Akala ng Biyenan Ko Mapapabalik Niya ang Anak Niyang Taksil, Pero Hindi Niya Alam na sa Bawat Hagupit ay Lumalapit ang Katotohanang Magpapaluhod sa Kanilang Dalawa
Nang malaman kong may kabit ang asawa ko, hindi ako agad umiyak.
Nang marinig kong balak niya akong patayin, hindi rin ako sumigaw.
Pero nang dumating ang biyenan ko sa condo namin sa Quezon City, bitbit ang isang lumang latigo at nakangiti na parang nagdadala ng kaligtasan, doon ako muntik matawa.
“Sa probinsya namin sa Batangas,” sabi ni Doña Remedios, biyenan kong laging mabango ang dasal pero mapait ang puso, “may pamahiin kami. Kapag ang babae ay nakatiis ng pitong gabing hagupit, babalik ang lalaking nagloko.”
Hinawakan niya ang latigo sa dalawang kamay.
Maitim iyon. Makintab. Para bang ilang dekada nang binabad sa langis at luha. Sa hawakan, may nakatali pang pulang sinulid at maliit na tansong kampanilya.
“Ate Remy,” bulong ko, pilit pinapanginginig ang boses, “kahit ano po, basta bumalik si Ramil sa akin.”
Umangat ang kilay niya. Nasiyahan siya sa narinig.
Ako si Lira Villanueva, dating Lira Mercado, trenta anyos, accountant sa isang maliit na shipping firm sa Manila. Limang taon akong naging asawa ni Ramil. Limang taon ko ring pinaniwalaan na ang malamig niyang ugali ay pagod lang sa trabaho, na ang amoy pabango sa polo niya ay galing sa opisina, na ang biglang pag-uwi niya ng madaling-araw ay dahil may client dinner.
Hanggang isang Huwebes ng hapon, maaga akong nakauwi.
Nakita ko ang sasakyan niya sa parking ng isang hotel sa Pasay.
Room 606.
Doon kami dati nagse-celebrate ng anniversary. Doon niya ako unang pinangakuan na kahit kailan, hindi niya ako ipagpapalit.
Nang gabing iyon, nakatayo ako sa labas ng pinto, nanginginig ang mga tuhod habang nakikinig sa boses niya.
“Kapag nawala si Lira, wala na akong kahati sa condo, sa insurance, sa savings. Konting tiis na lang, Denise. Mapapasaatin din lahat.”
Sumagot ang babae sa loob, malambing at walang hiya.
“Siguraduhin mo lang, Ramil. Ayoko nang tago-tago.”
Parang may yelong ibinuhos sa katawan ko.
Hindi ako kumatok. Hindi ako gumawa ng eksena. Bumaba ako sa fire exit at naupo sa hagdan hanggang sa makita kong lumabas si Denise Santos, ang babaeng lagi kong nakikita sa pictures ng company outing ni Ramil.
Kinabukasan, sinabi ko iyon kay Doña Remedios.
Akala ko magagalit siya para sa akin.
Pero ang sabi niya lang, “May paraan para bumalik ang anak ko.”
Kaya ngayon, nakadapa ako sa sofa ng sarili kong bahay, hawak ang unan, habang nakatayo sa likod ko ang babaeng nagluwal sa lalaking gustong kumuha ng buhay ko.
“Huling tanong,” sabi ni Doña Remedios. “Handa ka ba?”
Pumikit ako.
“Opo.”
Unang hagupit.
Kumalat ang sakit mula balikat hanggang baywang. Napakapit ako sa unan, halos maputol ang hininga ko. Hindi iyon ordinaryong latigo. Para itong apoy na malamig, kumakagat sa ilalim ng balat.
Ikalawang hagupit.
Ikatlo.
Ikaapat.
Hindi ko alam kung ilang beses niya akong pinalo. Ang alam ko lang, bawat bagsak ng latigo ay may kasamang mahina niyang bulong, parang dasal na hindi para sa Diyos.
“Bumalik ka sa dugo. Bumalik ka sa tali. Bumalik ka sa may-ari.”
Nagkunwari akong nawalan ng malay.
Lumapit siya sa akin. Naamoy ko ang langis at dahon ng lagundi mula sa maliit na bote niya. Pinahid niya iyon sa ilong ko.
“Lira,” tawag niya. “Gising. Hindi pa tapos.”
Dahan-dahan kong iminulat ang mata ko.
