ANIM NA TAON KONG INALAGA ANG PARALISADONG BIYENAN KO—PERO NANG PALIHIM NIYANG IPAMANA ANG BAHAY SA ANAK NIYA, ISANG DESISYON KO ANG NAGPATARANTA SA BUONG PAMILYA
“Anna, pinatawag kami ni Mama kahapon. Binago na rin niya ang huling habilin niya.”
Sa kabilang linya, halos hindi maitago ng hipag kong si Marissa ang saya sa boses niya.
“Huwag mo sanang masamain. Ilang taon ka pa lang naman sa pamilya. Wala rin kayong anak ni Kuya. Natural lang na sa tunay na kadugo mapunta ang bahay at ipon ni Mama.”
Tahimik akong nakatayo sa kusina ng bahay ng nanay ko sa Laguna.
Kumukulo ang nilagang baboy sa kalan.
Samantalang sa loob ko, may kung anong unti-unting nanlalamig.
Anim na taon.
Anim na taon kong inalagaan ang biyenan kong si Doña Elena Villareal matapos siyang ma-paralyze mula baywang pababa dahil sa aksidente.
Ako ang nagpapalit ng diaper niya.
Ako ang nagpapaligo.
Ako ang nagpupunas ng katawan niya kapag nilalagnat.
Ako ang bumabangon tuwing madaling-araw kapag masakit ang likod niya at kailangan siyang ipihit para hindi magkaroon ng sugat.
Kahit umuwi lang ako sa bahay ni Mama nang dalawa o tatlong araw, naghahanda ako ng pagkain, gamot at malinis na damit bago umalis.
Pero wala pang dalawampu’t apat na oras mula nang umalis ako…
binago na nila ang testamento.
“Naiintindihan ko,” sabi ko.
Pagkatapos ay pinatay ko ang tawag.
Sumilip si Mama mula sa sala.
“Sino ’yon?”
“Maling tawag lang.”
Ibinalik ko ang cellphone sa bulsa at ipinagpatuloy ang paghihiwa ng luya.
Kinabukasan, bumalik ako sa bahay namin sa Quezon City.
Pagkabukas ko ng pinto, agad kong napansin ang tatlong taong hindi ko kilala sa sala.
May lalaking naka-barong na may hawak na folder.
May dalawang kamag-anak ng asawa kong bihira ko lamang makita.
At nasa gitna nila si Mama Elena, nakaupo sa wheelchair.
Nang makita niya ako, saglit na umiwas ang kanyang tingin.
Pero agad din siyang tumigas.
“Buti nandito ka na,” sabi niya. “Nandito ang abogado. Maupo ka para marinig mo rin.”
Tahimik akong nagpalit ng tsinelas at naupo.
Binasa ng abogado ang ilang legal na probisyon bago niya sinabi ang pinakamahalagang bahagi.
“Ang residential property na nakapangalan kay Mrs. Elena Villareal, kasama ang kaniyang bank deposits na humigit-kumulang ₱12.8 milyon, ay ipapamana nang buo sa kaniyang anak na si Marissa Villareal.”
Napatingin ako kay Marissa.
Nakaupo siya sa kabilang sofa habang kumakain ng mani.
Ngumiti pa siya sa akin.
“Ang anak niyang lalaki na si Daniel Villareal,” patuloy ng abogado, “ay bibigyan ng permanent right of residence sa nasabing property.”
At saka niya ako tinignan.
“Ang manugang na si Anna Reyes-Villareal ay hindi kabilang sa mga benepisyaryo.”
Tahimik ang buong sala.
Si Daniel, asawa ko, ay nakatayo sa tabi ng bintana.
Nakatalikod siya habang naglalaro sa cellphone.
Hindi niya ako pinagtanggol.
Hindi rin niya ako tiningnan.
“Narinig mo?” tanong ni Mama Elena.
Tumingin ako sa kaniya.
At biglang bumalik sa alaala ko ang anim na taon na nakalipas.
Nahulog siya sa hagdan.
Apatnapu’t dalawang araw siya sa ospital.
Sinabi ni Marissa noon na hindi siya makapag-leave dahil bago siya sa trabaho.
Sinabi naman ni Daniel na hindi niya maaaring iwan ang proyekto niya sa kumpanya.
Kaya ako lang ang natira.
