Noong bisperas ng Bagong Taon, hinila ako ng bunso kong kapatid para maglaro ng taguan.

“Bilangan mo hanggang trenta, Ate. Huwag kang mandaya.”

Tinakpan ko ang mga mata ko.

Pero pagdating ko sa bilang na tatlumpu, may parang pambura na muling gumalaw sa loob ng ulo ko.

Pagmulat ko, nakatayo pa rin ako sa gitna ng sala, nakaharap sa bintanang pinapalo ng malamig na hangin mula Tagaytay. Sa labas, puting-puti ang paligid dahil sa makapal na hamog at yelong ulan—bihira, pero nangyayari raw kapag ganitong kalakas ang amihan.

Ilang segundo akong natigilan.

May gagawin ba ako?

Hindi ko maalala.

Kaya bumalik ako sa sofa at nanood ng countdown special sa TV. May kumakanta. May mga taong sumasayaw. May fireworks na ipinapakita mula sa Manila Bay.

Makalipas ang isang oras, lumuhod si Mama sa harap ko.

“Anika,” mahina niyang tanong, nanginginig ang boses, “nasaan si Mira?”

Kumurap ako.

“Mira?”

Namuti ang mukha niya.

“Ang kapatid mo.”

Napatingin ako sa paligid. Sa mesa, may pancit, lumpia, fruit salad, lechon belly, at mga bilog na prutas na hindi pa nagagalaw. Sa labas, naririnig ang putok ng kwitis mula sa kapitbahay.

“Kapatid?” bulong ko. “Mama… wala naman po akong kapatid.”

Parang may nabasag sa mukha niya.

Hindi na kami kumain ng Media Noche.

Sa loob lamang ng ilang minuto, nagkagulo ang buong bahay. Si Papa, si Mama, mga kapitbahay, pati barangay tanod, lahat lumabas dala ang flashlight.

“Mira!”

“Mira, anak!”

“Mira, sumagot ka!”

Nakatayo lang ako sa may pintuan, nakapaa, nakatingin sa makapal na puting hamog na bumabalot sa kalsada. Hindi ko alam kung bakit lahat sila umiiyak.

Biglang bumalik si Mama, hinawakan ako sa magkabilang balikat, at niyugyog.

“Saan siya pumunta? Saan mo siya pinagtago?”

“Hindi ko po alam…”

“Hindi mo alam?” Sumabog ang boses niya. “Sinabi ko bang bantayan mo siya? Sinabi ko bang huwag mong aalisin ang mata mo sa kanya?”

Napatumba ako sa basang semento. Kumagat sa balat ko ang lamig.

“Bakit hindi na lang ikaw ang nawala?” sigaw niya, luhaang-luha. “Ikaw naman itong nakakalimot sa lahat!”

Tumigil ang mundo.

Hindi dahil sa sinabi niya.

Kundi dahil sa loob-loob ko, naisip kong tama siya.

Bakit nga ba hindi na lang ako?

Hinawakan ni Papa ang kamay ni Mama bago pa niya ako muling masaktan.

“Tama na, Lorna!”

“Paano ako titigil?” hiyaw ni Mama. “Apat na taon pa lang si Mira! Apat! At siya—” tinuro niya ako, “—siya ang huling kasama!”

Apat na taon.

Gusto kong magsalita.

Pero ang laman ng ulo ko ay parang binurang pisara.

Mira.

Kapatid ko raw.

Pero bakit walang mukha sa alaala ko?

Bakit ang naaalala ko lang ay ang TV, ang ilaw sa Christmas tree, at ang tunog ng mga paputok?

Lumapit ang kapitbahay naming si Aling Tess.

“Hanapin pa natin. Baka nagtago lang sa likod ng chapel o sa lumang puno ng acacia.”

Napatango si Papa.

“Tayo na. Walang mangyayari kung puro sigawan tayo.”

Saglit na natulala si Mama, saka tumakbo palabas habang tinatawag ang pangalan ng anak niya.

“Mira! Mira ko!”

Naiwan ako sa may gate.