Nakita ko ang ngiti niya.
“Magaling. Kaya mo pala. Anim na gabi pa.”
Pagkaalis niya, halos gumapang ako papunta sa banyo. Hinarap ko ang salamin at dahan-dahang inangat ang damit ko.
Namula ang mga marka sa likod ko. May mahahabang guhit, namamaga, masakit tingnan.
Pero hindi iyon ang nagpatigil sa paghinga ko.
Sa gilid ng bawat marka, may manipis na itim na hibla.
Mas pino pa sa buhok.
At gumagalaw iyon.
Parang buhay.
Nang tumitig ako nang matagal, bigla silang umurong papasok sa balat ko.
Napakagat ako sa labi para hindi mapasigaw.
“Tama nga si Lola Ising,” bulong ko sa sarili ko.
Noong bata pa ako sa Siquijor, lagi akong binabalaan ng lola ko tungkol sa mga lumang ritwal.
“Anak,” sabi niya noon, “may mga latigong hindi nananakit para maghilom. Naniningil ang mga iyan. Kapag pitong gabi mong tinanggap nang kusa, babalik ang sumpa sa dalawang taong nagtali ng kasalanan.”
Noong bata ako, akala ko kwento lang iyon.
Ngayon, nasa likod ko ang ebidensya.
Kinabukasan, umuwi si Ramil.
Maputla siya. Nangingitim ang ilalim ng mga mata. Hindi niya ako tinapunan ng tingin. Dumiretso siya sa kwarto, natulog nang halos buong araw, tapos pagbangon ay naligo at umalis ulit.
Tinawagan ko si Doña Remedios.
“Ma,” mahina kong sabi, “umuwi po si Ramil. Pero parang may sakit.”
Tumawa siya sa kabilang linya.
“Ibig sabihin, gumagana. Nararamdaman niya na. Ituloy natin mamayang gabi.”
Pagdating niya, mas mahaba ang ritwal.
Mas mabigat ang kamay.
Pero ngayong ikalawang gabi, hindi na ako nagpanggap na walang alam. Tahimik kong binilang ang bawat hagupit. Pinabagal ko ang hinga ko, gaya ng itinuro noon ni Lola Ising kapag may masamang bagay na gustong pumasok sa katawan.
Sa ikaapat na gabi, may tumawag sa cellphone ni Doña Remedios habang nagpapahinga siya.
Hindi niya alam na bukas ang speaker.
Boses iyon ni Denise.
“Tita Remy,” umiiyak siya, “bakit po may lumalabas na itim na guhit sa braso ko? Sabi ni Ramil, sa kanya rin daw meron!”
Natigilan si Doña Remedios.
Ako, nakadapa pa rin, dahan-dahang ngumiti sa unan.
At sa unang pagkakataon, narinig kong nanginig ang boses ng biyenan ko.
“Denise… ilang gabi na ba kayong magkasama ni Ramil simula nang magsimula ang ritwal?”
Sumagot ang babae.
“Araw-araw po.”
Bumagsak mula sa kamay ni Doña Remedios ang latigo.
At doon ko naintindihan.
Hindi lang si Ramil ang tinatamaan.
Pati ang kabit niya.
Pero bago pa ako makagalaw, biglang bumukas ang pinto ng condo.
Pumasok si Ramil, pawis na pawis, galit na galit, hawak ang isang maliit na bote na kilalang-kilala ko.
Ang bote ng gamot na dati niyang inihahalo sa kape ko.
At sumigaw siya:
“Lira, ano’ng ginawa mo sa amin?”
PARTE2
Nanlamig ang buong sala.
Si Ramil ay nakatayo sa may pintuan, basa ng pawis ang buhok, nanginginig ang kamay, at sa pagitan ng mga daliri niya ay ang maliit na bote na matagal ko nang hinahanap.
Walang label. Walang amoy. Walang kulay.
Pero iyon ang bote na ilang linggo ko nang nakikitang inilalagay niya sa likod ng coffee jar.
Noon, hindi ko pinansin. Akala ko bitamina. Akala ko gamot sa acid niya.
Hanggang sa narinig ko mismo sa Room 606 ang sinabi niya kay Denise.
“Konting tiis na lang.”
Ngayon, hawak niya ang ebidensyang akala niya’y siya lang ang nakakaalam.
Doña Remedios ang unang kumilos.
