INIWAN AKO NG PAMILYA KO NANG TATLONG ARAW NA NAKAKANDADO SA KUWARTO—PAGBALIK NILA, MAY PAGKAIN AKO, DAHIL MAY ISA PANG “NANAY” SA LOOB NG SALAMIN
Tatlong araw akong naiwan ng sarili kong pamilya na nakakandado sa loob ng kuwarto.
Nang umuwi sila mula sa bakasyon sa Batangas, akala nila makikita nila akong halos patay sa gutom.
Pero nadatnan nila akong bagong ligo, naka-malinis na pajama, at kumakain ng pork ribs na may kanin.
Namutla si Mama nang makita niyang walang laman ang kusina.
“Anak… sino ang nagluto niyan?”
Itinuro ko ang malaking salamin sa tabi ng aparador.
“Si Mama po. Iyong Mama ko sa loob ng salamin.”
Ang pangalan ko ay Mika Villanueva.
Pitong taong gulang ako noon.
Nang araw na iyon, hingal na hingal na pumasok si Mama sa kuwarto ko. Naiwan pa ang isang tsinelas niya sa hallway.
Kasunod niya si Papa, hinihila ang malaking maleta na may nakadikit pang tag mula sa resort.
Sa may pintuan naman ay nakatayo ang ate kong si Yana, yakap ang bago niyang stuffed dolphin at suot ang makintab na seashell hair clip na binili nila sa tabing-dagat.
May pasalubong silang tatlo.
Si Mama, may bagong bag.
Si Papa, may sumbrero.
Si Ate Yana, halos dalawang bag ng laruan.
Ako lang ang wala.
Pero ayos lang.
Binigyan naman ako ni Mama sa salamin ng isang maliit na kabibe.
Kapag idinidikit ko iyon sa tainga ko, naririnig ko raw ang dagat.
Hindi ko nga lang mailabas nang tuluyan mula sa salamin.
Pagkakita sa akin ni Mama, nanlaki ang mga mata niya.
“Ikaw… buhay ka pa?”
Natigil ako sa pagnguya.
Parang hindi yata magandang bati iyon sa isang anak.
Umubo si Papa.
“Ang ibig sabihin ng Mama mo, tatlong araw kang halos walang makain. Paano kang hindi nanghina?”
“Kumain po ako.”
“Anong kinain mo?” tanong ni Mama. “Expired na ang tinapay. Wala ring laman ang ref.”
Itinaas ko ang hawak kong pork rib.
“Eto po.”
Mas lalo siyang namutla.
Sa puting mangkok ay may anim na pirasong sweet-and-sour ribs, kaunting kanin, at dalawang pirasong broccoli.
Sabi kasi ni Mama sa salamin, hindi puwedeng puro karne lang ang kainin ng bata.
Kailangan daw may gulay.
Hindi iyon sinabi sa akin kailanman ng totoong Mama ko.
Kapag si Ate Yana ang ayaw kumain ng gulay, tatlong klase ng ulam ang niluluto ni Mama hanggang sa may magustuhan siya.
Kapag ako naman ang gutom, lagi lang niyang sinasabi:
“May tira sa kaldero. Kumuha ka na lang.”
Itinuro ko ulit ang salamin.
“Sila po ang nagluto.”
Biglang natahimik ang buong kuwarto.
Sa yakap ni Ate Yana, nagsalita ang stuffed dolphin niya.
“Mommy.”
Regalo iyon ni Papa sa kaniya.
Madalang magsalita si Ate Yana sa ibang tao, pero tumatango at umiiling siya kapag kinakausap ang mga laruan niya.
Ilang taon na siyang dinadala nina Mama at Papa sa iba’t ibang espesyalista sa Metro Manila.
Sinasabi nilang kailangan niya ng mas maraming pag-unawa.
Kaya halos lahat ng atensyon sa bahay ay napunta sa kaniya.
Saglit kong nakita ang guilt sa mukha ni Mama.
Pero mabilis din iyong napalitan ng galit.
“Mika, pitong taon ka pa lang. Bakit ang aga mong matutong magsinungaling?”