Mira.

Pero kung siya si Mira…

Bakit pakiramdam ko, dati ako ang tinatawag nilang Mira?

May lumutang sa isip ko—isang lumang birthday cake, tatlong kandila, si Papa na nakangiti habang sinasabing, “Mira, blow mo na.”

Pagkatapos, nawala rin.

“Anika!” sigaw ni Papa mula sa malayo. “Tumayo ka diyan! Tumulong kang hanapin ang kapatid mo!”

Anika.

Ako si Anika?

Kailan ako naging Anika?

Hindi ko alam.

At kapag hindi ko alam, madalas sinasabi ng utak ko: huwag mo nang pilitin. Masasaktan ka lang.

Tumayo ako, nanginginig ang tuhod.

Bago pa ako makahakbang, may sumigaw mula sa dulo ng kalsada.

“Nandito siya! Nahanap namin si Mira!”

Lahat kami tumakbo papunta sa lumang puno ng acacia malapit sa abandonadong poso. Sa tabi noon, may mababaw na hukay na natakpan ng damo, hamog, at manipis na yelo.

Nandoon siya.

Isang maliit na batang babae, nakakulubot sa lamig, nangingitim ang labi, punong-puno ng hamog ang buhok.

Si Mama ang unang sumigaw.

“Mira!”

Binuhat niya ang bata, niyakap nang mahigpit, habang si Papa ay halos hindi makahinga sa takot.

Dahan-dahang iminulat ng bata ang mga mata niya.

Hindi si Mama ang una niyang tiningnan.

Ako.

“Ate…” Mahina ang boses niya, parang basag na kampana. “Bakit hindi mo ako hinanap?”

Nanigas ang buong katawan ko.

“Akala ko… pagkatapos mong magbilang ng trenta… hahanapin mo na ako.”

Umiyak siya.

“Nagtago na ako, Ate. Naghintay ako nang naghihintay.”

Lumingon si Mama sa akin.

Sa mga mata niya, hindi na ako anak.

Isa akong kasalanan.

Dahan-dahan niyang ibinaba si Mira sa bisig ni Papa, lumapit sa akin, at bago pa ako makaiwas—

Sumiklab ang sampal sa kaliwang pisngi ko.

Umalingawngaw ang tenga ko.

“Masaya ka na?” nanginginig niyang sabi. “Nakita mong muntik nang mamatay sa lamig ang kapatid mo. Masaya ka na?”

“Hindi po…”

“Hindi?” Tumawa siya nang walang tuwa. “O baka naman sinadya mo? Nagkunwari kang nakalimot para iwan siya roon?”

Umiling ako.

Gusto kong sabihin: may sakit ako.

Gusto kong sabihin: hindi ko rin ginusto.

Pero ilang beses ko na bang sinabi iyon?

At ilang beses na rin ba nilang hindi pinaniwalaan?

“Dahil sa sakit mong ‘yan,” sabi ni Mama, halos pabulong na, “nakalimutan mo ang kapatid mo. Nakakalimutan mo kami. Baka isang araw, pati sarili mo hindi mo na kilala.”

Napaluha siya.

“Bakit ka naging ganito?”

Si Papa ang bumasag sa katahimikan.

“Iuwi muna natin si Mira. Tawagan ko ang doktor.”

Walang nagtanggol sa akin.

Kahit isa.

Hindi rin ako marunong ipagtanggol ang sarili ko.

Kasalanan ko naman talaga.

Tinitigan ako ni Mama sa huling pagkakataon.

“Diyan ka muna. Maramdaman mo rin kung gaano kalamig ang pinagdaanan ng kapatid mo.”

Pagkatapos, umalis sila.

Isa-isang umalis ang mga kapitbahay.

Naiwan ako sa tabi ng hukay, sa ilalim ng malamig na gabi, habang nagsisimula nang magbilang pababa ang buong bayan para sa Bagong Taon.

Dahan-dahan akong yumuko.

Pumasok ako sa mababaw na hukay kung saan kanina nakakulubot si Mira.