“Ramil,” mariing sabi niya, “bakit mo dala iyan dito?”
Tumawa siya, pero basag ang tunog.
“Bakit, Ma? Hindi ba ikaw ang nagsabi na kailangan lang mawala si Lira nang tahimik? Na kapag hindi na siya makabangon, madali na ang lahat?”
Tumingin ako kay Doña Remedios.
Sandaling nawala ang kulay sa mukha niya.
Ah.
Kaya pala.
Hindi pala ito simpleng ina na gustong ibalik ang anak sa asawa. Siya ang utak. Siya ang nagbigay ng tapang kay Ramil. Siya ang nagdala ng latigo hindi para paghilumin ang kasal namin, kundi para itali ako sa sumpang sila mismo ang nagsimula.
Pero nagkamali siya.
Dahil hindi niya alam kung sino ang lola ko.
Hindi niya alam na bago pa ako naging asawa ni Ramil, apo ako ni Lola Ising Mercado ng Siquijor—ang babaeng kayang makilala ang sumpa sa amoy pa lang ng langis.
Noong gabing narinig ko ang balak ni Ramil, hindi ako dumiretso sa pulis. Hindi pa sapat ang ebidensya. Hindi rin ako umiyak sa pamilya ko, dahil alam kong kapag nalaman nilang nanganganib ako, kukunin nila ako agad at mawawala ang pagkakataong mahuli sila.
Tumawag muna ako kay Lola Ising.
Mahina na ang boses niya noon, pero malinaw ang sinabi niya.
“Kapag may dumating na matandang babae na may dalang maitim na latigo, huwag kang tatakbo. Tanggapin mo. Pero huwag mong hahayaang bumilis ang tibok ng puso mo. Ang latigong iyan, anak, sumusunod sa takot.”
Kaya ako pumayag.
Hindi dahil mahal ko pa si Ramil.
Kundi dahil gusto kong makita silang pareho sa liwanag ng katotohanan.
“Lira,” singhal ni Ramil, humakbang papalapit. “Sumagot ka!”
Humigpit ang hawak ni Doña Remedios sa latigo.
“Anak, kalma.”
“Kalma?” sigaw niya. “May lumalabas na itim sa balat ko! Si Denise, nasa clinic ngayon, hindi mapigil ang panginginig! Tapos sasabihin mong kalma?”
Tumayo ako nang dahan-dahan. Masakit ang likod ko, pero hindi ko ipinakita.
Tinignan ko ang bote sa kamay niya.
“Ano iyan, Ramil?”
Natigilan siya.
“Wala.”
“Wala?” Ngumiti ako nang mapait. “Iyan ba iyong ‘konting tiis’ na sinasabi mo kay Denise sa Room 606?”
Lumapad ang mga mata niya.
Si Doña Remedios naman ay napahawak sa dibdib.
Hindi nila alam na nai-record ko ang usapan nila.
Mula sa ilalim ng unan sa sofa, kinuha ko ang cellphone ko at pinindot ang play.
Lumabas sa speaker ang boses ni Ramil.
“Kapag nawala si Lira, wala na akong kahati sa condo, sa insurance, sa savings…”
Parang sinampal ng katahimikan ang buong bahay.
Hindi agad nakapagsalita si Ramil.
Pagkatapos, ibinato niya ang bote sa sahig. Hindi ito nabasag, pero gumulong ito hanggang sa paanan ko.
“Minanipula mo ako!” sigaw niya.
“Hindi,” sagot ko. “Ikaw ang nagbalak. Ako lang ang nakinig.”
Biglang tumunog ang cellphone ni Doña Remedios.
Tumawag si Denise.
Hindi niya sinagot.
Tumunog ulit.
At ulit.
Sa huli, si Ramil ang sumagot.
Mula sa kabilang linya, narinig namin ang umiiyak na boses ng babae.
“Ramil, nasaan ka? Sabi ng doktor wala raw silang makita sa dugo ko, pero bakit parang may gumagapang sa ilalim ng balat ko? Bakit may marka sa leeg ko? Ramil, takot na takot na ako!”
Napapikit si Ramil.
Hindi ko siya kinaawaan.
Dahil naalala ko ang malamig niyang boses sa hotel.
Naalala ko ang gabi-gabing kape na ipinipilit niyang inumin ko.
Naalala ko ang mga insurance form na bigla niyang pinalitan.