“Hindi po ako nagsisinungaling.”
“Paano magkakaroon ng tao sa loob ng salamin?”
“Meron po talaga.”
Tumakbo ako patungo roon at inilapat ang palad ko sa salamin.
Sa loob, halos kapareho ng kuwarto ko ang makikita.
Pero may maliliit na pagkakaiba.
Blue ang bedsheet ko sa labas.
Yellow sa loob ng salamin.
Malamig at puti ang ilaw sa kuwarto namin.
Sa kabila naman, palaging may maliit na lamparang kulay ginto.
“Mama,” tawag ko. “Umuwi na po sila.”
Walang sumagot.
Ang nakita lang namin ay repleksiyon ng kuwarto.
Ako.
Si Mama.
Si Papa.
At—
Napakurap ako.
Tatlo lang.
Wala sa salamin si Ate Yana.
Lumingon ako.
Nasa pintuan pa rin siya.
Mahigpit ang yakap sa stuffed dolphin.
Bubuksan ko sana ang bibig ko para sabihin kay Papa ang nakita ko.
Pero inagaw niya ang mangkok sa kamay ko.
“Enough!”
Ibinagsak niya iyon sa sahig.
Nabasag ang mangkok at tumalsik ang mga piraso ng porselana.
Napaatras ako.
“Mula bata pa ang ate mo, hirap na hirap siyang makipag-communicate,” sigaw ni Papa. “Ilang doktor na ang pinuntahan namin? Ilang therapy na ang binayaran namin?”
Tinuro niya ako.
“At alam mo kung bakit siya lumala?”
Tahimik akong nakatitig sa kaniya.
“Dahil nang ipanganak ka, nahati ang atensyon ng Mama mo!”
“Ramon…” mahinang sabi ni Mama.
Pero tuloy si Papa.
“Kung hindi ka dumating, baka hindi naging ganito ang ate mo!”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa dibdib ko.
Tiningnan ko si Ate Yana.
Nakayuko lang siya.
“Hindi po ako nagpapanggap,” bulong ko.
Umupo si Mama sa gilid ng kama at tinakpan ang mukha.
“Pagod na pagod na kami, Mika. Bakit kailangan mo pang gayahin ang ate mo para lang mapansin?”
Hindi ko alam kung bakit iniisip nilang gusto kong mapansin.
Ang gusto ko lang naman ay paniwalaan nila ako.
Tinanong ulit ni Papa kung ano ang kinain ko sa loob ng tatlong araw.
“Ribs po. Tomato omelet. Hipon. Tapos maliit na cake.”
“Sino ang nagbigay?”
“Si Mama sa salamin.”
Kasunod noon, isang malakas na sampal ang tumama sa pisngi ko.
Umalingawngaw ang tunog sa buong kuwarto.
“Sinungaling!”
Nang gabing iyon, muli nila akong ikinandado mula sa labas.
“Walang hapunan,” sabi ni Papa.
“Kapag marunong ka nang umamin, saka ka lalabas.”
Narinig ko ang tunog ng susi.
Click.
Umupo ako sa sahig sa tabi ng basag na mangkok.
Masakit ang pisngi ko.
Eksaktong alas-dose ng gabi, namatay ang ilaw.
Pagkatapos—
gumalaw ang ibabaw ng salamin na parang tubig.
Isang maputlang kamay ang dahan-dahang lumabas mula roon.
Iniwasan nito ang mga bubog sa sahig.
Pagkatapos, marahan nitong pinunasan ang luha sa pisngi ko.
“Mika,” bulong ng babaeng nakatira sa loob ng salamin.
“Dalawang beses ka na nilang iniwan.”
Inabot niya sa akin ang isang baso ng mainit na gatas.
“Tatlong beses lang ang kailangan.”
Huminga ako nang nanginginig.
“Kapag pangatlo na po… ano ang mangyayari?”
Sa likod ng manipis na hamog na tumatakip sa mukha niya, ngumiti siya.
“Kapag iniwan ka nila ulit…”
“maaari ka nang pumili ng bagong Mama at Papa.”
