaan kayo ni Lolo. Nagpapadala kami ng pera. Pinagtatrabahuhan namin lahat para sa inyo.”
“Hindi sapat!”
Biglang sumigaw si Marco.
“Si Lina laging mataas ang grades!”
“Si Lina laging pinupuri!”
“Si Lina ang mabait!”
“Si Lina ang masunurin!”
“Kapag ako, puro sermon!”
Nanginginig ang boses niya.
“Kung aalis ako at maiiwan siya rito, magiging masaya lang siya!”
Tahimik ang buong bahay.
Doon ko naintindihan na hindi pera ang pinakaugat ng galit niya.
Inggit.
Matagal na inggit.
Maliit noong una.
Pero pinakain niya araw-araw hanggang naging poot.
Lumapit si Lolo.
Akala ko sasampalin niya ulit si Marco.
Hindi.
Umupo siya sa tapat nito.
“Kung nasaktan ka sa ginawa ko, dapat sinabi mo.”
Namula ang mga mata ni Lolo.
“Pero hindi kasalanan ng kapatid mo ang pagkukulang ko bilang matanda.”
Napayuko si Marco.
“Hindi rin sukatan ng pagmamahal ang grades.”
“Pero ang gusto mong gawin sa kapatid mo…”
Nanginginig ang kamay ni Lolo.
“…hindi ko kayang palampasin na parang simpleng tampo.”
Hindi na bumalik sa dati ang relasyon namin.
At marahil, hindi na talaga babalik.
Hindi ko pinilit patawarin si Marco.
May mga taong nagsasabing dahil magkapatid kami, dapat kalimutan ko na.
Pero natutunan ko sa dalawang buhay na hindi obligasyon ang pagpapatawad.
Lalo na kung wala pang tunay na pagsisisi.
Nagpatuloy ako sa pag-aaral.
Hindi na muling umalis sina Mama at Papa nang matagal.
Lumipat si Papa sa trabahong mas malapit sa amin kahit mas maliit ang kita.
Si Mama naman ay nagtayo ng maliit na karinderya malapit sa paaralan.
Si Lolo?
Tumigil siya sa pag-aakalang kailangan niyang ibigay sa amin ang lahat.
Pero tuwing may maliit siyang kinikita sa paggawa ng basket, palihim pa rin siyang bumibili ng manok.
“Para sa mga bata,” lagi niyang dahilan.
Minsan tinatanong ko siya:
“Lolo, hindi ka ba nagsisisi?”
“Saan?”
“Na pinagalitan mo si Kuya noon.”
Matagal siyang tahimik.
Pagkatapos ay hinaplos niya ang ulo ko.
“Nagsisisi akong nasaktan ko siya.”
“Pero hindi ko dapat akuin ang desisyong ginawa niya pagkatapos.”
Tumimo sa akin ang sinabi niya.
Sa unang buhay, namatay siyang iniisip na kasalanan niya ang lahat.
Sa buhay na ito, hindi ko hahayaang dalhin niya ang bigat na hindi naman kaniya.
Makalipas ang maraming taon, nakatapos ako ng social work sa Baguio.
Hindi dahil gusto kong mabuhay sa nakaraan.
Kabaligtaran.
Gusto kong may ibang batang hindi na kailangang maghintay ng pangalawang buhay para may maniwala sa kaniya.
Nagtrabaho ako sa isang organisasyong tumutulong sa nawawalang mga bata at pamilyang biktima ng trafficking.
Sa unang araw ko sa opisina, inilagay ko sa drawer ang lumang papel na minsan kong isinuksok sa gilid ng kalan.
Kupas na ang tinta.
Pero malinaw pa rin ang sulat ng walong taong gulang kong sarili:
“Kapag nawala ako, hanapin ninyo ako rito.”
Hindi na ako nawala.
Hindi rin nawala ang pamilya ko.
At sa pagkakataong ito, ang daang minsang nagdala sa akin sa pinakamadilim na bahagi ng buhay ko—
ang siya namang naging dahilan para matulungan kong makauwi ang ibang mga bata.
Mensahe
Hindi lahat ng taong kadugo natin ay marunong magmahal nang tama, at hindi lahat ng sugat ay kailangang patawarin agad para makapagpatuloy tayo. Minsan, ang pinakamahalagang bagay ay ang matutong magsalita, humingi ng tulong, at huwag akuin ang kasalanang hindi naman atin. Dahil kahit gaano kadilim ang dinaanan natin, maaari pa rin nating piliing gawing liwanag para sa iba ang sakit na minsang muntik nang sumira sa atin.