Yakap ko ang sarili ko.

Ganito pala kalamig.

Ganito pala katagal ang paghihintay kapag ang taong nangako sa’yo… nakalimot.

Tama si Mama.

Dapat ako ang nawala.

At nang tumunog ang unang paputok ng alas-dose, may gumalaw na naman sa loob ng ulo ko.

Parang pambura.

Parang kamay na marahang nag-aalis ng lahat.

Napatingin ako sa madilim na kalsada.

Uuwi na sana ako.

Pero bigla kong naisip—

Nasaan nga ba ang bahay namin?

parte2

Nasaan nga ba ang bahay namin?

Tumayo ako mula sa hukay, pero nang tumingin ako sa kaliwa, pareho lang ang nakita ko. Puting kalsada. Puting puno. Puting bubong. Puting langit na binubutas ng mga fireworks.

Kanan naman.

Pareho pa rin.

Pinisil ko ang dibdib ko dahil bigla itong kumabog nang mabilis.

“Kalmado lang,” bulong ko sa sarili ko. “Mag-isip ka.”

Ngayon ay bisperas ng Bagong Taon.

May batang nagngangalang Mira.

May babaeng sumampal sa akin.

May lalaking tinawag akong Anika.

Sila ba ang pamilya ko?

Bakit parang alam ko sila, pero hindi ko sila maabot?

Humakbang ako, pero dumulas ang paa ko. Napaluhod ako sa malamig na lupa. Kumapit ang yelo sa palad ko, nanunuot hanggang buto.

May dala ba akong phone?

Wala.

May susi?

Wala.

Pangalan ko?

Anika.

Hindi.

Mira?

Hindi rin.

Huminga ako nang malalim, pero ang hangin ay parang karayom sa lalamunan.

“Maghintay ka na lang,” sabi ko sa sarili ko. “Hahanapin ka nila.”

Tulad ng paghahanap nila kay Mira.

Bumalik ako sa hukay at umupo. Niyakap ko ang tuhod ko. Sa malayo, naririnig ko ang tawanan ng mga tao, kalansing ng kutsara, karaoke, paputok, sigawan ng “Happy New Year!”

Ang mundo ay nagsisimula ulit.

Ako lang ang naiwan.

Nagbilang ako ng paputok para hindi makatulog.

Isa.

Dalawa.

Tatlo.

Pagdating sa labing-anim, hindi ko na maalala kung labing-anim ba o dalawampu.

Kaya nagsimula ako ulit.

Isa.

Dalawa.

Tatlo.

Hanggang sa hindi ko na maalala kung bakit ako nagbibilang.

Kakaiba ang lamig. Sa una, masakit. Pagkatapos, nakakamanhid. At pagkatapos, may init na dumarating, nakakatukso, parang kumot na ibinabalot sa katawan.

Inalis ko ang jacket ko.

Mainit.

Inalis ko ang sweater.

Mainit pa rin.

Sa utak ko, may boses ni Papa mula sa isang lumang alaala.

“Kapag malamig, huwag mong huhubarin ang damit mo, anak.”

Anak.

Anong pangalan ang sinabi niya pagkatapos noon?

Hindi ko maalala.

Nang pumikit ako, bigla akong nasa bahay.

Akala ko panaginip.

Pero kitang-kita ko ang sala. Ang Christmas lights. Ang TV na nagpapakita ng fireworks sa Luneta. Ang mesa na may hindi pa nabawasang pagkain.

Si Mama ay nakaupo sa sofa, yakap si Mira sa makapal na kumot. Pinapainom niya ito ng salabat gamit ang kutsara.

“Mira ko, inom ka pa. Para mawala ang lamig.”

Namumula na ang pisngi ni Mira. Buhay siya. Ligtas siya.

Nakahinga ako nang maluwag.

Lumapit ako.

“Mama…”

Pero walang tunog na lumabas.

Dumaan ang kamay ko sa basong nasa mesa.

Napaatras ako.

Sinubukan kong hawakan ang upuan.

Lumagpas ang daliri ko sa kahoy.