Ako ang natulog sa plastik na upuan sa tabi ng kama.
Ako ang nagpakain.
Ako ang naglinis.
Ako ang pumirma sa mga papeles kapag wala ang dalawang anak niya.
Paglabas niya ng ospital, ako rin ang nagdesisyong mag-resign sa trabaho.
“Pansamantala lang,” sabi noon ni Daniel.
“Hanggang makapag-adjust si Mama.”
Ang pansamantala ay naging anim na taon.
“Malinaw ba?” muling tanong ng biyenan ko.
Tumango ako.
“Malinaw.”
Tumayo ako at dumiretso sa kwarto.
Hindi marami ang gamit ko.
Ilang damit.
Mga dokumento.
Isang lumang laptop.
At ilang personal na bagay na kasya lahat sa isang malaking maleta.
Sa bedside table ay may litrato naming dalawa ni Mama Elena noong nakaraang Pasko.
Nakaakbay siya sa akin.
Nakangiti.
Sa likod ng litrato, nakasulat pa sa sulat-kamay niya:
“Sa anak na hindi ko isinilang pero ibinigay sa akin ng Diyos.”
Matagal ko iyong tinitigan.
Pagkatapos ay dahan-dahan ko itong iniharap sa mesa.
Nang hilahin ko palabas ang maleta, napataas ang kilay ni Marissa.
“Aalis ka?”
“Oo.”
“Dahil lang hindi ka kasama sa testamento?”
Ngumiti siya.
“Grabe naman. Akala ko ba pamilya ang turing mo kay Mama? Kaya mo lang pala siya inalagaan dahil umaasa kang may mamanahin.”
Huminto ako.
Lumingon sa kaniya.
“Hindi ako galit dahil wala akong mamanahin.”
“Eh bakit ka aalis?”
“Dahil ngayon ko lang nalaman kung ano talaga ang tingin ninyo sa akin.”
Napakunot ang noo ni Mama Elena.
“Ano bang gusto mong sabihin?”
Hindi ako sumagot.
Binuksan ko ang pinto.
Bago tuluyang lumabas, narinig ko pa ang boses ni Marissa.
“Hayaan n’yo siya. Babalik din ’yan kapag wala nang pera.”
Pagkasara ng elevator, saka ko naramdaman na nanginginig ang mga kamay ko.
Hindi sa galit.
Kundi sa matinding pagod.
Mahigit dalawang libong araw.
Anim na taon ng buhay ko.
At sa huli, iisa lang pala ang halaga ko sa bahay na iyon:
Tagapag-alaga.
Hindi pamilya.
Pag-uwi ko sa Laguna, isang linggo akong walang tinawagan mula sa kanila.
Hindi rin ako nagtanong.
Sa unang pagkakataon matapos ang anim na taon, natulog ako nang hindi kailangang gumising nang alas-dos ng madaling-araw.
Sa unang pagkakataon, nakapagkape ako nang mainit.
Sa unang pagkakataon, hindi ko kailangang magbilang ng gamot.
Akala ko magiging tahimik na ang lahat.
Hanggang isang gabi, eksaktong alas-onse y medya, sunod-sunod na tumunog ang cellphone ko.
Labing-apat na missed calls mula kay Daniel.
Pitong tawag mula kay Marissa.
At tatlong tawag mula sa landline ng bahay.
Pagkatapos ay dumating ang mensahe ng asawa ko.
“Anna, umuwi ka muna. Emergency.”
Hindi ako sumagot.
Makalipas ang dalawang minuto, isa pang mensahe ang dumating.
“Hindi na namin kayang alagaan si Mama.”
At kasunod noon, isang litrato.
Nasa sahig si Marissa.
Basang-basa ang pantalon niya.
Nasa tabi niya ang wheelchair ni Mama Elena.
At sa likod nila, nakatingin sa camera ang biyenan ko—
namumutla, nanginginig,
at umiiyak habang hawak ang isang sobre na pamilyar na pamilyar sa akin.
Dahil ang sobre na iyon…
ay galing sa dati kong abogado.
PARTE2
Agad kong nakilala ang sobre.
Kulay cream iyon, may manipis na asul na guhit sa gilid.
Anim na taon ko iyong itinago sa ilalim ng mga lumang dokumento ko.