At higit sa lahat, naalala ko ang limang taong akala ko mahal niya ako.
Hinablot ni Doña Remedios ang telepono.
“Denise, makinig ka. Huwag kayong magkita ni Ramil hanggang matapos ang ikapitong gabi.”
Natawa ako.
Mahina lang, pero narinig nila.
“Tama po kayo, Ma. Huwag silang magkita.”
Napalingon siya sa akin.
“Dahil kapag nagkita sila,” dagdag ko, “mas mabilis babalik ang tali.”
Namuti ang mukha niya.
“Paano mo nalaman iyan?”
Hindi ako sumagot agad.
Lumapit ako sa maliit na altar namin sa tabi ng bintana. Doon nakalagay ang rosaryo ng nanay ko, kandila, at isang lumang panyo ni Lola Ising na ibinigay niya sa akin bago ako ikasal.
Kinuha ko ang panyo.
Nakita iyon ni Doña Remedios, at parang biglang umurong ang tapang niya.
“Mercado…” bulong niya. “Kamag-anak mo si Ising Mercado?”
Ngumiti ako.
“Apo niya ako.”
Doon siya napaupo.
Si Ramil, na walang alam sa mga lumang pangalan at matatandang takot, ay nagmura.
“Ano bang kalokohan ito? Mga pamahiin? Mga sumpa? Hindi ako naniniwala!”
Pero habang sinasabi niya iyon, nakita kong hinawakan niya ang dibdib niya. Namimilipit ang mukha niya sa sakit na ayaw niyang aminin.
Nang gabing iyon, hindi natuloy ang ikaapat na hagupit.
Tumawag ako sa abogado kong si Atty. Mariel Santos, na dati kong kaklase sa UP. Nasa lobby na pala siya ng building, kasama ang dalawang pulis at isang barangay official. Naghihintay lang siya ng hudyat.
Nang buksan ko ang pinto, tuluyang nagiba ang tapang ni Ramil.
“Ano ito?” tanong niya.
“Protection,” sagot ko. “At ebidensya.”
Ibinigay ko sa pulis ang bote, ang audio recording, at ang kopya ng insurance documents na lihim kong kinuha sa drawer niya. Ipinakita ko rin ang CCTV clip mula sa hotel hallway, na hiningi ko sa manager matapos kong magpanggap na naiwan ko ang wedding ring ko sa Room 606.
Si Denise naman, dahil sa takot, sumuko kinabukasan.
Sa harap ng abogado, umamin siya na alam niyang may asawa si Ramil. Umamin din siya na pinangakuan siya ng pera, condo, at bagong buhay kapag “nawala” ako. Ngunit itinanggi niyang alam niya ang tungkol sa bote.
Siguro totoo. Siguro hindi.
Pero hindi na iyon ang pinakamahalaga.
Ang mahalaga, bumagsak ang maskara ni Ramil.
Sa ikaanim na araw, habang nasa custody siya para sa imbestigasyon, nagpadala siya ng mensahe sa akin.
“Lira, kausapin mo si Mama. Sabihin mo itigil ang ritwal. Hindi ko na kaya.”
Binasa ko iyon habang nakaupo sa kwarto ni Lola Ising sa Siquijor. Umalis ako ng Maynila sa payo ng abogado ko. Doon, sa bahay na kahoy na may bintanang nakaharap sa dagat, dahan-dahang ginamot ni Lola ang mga marka sa likod ko.
Hindi niya ginamit ang salitang paghihiganti.
Ang sabi niya lang, “Ang sumpa, anak, hindi dapat nilalaro. Pero ang taong nagbubukas ng pinto para manakit, minsan siya rin ang unang nakakulong sa loob.”
Sa ikapitong gabi, dumating si Doña Remedios sa Siquijor.
Payat na siya. Wala na ang dating yabang. Hawak niya ang latigo, nakabalot sa puting tela.
Lumuhod siya sa harap ng bahay ni Lola.
“Ising,” umiiyak niyang sabi, “tulungan mo ang anak ko.”
Lumabas si Lola Ising, nakatungkod, tahimik ang mukha.
“Bakit ako?”
“Dahil kilala mo ang tali.”
“Kilala ko,” sagot ni Lola. “At kilala ko rin ang kasalanan.”
Napayuko si Doña Remedios.
Doon niya inamin ang lahat.