At mula sa hallway sa labas ng kuwarto—
biglang narinig ko ang boses ni Ate Yana.
Malinaw.
Normal.
At hindi galing sa laruan niya.
“Mika… huwag kang maniwala sa kanila.”
PARTE2
“Mika… huwag kang maniwala sa kanila.”
Napatayo ako.
Sa loob ng maraming taon, bihira akong marinig na magsalita nang buo si Ate Yana.
Madalas isang salita lang.
Minsan wala.
Pero ang boses na narinig ko mula sa hallway ay malinaw na malinaw.
“Ate?”
Agad na nanigas ang kamay ng babaeng lumalabas sa salamin.
Biglang lumamig ang buong kuwarto.
“Mika,” sabi niya, mas mahina kaysa dati, “huwag mong pansinin.”
Lumapit ako sa pinto.
“Ate Yana?”
May mahinang kaluskos sa labas.
“Mika,” sagot niya. “Huwag kang tumingin sa salamin.”
Napalingon ako.
Nakatayo pa rin ang babaeng tinatawag kong Mama sa salamin.
Pero sa unang pagkakataon, parang nagbago ang anyo niya.
Dati, lagi siyang naka-floral apron.
Mahinahon.
Mainit ang boses.
Malabo ang mukha na parang natatakpan ng manipis na usok.
Ngayon, unti-unting nawawala ang lambing sa katawan niya.
Ang mga daliri niya ay mas mahaba kaysa sa normal.
At ang anino niya sa loob ng salamin ay hindi sumusunod sa galaw niya.
“Mika.”
Mas mariin na ang boses ni Ate Yana.
“Lumayo ka.”
Biglang bumukas nang kaunti ang pinto.
May maliit na kamay na sumuot sa pagitan.
Hawak ni Ate ang susi.
Hindi ko alam kung saan niya nakuha.
Nang tuluyang mabuksan ang pinto, pumasok siya at agad akong hinila palayo sa salamin.
Sa sandaling iyon, sumabog ang galit sa mukha ng babaeng nasa loob.
Hindi ko pa rin makita nang malinaw ang mukha niya.
Pero naramdaman ko.
Hindi siya si Mama.
Hindi kailanman.
“Mika,” sigaw niya.
Umalingawngaw ang boses niya mula sa lahat ng sulok ng kuwarto.
“Bumalik ka rito!”
Napasigaw ako at napahawak kay Ate.
At doon nangyari ang mas nakakatakot.
Unang beses kong nakita si Ate na nakatingin nang diretso sa isang tao.
Sa salamin.
“Hindi mo siya makukuha,” sabi niya.
Nanginginig ang boses niya, pero buo ang bawat salita.
“Ako ang gusto mo noon.”
Biglang tumigil ang lahat.
Pati ako.
“Ate?”
Umupo si Yana sa sahig, yakap ang stuffed dolphin niya.
Doon niya sinabi sa akin ang katotohanan.
Noong apat na taong gulang siya, minsan din siyang naiwang mag-isa.
Hindi sa mall.
Hindi sa bahay.
Kundi sa lumang ancestral house ng lola namin sa Laguna.
Nag-away noon sina Mama at Papa.
Nagmamadali silang umalis.
Akala ng bawat isa, kasama si Yana ng isa.
Naiwan siyang mag-isa nang halos isang gabi.
At sa lumang kuwarto ng lola namin, may malaking antique mirror.
Doon daw unang lumitaw ang “Mama sa salamin.”
Nilutuan din siya.
Kinantahan.
Pinangakuang hindi siya kailanman iiwan.
Pero may kapalit.
Tatlong beses daw dapat siyang kusang iwan ng sariling pamilya.
Kapag nangyari iyon, puwede na siyang “lumipat” sa kabilang panig.
At may isang bagay na lalabas kapalit niya.
“Hindi ako sumama,” bulong ni Ate.
“Natakot ako.”
Pagkatapos noon, nagsimula siyang manahimik.
Hindi dahil sa akin.