Hindi ko inakalang darating ang araw na makikita iyon ni Mama Elena.
Hindi ko sinagot ang tawag.
Sa halip, pinatay ko ang cellphone at humiga.
Kinabukasan, alas-sais pa lang ng umaga, may kumakatok na sa gate ng bahay ni Mama.
Si Daniel.
Mukha siyang hindi natulog.
“Anna.”
Hindi ko siya pinapasok agad.
“Ano?”
“Pag-usapan natin.”
“Dito ka magsalita.”
Napatingin siya sa loob ng bahay bago bumuntong-hininga.
“Hindi namin kaya si Mama.”
“Anim na taon n’yo akong hinayaang kayanin siya mag-isa.”
“Hindi namin alam na ganito kahirap.”
Napangiti ako.
Iyon yata ang unang pagkakataon na may umamin niyon.
“Tatlong araw pa lang ako wala.”
“Hindi natutulog si Marissa. Sumakit ang likod niya kakabuhat kay Mama. Nagkaroon din ng rashes si Mama dahil hindi nila agad napalitan kagabi.”
Nanahimik ako.
Masakit marinig.
Kahit ano pa ang ginawa sa akin ni Mama Elena, anim na taon ko rin siyang inalagaan.
Alam ko kung gaano kadaling magkaroon ng sugat ang balat niya.
Pero hindi sapat ang awa para ibalik ako sa dating buhay.
“Mag-hire kayo ng caregiver.”
“Sinubukan namin.”
“Then?”
“₱35,000 hanggang ₱50,000 kada buwan ang singil depende sa schedule. Tapos kailangan pa ng reliever.”
Tumingin ako sa kaniya.
Parang ngayon lang niya na-realize na may presyo pala ang trabahong ginagawa ko nang libre.
“May ₱12.8 milyon naman si Mama,” sabi ko. “Bayaran n’yo mula roon.”
Biglang natahimik si Daniel.
At doon ko naramdaman na may iba pang problema.
“Ano?”
Napahawak siya sa noo.
“Hindi basta-basta magalaw ang pera.”
“Bakit?”
“May issue sa account.”
Bumukas ang gate sa likod ko.
Lumabas si Mama.
“Anak, papasukin mo muna. Nagkakape kami.”
Ayokong makipagtalo sa labas kaya pinapasok ko siya.
Sa mesa, saka inilabas ni Daniel ang cream-colored envelope.
“Natagpuan ito ni Mama sa drawer mo.”
Hindi ko pinansin.
“Bakit niya binubuksan ang gamit ko?”
“Akala niya legal papers niya.”
Binuksan ni Daniel ang sobre at inilapag sa mesa ang dokumento.
Isang lumang deed of sale.
At isang kasunduan sa utang.
Anim na taon na ang nakalipas.
Noong naaksidente si Mama Elena, wala siyang sapat na cash para sa surgery, rehabilitation at pagpapagawa ng accessibility modifications sa bahay.
May insurance siya, pero hindi sapat.
Si Daniel noon ay baon sa utang dahil sa nabigong business venture.
Si Marissa naman ay bagong graduate at walang ipon.
Ako ang kumuha ng halos lahat ng emergency funds.
Ibinenta ko ang maliit na condominium unit na minana ko sa tatay ko sa Pasig.
Mahigit ₱4 milyon ang nakuha ko.
Sa halagang iyon, halos ₱2.7 milyon ang napunta sa medical expenses, rehab, wheelchair, hospital bed, renovation ng banyo at professional therapy ni Mama Elena.
Pero ayaw niyang tanggapin bilang regalo.
Noon, umiiyak pa siyang nagsabi sa akin:
“Anna, utang ko ito sa iyo. Kapag nakaluwag ako, babayaran kita.”
Kaya gumawa ang abogado ko ng kasunduan.
May pirma niya.
May dalawang saksi.
At may notarization.
Hindi ko kailanman siningil.
Sa isip ko noon, pamilya kami.
Kaya hindi mahalaga.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?” tanong ni Daniel.
Tinitigan ko siya.
“Alam mo.”
Umiling siya.
“Hindi ganitong kalaki.”
“Alam mong ibinenta ko ang condo.”
“Akala ko bahagi lang ang ginamit.”
Napatawa ako nang mahina.
“Saan mo akala nakuha ang pera para sa private rehab ni Mama?”