Doon ko naintindihan.

Wala na ako roon.

O baka ako ang wala na.

“Ate?” tanong ni Mira, mahina. “Nasaan si Ate Anika?”

Tumigil ang kutsara sa kamay ni Mama.

“Huwag mo siyang isipin.”

“Pero hindi pa siya umuuwi.”

“Uuwi rin ‘yan kapag giniginaw na.” Matigas ang boses ni Mama. “Kailangan niyang matuto.”

Nakatayo si Papa sa may bintana. Hindi siya mapakali.

“Lorna, malakas ang hamog sa labas. Baka dapat sunduin ko na siya.”

Tumingin si Mama sa kanya.

“Ngayon ka mag-aalala? Kanina muntik nang mamatay si Mira!”

“May sakit si Anika.”

“May sakit?” Biglang tumaas ang boses niya. “O nagseselos lang? Simula nang ipanganak si Mira, nag-iba na siya. Laging nakakalimot kapag tungkol sa kapatid niya. Pero kapag TV, kapag pagkain, kapag sariling gamit niya, naaalala niya!”

“Hindi niya kontrolado iyon.”

“Paano mo alam?” Lumuluha na naman si Mama. “Paano kung ginagamit niya lang ang sakit para takasan ang kasalanan niya?”

Napayuko si Papa.

Hindi siya sumagot.

At sa katahimikang iyon, mas masakit ang hindi niya pagsagot kaysa sa sigaw ni Mama.

Mira naman ay kumapit sa kumot.

“Hindi masama si Ate,” bulong niya. “Nakalimot lang siya.”

Napatingin ako sa kanya.

Ang batang muntik nang mawala dahil sa akin pa ang unang nagtanggol sa akin.

Pero wala na akong boses para magpasalamat.

Lumipas ang ilang minuto.

Tumunog ang telepono ni Papa.

Sinagot niya agad.

“Doc? Kumusta po?”

Napatayo siya nang tuwid.

“Ano pong ibig sabihin?”

Tahimik ang sala.

Unti-unting namutla ang mukha ni Papa.

“Hindi Alzheimer? Hindi psychological?”

Si Mama ay napatingin sa kanya.

“Ano ‘yon?”

Ibinaba ni Papa ang telepono, mabagal, parang nabibigatan ang kamay niya.

“Lumabas na raw ang full scan ni Anika noong nakaraang linggo.”

Saglit na walang nagsalita.

“May tumor,” sabi ni Papa.

Tumigil ang paghinga ni Mama.

“Sa temporal lobe. Malapit sa hippocampus. Kaya raw paunti-unting nabubura ang memorya niya. Hindi niya pinipili kung ano ang nakakalimutan.”

Parang may bumagsak na pinggan kahit walang nabasag.

Si Mama ay napahawak sa bibig.

“Hindi…”

“Sabi ni Doc Santos, kailangang dalhin agad sa Manila. Emergency evaluation. Matagal na raw dapat nating ginawa.”

Nanlambot ang tuhod ni Mama.

“Pero… akala ko…”

Hindi niya naituloy.

Akala niya nagseselos ako.

Akala niya nagpapanggap ako.

Akala niya masama ako.

Mira umiyak bigla.

“Hanapin n’yo na si Ate.”

Doon nagising si Papa.

Binuksan niya ang pinto at tumakbo palabas nang walang jacket.

“Anika!”

Sumunod si Mama, halos madapa sa pagmamadali.

“Anika! Anak!”

Anak.

Ngayon niya ulit ako tinawag na anak.

Nakita ko silang tumakbo sa kalsada, kasama ang mga kapitbahay na muling nagdala ng flashlight. Pero iba na ang tawag nila ngayon.

Hindi galit.

Hindi paratang.

Panic.

Pagsisisi.

Pagmamakaawa.

“Anika!”

“Anak, sumagot ka!”

Nakita ko ang sarili ko sa hukay.

Nakakulubot.

Walang jacket.

Maputla ang labi.

Parang natutulog lang.

Si Papa ang unang nakakita.