Siya ang nagdala ng bote kay Ramil. Hindi raw niya akalaing gagamitin talaga iyon. Gusto lang daw niyang takutin ako, paalisin ako sa buhay ng anak niya, para maisalin kay Ramil ang condo at pera.
Siya rin ang kumuha ng latigo mula sa isang matandang albularyo sa Batangas. Ang sabi raw sa kanya, kapag ang asawa ang tumanggap ng pitong hagupit, babalik ang loob ng lalaki. Pero hindi niya binasa ang buong kapalit.
“Ang pitong hagupit,” sabi ni Lola Ising, “ay hindi pampabalik ng pag-ibig. Paniningil iyon sa pagtataksil. Kapag malinis ang tumanggap, babalik ang bigat sa mga maruming kamay.”
Umiyak si Doña Remedios.
“Ano ang kapalit para mabuhay si Ramil?”
Tumingin sa akin si Lola.
Hindi siya nagsalita.
Dahil alam naming dalawa: hindi buhay ang dapat kong ibalik.
Katotohanan ang dapat kong tapusin.
Kinabukasan, pumayag akong harapin si Ramil sa presensya ng abogado, pulis, at doktor.
Nang makita ko siya, halos hindi ko nakilala. Hindi dahil sa sugat o sakit, kundi dahil sa takot. Ang lalaking dating malamig, mayabang, at siguradong-sigurado sa kapangyarihan niya, ngayon ay nanginginig habang nakatingin sa akin.
“Lira,” sabi niya, basag ang boses. “Patawarin mo ako.”
Tumingin ako sa mata niya.
Sa loob ng limang taon, hinintay kong sabihin niya ang mga salitang iyon dahil mahal niya ako.
Ngayon, sinasabi niya iyon dahil natatakot siya.
“Hindi ko hawak ang kaparusahan mo, Ramil,” sagot ko. “Ang batas ang hahawak niyan. At ang konsensya mo, kung meron pa.”
Pumirma ako sa reklamo.
Pumirma rin ako sa divorce papers sa sandaling naging posible ang legal process na pinayuhan ng abogado sa ilalim ng aming sitwasyon. Inayos ko ang annulment petition, ang protection order, at ang paghahati ng ari-arian ayon sa batas.
Si Denise ay umalis ng Maynila. Hindi ko na siya hinabol. May mga taong hindi kailangang parusahan ng kamay mo, dahil sapat na ang buhay para ipakita sa kanila ang presyo ng kanilang pagpili.
Si Doña Remedios naman ay hindi na bumalik sa condo. Huling balita ko, ibinenta niya ang alahas niya para sa kaso ni Ramil. Pero kahit gaano karaming pera ang ibayad niya, hindi niya mabili ang dating pangalan ng anak niya.
At ako?
Dahan-dahan akong gumaling.
Hindi agad. Hindi madali.
May mga gabing nagigising pa rin ako dahil pakiramdam ko may latigong babagsak sa likod ko. May mga umagang nanginginig ang kamay ko kapag nakakakita ako ng itim na sinulid. Pero bawat araw, natututo akong huminga nang hindi takot.
Minsan, tinanong ako ni Lola Ising habang nagtitimpla kami ng salabat.
“Nagsisisi ka ba?”
Matagal akong tumingin sa dagat bago sumagot.
“Hindi po. Pero hindi rin ako masaya.”
Tumango siya.
“Ibig sabihin, buhay pa ang puso mo.”
Doon ko naintindihan.
Ang tunay na tagumpay ay hindi ang makita mong bumagsak ang nanakit sa iyo. Ang tunay na tagumpay ay ang araw na hindi mo na kailangang masaktan para lang mapatunayan mong karapat-dapat kang mabuhay nang payapa.
Pagkalipas ng ilang buwan, bumalik ako sa Maynila, hindi bilang asawa ni Ramil Villanueva, kundi bilang Lira Mercado ulit.
May peklat pa rin sa likod ko.
Pero sa bawat peklat, hindi ko na nakikita ang sakit.
Nakikita ko ang babala.
Huwag ibigay ang buong buhay sa taong kailangang saktan ka muna bago maalalang mahalin ka.
At kung may isang mensaheng gusto kong iwan sa sinumang nagbabasa nito, ito iyon:
Ang pag-ibig na humihingi ng pagtitiis sa pananakit ay hindi pag-ibig. Kapag pinili mong iligtas ang sarili mo, hindi ka nagiging makasarili—nagiging malaya ka.