Hindi siya nakasagot.
Ipinakita niya ang isa pang papel.
“May provision dito na puwede kang maningil ng principal plus legal interest.”
“Oo.”
“Kapag ginawa mo iyon…”
“Malaki na.”
Napayuko siya.
Kaya pala nagpapanic sila.
Hindi dahil namimiss nila ako.
Hindi dahil nagsisisi sila.
Kundi dahil ngayon lang nila naintindihan na bago pa nila paghatian ang mana, may utang munang kailangang bayaran.
“Anna,” maingat niyang sabi, “puwede bang huwag mo muna itong ipatupad?”
Napatingin ako sa kaniya.
“Bakit?”
“Kapag nagbayad si Mama, mababawasan nang malaki ang cash niya. Tapos kailangan pa naming kumuha ng caregiver.”
“Ano ang kinalaman ko roon?”
“Wala ka naman talagang balak singilin noon.”
“Tama.”
“E di huwag na lang.”
Doon ako tuluyang natauhan.
Anim na taon.
At kahit ngayon, wala pa rin siyang naiintindihan.
“Daniel, hindi ko kayo iniwan dahil sa pera.”
“Alam ko.”
“Hindi. Hindi mo alam.”
Huminga ako nang malalim.
“Iniwan ko kayo dahil habang binabasa ng abogado ang testamento, nakatayo ka lang sa bintana. Hindi mo man lang sinabi sa nanay mo na mali ang paraan niya. Hindi mo man lang sinabi kay Marissa na tumigil siya sa pang-iinsulto.”
“Hindi ako nakialam dahil pera ni Mama iyon.”
“Hindi ko hinihingi ang pera niya!”
Napatingin si Mama sa amin mula sa kusina.
Ito ang unang pagkakataong tumaas ang boses ko.
“Ang hinihintay ko lang noon,” sabi ko, “kahit isang pangungusap lang mula sa asawa ko. ‘Ma, anuman ang laman ng testamento, huwag ninyong bastusin si Anna dahil siya ang nag-alaga sa inyo.’ Iyon lang.”
Namula ang mata ni Daniel.
“Sorry.”
“Late na.”
Tumayo ako.
“Maghanap kayo ng professional caregiver. Bayaran ninyo. At huwag ninyo akong gawing solusyon sa problemang kayo mismo ang gumawa.”
Umalis siya bago magtanghali.
Akala ko tapos na.
Pero makalipas ang tatlong araw, si Mama Elena mismo ang dumating.
May kasama siyang caregiver at driver.
Nasa wheelchair siya.
Pagkakita sa akin, bigla siyang napaiyak.
Hindi ako lumapit.
“Anna.”
“Ma.”
Iyon pa rin ang tawag ko sa kaniya.
Anim na taon ng nakasanayan ay hindi nawawala sa isang iglap.
“Pwede ba tayong mag-usap?”
Pinapasok ko siya.
Tahimik kaming naupo sa sala.
Matagal siyang nakatingin sa mga kamay niya.
“Hindi ako pumunta rito para hilingin na bumalik ka.”
Hindi ako nagsalita.
“Pumunta ako para humingi ng tawad.”
Doon ko siya tiningnan.
“Akala ko kasi…” nanginginig niyang sabi, “kapag isinama kita sa testamento, magagalit si Marissa. Paulit-ulit niyang sinasabi na baka isipin ng mga kamag-anak na kinukuha mo ang ari-arian ko.”
“Hinayaan n’yo siyang sabihin iyon.”
“Oo.”
“At naniwala kayo.”
Hindi niya maitanggi.
“Sinabi rin niyang dahil wala kayong anak ni Daniel, baka balang araw umalis ka rin.”
Napangiti ako nang mapait.
“Interesting. Kaya ang paraan ninyo para hindi ako umalis ay iparamdam sa akin na hindi ako pamilya?”
Napayuko siya.
“Hindi ko naisip nang maayos.”
“Hindi ninyo kailangang isama ako sa mana.”
“Alam ko na ngayon.”
Dahan-dahan niyang inilabas ang bagong folder mula sa bag.
“Pinapunta ko ulit ang abogado.”
Hindi ko hinawakan.
“Kung binago n’yo ulit ang testamento para isama ako, ayoko.”
Nagulat siya.