Hindi dahil sa pagsilang ko.
Hindi dahil naagawan ko siya ng atensyon.
Kundi dahil tuwing nagsasalita siya tungkol sa babaeng nasa salamin, sinasabihan siyang imahinasyon lang iyon.
Nang paulit-ulit siyang hindi paniwalaan, tumigil na lang siya sa pagkukuwento.
“Hindi ako galit sa iyo,” sabi ni Ate.
Dahan-dahan niyang hinawakan ang kamay ko.
“Hindi ikaw ang dahilan kung bakit ako ganito.”
Hindi ako nakasagot.
Sa loob ng maraming taon, itinuro nina Mama at Papa sa akin na ako ang dahilan ng paghihirap ng buong pamilya.
Ngayon, sa unang pagkakataon, may nagsabing hindi.
Mula sa salamin, nagsimulang tumawa ang babae.
“Napakaganda,” sabi niya.
“Dalawang batang parehong pinabayaan.”
Biglang bumukas ang pinto.
Nakatayo roon sina Mama at Papa.
Galit ang mukha ni Papa.
“Ano na namang kalokohan—”
Natigil siya.
Dahil sa pagkakataong iyon, nakikita na rin nila.
Hindi lang ako.
Hindi lang si Ate.
Sa ibabaw ng salamin ay may dalawang kamay nang nakalabas.
Sa likod ng makapal na hamog, may dalawang pigura.
Isang babae.
At isang lalaki.
“Ramon,” bulong ni Mama.
Namula ang mga mata niya.
“Kamukha nila…”
Hindi niya natapos.
Si Papa naman ay umatras ng isang hakbang.
“Nay?”
Doon namin nalaman ang pinakamatinding sikreto.
Ang salamin ay dating pag-aari ng pamilya ni Papa.
Noong bata pa siya, sinabihan siyang huwag na huwag tutulugan ang kuwartong iyon kapag may batang mag-isa.
Kuwento raw iyon ng matatanda.
Pamahiin.
Kaya hindi niya pinansin.
Ang salamin daw ay “kumukuha” ng mga batang paulit-ulit na pinababayaan.
Hindi nito basta dinudukot ang bata.
Mas tuso iyon.
Hinihintay nitong maniwala ang bata na mas mahal siya ng mga nasa loob kaysa sa sarili niyang pamilya.
At kapag kusang pinili ng bata ang mga magulang sa kabilang panig—
doon bubukas nang tuluyan ang salamin.
Mula sa likod ko, naramdaman kong humigpit ang hawak ni Ate.
“Mika,” sabi ng babae sa salamin, “sumama ka na.”
Biglang bumukas nang malaki ang ibabaw ng salamin.
Sa kabila, nakita ko ang isang napakagandang bahay.
Dilaw ang mga ilaw.
May malaking hapag.
May cake.
May toys.
May dalawang taong nakangiti sa akin.
“Hindi ka namin kakalimutan.”
Iyon ang mga salitang pinakagusto kong marinig sa buong buhay ko.
Hindi ka namin kakalimutan.
Naramdaman kong kusa akong humakbang.
“Mika!”
Sigaw ni Mama.
Pero hindi ako lumingon.
“Hindi ka namin iiwan,” sabi ng lalaki sa salamin.
Isa pang hakbang.
Nasa harap ko na ang ibabaw nito.
Isang hakbang na lang.
Biglang yumakap si Ate sa likod ko.
“Kapag sumama ka,” umiiyak niyang sabi, “ako naman ang maiiwan.”
Natigil ako.
Bihira siyang umiyak.
Bihira siyang magsalita.
Pero ngayon, halos hindi siya makahinga.
“Please.”
Isang salita lang.
Pero iyon ang unang pagkakataong naramdaman kong may isang tao sa bahay na totoong natatakot mawala ako.
Dahan-dahan akong lumingon.
Si Mama ay umiiyak.
Si Papa naman ay nakatayo lamang, parang hindi alam kung ano ang gagawin.
Tumingin ako sa kanila.