Hindi siya nakasigaw agad. Lumuhod lang siya, hinawakan ang katawan ko, at saka lumabas sa bibig niya ang tunog na hindi ko pa narinig kailanman—tunog ng taong nabasag sa loob.

“Anika…”

Dumating si Mama.

Nakita niya ako.

Sa isang iglap, nawala ang lahat ng galit sa mukha niya.

Ang natira lang ay takot.

“Hindi,” bulong niya. “Hindi, hindi, hindi…”

Binuhat niya ako, idinikit sa dibdib niya, kinuskos ang mga kamay ko, hiningahan ang mukha ko.

“Anak, gising. Si Mama ito. Anak, sorry. Sorry, anak. Gumising ka lang.”

Gusto kong sabihin sa kanya na ayos lang.

Na hindi ko na maalala ang sakit.

Na hindi ko alam kung galit ako.

Pero ang totoo, kahit iyon, unti-unti nang nabubura.

Sa ospital sa Silang, Cavite, sinubukan nila akong buhayin.

Narinig ko ang mga sigaw.

Nakita ko si Papa na nakadikit ang noo sa pader, paulit-ulit na sinasabing, “Kasalanan ko.”

Nakita ko si Mama na nakaluhod sa hallway, hawak ang jacket kong basa sa hamog.

“Sinabi kong maramdaman niya ang lamig,” iyak niya. “Hindi ko sinabing kunin siya sa akin.”

Mira naman ay nakaupo sa tabi ng pinto, hawak ang maliit kong hair clip.

“Ate promised to find me,” bulong niya. “Pero dapat kami rin, hinanap namin siya.”

Madaling sabihin na isang tao lang ang may kasalanan.

Pero ang totoo, minsan ang trahedya ay nabubuo sa maraming maliit na sandali: isang batang may sakit na hindi pinaniwalaan, isang inang pagod at takot, isang amang masyadong tahimik, isang pamilya na mas piniling magalit kaysa umunawa.

Kinabukasan, sa unang araw ng taon, hindi fireworks ang laman ng bahay namin.

Katahimikan.

Sa mesa, nandoon pa rin ang pancit na hindi nakain. Ang labindalawang bilog na prutas. Ang basong may salabat na malamig na.

Si Mama ay nakaupo sa kuwarto ko, hawak ang notebook na sinimulan kong gamitin noong sinabi ng doktor na dapat akong magsulat ng mga bagay na ayaw kong makalimutan.

Sa unang pahina, nakasulat:

Pangalan ko: Anika Reyes.
May kapatid ako: Mira. Apat na taon. Mahilig sa taguan.
Kapag nagbilang ako hanggang 30, dapat ko siyang hanapin.
Hindi ako masamang ate. May sakit lang ako.

Nang mabasa iyon ni Mama, napasubsob siya sa kama ko at umiyak hanggang mawalan ng boses.

Pagkalipas ng maraming taon, lumaki si Mira na may dalang pulang notebook kahit saan. Hindi niya raw iyon para sa sarili niya.

Para raw iyon sa mga taong nakakalimot.

Naging volunteer siya sa mga batang may neurological disorder. Si Papa naman, tuwing Bagong Taon, hindi na nagpapaputok. Naglalagay siya ng maliit na ilaw sa tabi ng lumang puno ng acacia.

Si Mama, araw-araw, pumupunta roon.

Hindi para humingi ng tawad na maririnig ko pa.

Kundi para alalahanin ang anak na minsan niyang tinawag na pabigat, pero sa huli ay ang pinakamatinding alaala pala na hindi niya kayang burahin.

At kung may isang bagay man akong gustong maiwan sa kanila, ito iyon:

Minsan, ang taong nakakalimot ay hindi walang pakialam. Minsan, siya ang pinakamatinding lumalaban para manatili. Kaya bago tayo humusga, bago tayo manakit gamit ang salita o kamay, subukan muna nating umunawa—dahil may mga pagsisising kahit ilang Bagong Taon ang dumaan, hindi na kailanman mabubura.