“Anna—”
“Ayoko.”
Mariin ang boses ko.
“Kung ilalagay ninyo ako ngayon dahil natakot kayong singilin ko kayo o dahil hindi ako bumalik para mag-alaga, lalo ko lang mararamdamang binibili ninyo ako.”
Tahimik siyang napaiyak.
Pagkatapos ay itinulak niya ang folder papunta sa akin.
“Hindi kita isinama.”
Napakunot ang noo ko.
“Tinanggal ko ang testamento.”
Binuksan ko ang folder.
May bagong estate plan.
Hindi niya iniwan sa akin ang bahay.
Hindi rin niya ibinigay lahat kay Marissa.
Sa halip, ibebenta ang property pagkamatay niya.
Ang bahagi ng proceeds ay paghahatian nina Daniel at Marissa.
Ang isa pang bahagi ay ilalagay sa isang fund para sa home-care support ng mga matatandang walang kakayahang kumuha ng caregiver.
At may hiwalay na dokumento tungkol sa utang niya sa akin.
Binayaran niya iyon nang buo.
Kasama ang interest.
Nasa pangalan ko na ang tseke.
“Hindi mo kailangang tanggapin agad,” sabi niya. “Pero utang ko iyon. Hindi mana.”
Nanatili akong tahimik.
“May isa pa.”
Inabot niya sa akin ang isang liham.
Sulát-kamay.
Hindi ko binasa agad.
“Dati iniisip ko na dahil asawa ka ng anak ko, obligasyon mong alagaan ako.”
Huminga siya nang malalim.
“Pero noong nawala ka, dalawang caregiver, si Marissa at si Daniel ang nagpalitan. Tatlong araw pa lang, nagrereklamo na silang lahat.”
Napapikit siya.
“Doon ko naisip… anim na taon mo iyong ginawa.”
Hindi ako nakasagot.
“Hindi ko kayang ibalik ang anim na taon mo, Anna.”
Tumulo ang luha niya.
“Pero kaya kong tumigil sa pag-aakalang wala iyong halaga.”
Iyon ang unang pagkakataong narinig kong umamin siya.
Hindi kami biglang naging maayos.
Hindi ako bumalik sa bahay.
Hindi ko rin agad napatawad si Daniel.
Sa totoo lang, ilang buwan kaming naghiwalay ng tirahan.
Nag-couples counseling kami dahil iyon ang hiningi niya, pero malinaw ang sinabi ko:
Hindi sapat ang sorry.
Kailangan niyang matutong maging asawa, hindi lang anak na umiiwas sa gulo.
Si Marissa naman ay hindi agad humingi ng tawad.
Noong una, galit pa siya dahil nabawasan ang inaasahan niyang mana.
Pero nang siya mismo ang kailangang magbantay sa nanay niya sa ospital nang dalawang gabi, doon siya unang tumawag sa akin.
“Anna…”
Tahimik ang boses niya.
“Hindi ko alam kung paano mo kinaya.”
Hindi ko siya sinagot agad.
Pagkatapos ay sinabi ko:
“Hindi ko rin alam.”
Umiyak siya.
At sa unang pagkakataon, walang yabang sa boses niya.
Hindi ko siya naging kaibigan.
Pero natuto kaming maging sibil.
At higit sa lahat, hindi na ako muling bumalik bilang full-time caregiver.
Kumuha si Mama Elena ng dalawang professional caregivers gamit ang sarili niyang pera.
Si Daniel ang namahala sa medical appointments.
Si Marissa ang naka-assign tuwing weekend.
Ako?
Bumalik ako sa dati kong propesyon.
Bago ako nag-resign, accountant ako sa isang logistics company sa Makati.
Sa edad na tatlumpu’t pito, natakot akong baka wala nang tatanggap sa akin.
Anim na taon akong wala sa workforce.
Pero nagsimula ako ulit.
Nag-review ako.
Nag-aral ng bagong accounting software.
Nag-apply.
Tatlong buwan matapos kong umalis sa bahay ni Mama Elena, natanggap ako bilang finance supervisor ng isang food distribution company sa Alabang.
Hindi kasingtaas ng dating posisyon ko.
Pero noong unang araw kong pumasok sa opisina, nakaupo ako sa sariling desk habang may hawak na bagong ID.