“Kapag hindi po ako sumama… kakalimutan n’yo na naman ba ako?”
Napatakip ng bibig si Mama.
Hindi siya nakasagot.
At iyon ang pinakamasakit.
Hindi galit.
Hindi sampal.
Hindi kandado.
Kundi ang katahimikan ng isang magulang na hindi kayang mangakong hindi na niya pababayaan ang anak niya.
Kaya tumingin ako kay Ate.
Siya lang ang nagsabi.
“Hindi kita iiwan.”
Biglang nagbago ang expression ng babae sa salamin.
“Sinungaling!”
Sumigaw siya.
Lumakas ang hangin sa kuwarto.
Umuga ang aparador.
Lumipad ang kurtina.
Ang stuffed dolphin ni Ate ay nahulog sa sahig at biglang nagsalita.
“Mommy.”
Napatingin si Mama.
Doon niya tuluyang nabasag.
Lumuhod siya sa harap namin.
“Yana…”
Humahagulhol na siya.
“Anak, narinig mo ba lahat ng sinabi namin kay Mika?”
Tumango si Ate.
“Matagal na.”
Parang may bumagsak sa mukha ni Mama.
Lahat ng taon na ipinagtanggol nila si Ate habang sinasaktan ako—
naririnig pala niya.
Lahat ng pagkakataong sinisi nila ako sa kondisyon niya—
alam pala niyang mali.
Humakbang si Papa.
“Mika…”
Umatras ako.
Unang beses kong nakita siyang natigilan dahil ayaw kong lapitan niya ako.
Tiningnan niya ang kamay niyang minsang nanampal sa akin.
Pagkatapos, ibinaba niya iyon.
“Hindi mo kasalanan.”
Mahina ang boses niya.
“Walang kahit ano dito ang kasalanan mo.”
Mula sa salamin, sumigaw ang babae.
“Hindi sapat ang sorry!”
Tama siya.
Hindi sapat.
At mukhang alam din iyon ni Papa.
Kinuha niya ang mabigat na bedside lamp.
Tinakpan ni Mama kaming dalawa ni Ate.
At buong lakas na ibinato ni Papa ang lamp sa gitna ng salamin.
CRASH!
Nagkalamat ang buong ibabaw nito.
Mula sa loob, sabay na sumigaw ang dalawang pigura.
Ang mainit na bahay sa kabilang panig ay nagdilim.
Ang pagkain ay nabulok sa isang kisap.
Ang cake ay naging abo.
At sa wakas, nakita ko ang tunay na mukha ng “Mama” ko sa salamin.
Wala siyang mga mata.
Ngumiti siya sa akin.
“Babalik kami kapag nakalimutan ka na naman nila.”
Pagkatapos—
bumagsak ang salamin.
Tuluyang nabasag.
Tahimik ang buong bahay.
Walang gumalaw nang matagal.
Kinabukasan, hindi kami nagkunwaring normal lang ang nangyari.
Hindi rin kami biglang naging masayang pamilya dahil lamang nabasag ang salamin.
Sa halip, may ginawa sina Mama at Papa na hindi nila ginawa noon.
Humingi sila ng tulong.
Hindi lang para kay Ate.
Para sa aming lahat.
Nalaman ng therapist na matagal nang may anxiety at selective mutism si Ate, at mas lumala iyon dahil hindi siya pinakinggan noong una siyang nagsabi tungkol sa naranasan niya.
At ipinaliwanag din sa mga magulang ko na ang pagsuporta sa isang anak ay hindi dapat nangangahulugang pagpapabaya sa isa pa.
Mahirap iyon para kay Papa.
Ilang linggo siyang halos hindi makatingin sa akin nang diretso.
Isang gabi, kumatok siya sa pinto ko.
Hindi na naka-lock ang pinto ko mula noon.
Hindi na rin kailanman itinago ang susi sa labas.
May dala siyang maliit na mangkok ng sweet-and-sour ribs.
Hindi kasingganda ng luto ng nasa salamin.
Medyo sunog pa ang gilid.
“Tinuruan ako ng Mama mo,” sabi niya.
Umupo siya sa sahig.
“Pero baka kailangan ko pa ng practice.”
Hindi ako ngumiti agad.
Hindi rin ako tumakbo para yakapin siya.
Hindi ganoon kadali ang pagpapatawad.
Pero kumuha ako ng isang piraso.
At para sa amin, sapat na muna iyon.
Si Mama naman ay naglagay ng dalawang maliit na calendar sa kusina.
Isa para kay Ate.
Isa para sa akin.
May nakasulat na sariling schedule ng bawat isa.
Therapy ni Ate.
School activity ko.
Checkup ni Ate.
Drawing class ko.
Hindi na puwedeng mabura ang isa dahil mas kailangan ng isa.
Makalipas ang ilang buwan, may family trip kami sa Tagaytay.
Sa gabi bago umalis, inihanda ko ang maliit kong backpack.
Dalawang damit.
Toothbrush.
At ang paborito kong rabbit hair clip.
Pagsikat ng araw, nagising ako sa katok.
Si Mama.
“Ready ka na?”
Sa living room ay naghihintay sina Papa at Ate.
Apat ang maleta.
Apat ang breakfast sandwich.
Apat ang tumbler.
At sa unang pagkakataon—
apat din ang pasalubong list na nakadikit sa refrigerator.
Habang papunta kami sa kotse, biglang hinawakan ni Ate ang kamay ko.
“May sasabihin ako.”
“Ano?”
“Dati, noong nasa salamin pa sila… may sinabi sila sa akin.”
“Ano?”
Tumingin siya sa akin.
“Hindi raw sila makakapasok sa bahay kung walang batang naniniwalang hindi siya mahal.”
Napahinto ako.
Pagkatapos ay tumingin ako kina Mama at Papa.
Narinig nila iyon.
Namula ang mata ni Mama.
Dahan-dahang lumuhod si Papa para kapantay ko.
“Mika,” sabi niya, “baka hindi namin mababawi lahat ng sakit na ginawa namin.”
Hindi ako nagsalita.
“Pero habang buhay naming patutunayan sa iyo na may lugar ka rito.”
Sa pagkakataong iyon, hindi ko na kailangang tumingin sa salamin.
Hindi ko na kailangang maghintay ng alas-dose ng gabi para may magtanong kung gutom ako.
Hindi ko na kailangang pumili ng bagong magulang.
Dahil sa wakas, natutunan ng mga magulang ko na ang isang bata ay hindi dapat kailangang mawala muna bago mapansing matagal na pala siyang nag-iisa.
At si Ate?
Unti-unti siyang nagsimulang magsalita nang mas madalas.
Hindi biglaan.
Hindi parang himala.
Pero isang salita bawat araw ay naging dalawa.
Dalawa ay naging pangungusap.
Hanggang isang hapon, habang sabay kaming kumakain ng cake, sinabi niya:
“Mika, ikaw ang paborito kong kapatid.”
Napangiti ako.
“Iisa lang naman kapatid mo.”
Nag-isip siya.
Pagkatapos ay sumagot:
“Kaya nga siguradong-sigurado ako.”
Pareho kaming natawa.
Sa dingding sa tapat namin, wala nang malaking salamin.
Pinalitan iyon ni Papa ng family photo.
Apat kaming magkakatabi.
Walang nawawala.
Walang nakakalimutan.
At wala nang kailangang kumatok mula sa kabilang panig.
MENSAHE SA MGA MAGBABASA
Hindi lahat ng batang tahimik ay okay lang, at hindi lahat ng batang “matatag” ay hindi nasasaktan. Minsan, ang batang hindi nanghihingi ng atensyon ang siyang pinakamatagal nang naghihintay na mapansin.
Ang pagmamahal sa isang anak ay hindi dapat ibawas mula sa isa pa.
Dahil ang pinakamalalim na sugat ng isang bata ay hindi palaging galing sa galit o sigaw.
Minsan, nagmumula ito sa simpleng pakiramdam na kaya siyang kalimutan ng mga taong dapat unang makaalala sa kaniya.