Matagal ko iyong tinitigan.
At bigla akong naiyak.
Hindi dahil malungkot ako.
Kundi dahil sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, may pangalan ulit ako bukod sa “asawa ni Daniel” at “tagapag-alaga ni Mama.”
Ako ulit si Anna.
Isang taon ang lumipas.
Hindi naging perpekto ang lahat.
Pero nagbago.
Si Daniel ay lumipat sa inuupahang condo malapit sa trabaho ko habang inaayos namin ang relasyon.
Hindi ko siya agad pinabalik sa buhay ko.
Pinaghirapan niya iyon.
Natuto siyang magluto.
Natuto siyang mamalengke.
Natuto siyang bumisita sa nanay niya nang hindi ako kasama.
At higit sa lahat, natuto siyang magsalita kapag may mali.
Isang Linggo, inimbitahan kami ni Mama Elena sa tanghalian.
Nandoon si Marissa.
Pagkatapos kumain, biglang may inilabas na lumang litrato si Mama Elena.
Iyon ang litrato naming dalawa noong Pasko.
Iyong binaligtad ko sa bedside table noong araw na umalis ako.
“Akala ko kinuha mo,” sabi ko.
“Hindi.”
Ngumiti siya nang mahina.
“Ipinagawa ko lang ng bagong frame.”
Sa likod, naroon pa rin ang lumang sulat:
“Sa anak na hindi ko isinilang pero ibinigay sa akin ng Diyos.”
Pero may dagdag na isang linya.
“Patawad dahil matagal bago ko natutunang tratuhin kang ganoon.”
Hindi ako nakapagsalita.
Lumapit siya at hinawakan ang kamay ko.
Hindi ko siya niyakap agad.
Pero hindi ko rin binawi ang kamay ko.
Minsan, ang pagpapatawad ay hindi pagbabalik sa dati.
Hindi rin ito paglimot.
Minsan, ang tunay na pagpapatawad ay ang pagbibigay ng pagkakataong gumawa ng mas tama—habang pinoprotektahan mo pa rin ang sarili mo.
Pagkalipas ng dalawang taon, namatay si Mama Elena nang tahimik habang natutulog.
Nasa tabi niya sina Daniel at Marissa.
Nakarating ako bago tuluyang alisin ang kaniyang katawan.
Sa ibabaw ng bedside table ay ang litrato namin.
At sa tabi nito, ang sulat niyang matagal ko nang binasa.
Hindi niya iniwan sa akin ang bahay.
Hindi rin niya iniwan sa akin ang milyon-milyong piso.
Pero may iniwan siyang bagay na mas matagal kong hinintay.
Pagkilala.
At pag-amin na mali siya.
Makalipas ang ilang buwan, naibenta ang lumang bahay.
Nakatanggap sina Daniel at Marissa ng kani-kanilang bahagi.
At ayon sa huling bilin ni Mama Elena, isang malaking halaga ang inilaan sa isang maliit na foundation na tumutulong sa mga pamilyang may matatandang bedridden at walang kakayahang kumuha ng caregiver.
Ako ang hiniling niyang maging isa sa mga volunteer financial advisers nito.
Tinanggap ko.
Hindi dahil utang ko sa kaniya.
Kundi dahil alam ko kung gaano kabigat ang trabahong iyon kapag iisang tao lang ang sumasalo.
At kung may matutulungan kaming isang anak, asawa o manugang na hindi tuluyang maubos gaya ng muntik nang mangyari sa akin—
sapat na iyon.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
Ang pag-aalaga sa pamilya ay isang anyo ng pagmamahal, pero hindi ibig sabihin na dapat mong isuko ang buong pagkatao mo para patunayan iyon.
May mga taong nagbibigay nang walang hinihinging kapalit, ngunit hindi ibig sabihin na puwede na silang balewalain.
Huwag hintaying mawala ang taong laging nandiyan bago ninyo makita kung gaano kabigat ang pasan niya.
At para sa mga taong matagal nang nagbibigay hanggang halos wala nang natitira para sa sarili: tandaan ninyo, hindi kasalanan ang magtakda ng hangganan.
Minsan, ang paglayo ay hindi paghihiganti.
Ito ang unang hakbang para maibalik mo sa sarili mo ang respeto, oras at buhay na matagal mong ibinigay sa iba.
