Bahagi 3 — Labimpitong tawag, isang kasinungalingan sa pamilya, at mga resibong naglantad kung sino ang tunay na bumubuhay sa bahay na iyon

Bahagi 3 — Labimpitong tawag, isang kasinungalingan sa pamilya, at mga resibong naglantad kung sino ang tunay na bumubuhay sa bahay na iyon

Bahagi 3 — Labimpitong tawag, isang kasinungalingan sa pamilya, at mga resibong naglantad kung sino ang tunay na bumubuhay sa bahay na iyon

Hindi ako agad sumagot sa pangkatang usapan.

Ayokong magsulat habang galit.

Masyado akong matagal na nanahimik para sirain ang pagkakataon kong magsalita nang malinaw.

Umupo ako sa isang bakanteng upuan malapit sa pasukan ng paliparan at isa-isang binuksan ang mga tala ko.

Mahilig akong magtago ng resibo.

Ugali iyon mula pa noong nagtatrabaho ako sa hotel.

Kapag may binili, may larawan.

Kapag may inilabas na pera, may tala.

Kapag may bayad sa pamamagitan ng bangko o elektronikong pitaka, may kopya.

Dati, tinatawanan pa ako ni Adrian.

“Para kang auditor ng sariling bahay.”

Hindi niya alam, darating ang araw na ang mga resibong iyon ang magiging tanging bagay na makapagsasalita para sa akin.

Una kong ipinadala ang patunay ng deposito sa bahay-bakasyunan sa Batangas.

₱8,500.

Mula sa sarili kong account.

Kasunod ang deposito sa sasakyan.

₱5,000.

Mula rin sa akin.

Pagkatapos ay ang resibo ng pamimili para sa Media Noche.

₱11,760.

May karagdagan pang ₱3,420 para sa prutas, inumin, yelo at panghimagas.

May resibo ng mga ekstrang tuwalya at kutson na ipinabili sa akin ni Mama Tess para sa biyahe.

May bayad para sa dalawang malaking lalagyan ng tubig.

May gasolina pang ako ang nag-abono noong nakaraang linggo dahil sinabi ni Adrian na kapos muna siya.

Pagkatapos kong ipadala ang lahat, nagsulat ako ng isang maikling mensahe.

“Wala akong dinalang budget ng reunion dahil walang budget na ibinigay sa akin. Lahat ng kinansela ko ay ako ang nagpareserba at ako ang nagbayad. Kung may ibang naglabas ng pera, pakipadala ang resibo at ibabalik ko agad.”

Walang sumagot.

Isang minuto.

Dalawa.

Tatlo.

Pagkatapos ay nagsimulang lumitaw ang mga tanda na nababasa nila ang mensahe.

Ang unang nagsalita ay si Tita Nena.

“Camille, akala ko sabi mo may pera kayong ibinigay kay Mara?”

Sumagot si Camille.

“Akala ko kasi si Kuya ang nagbigay.”

Sumingit si Adrian.

“Huwag na nating palakihin.”

Napatawa ako nang makita ko iyon.

Paborito niyang pangungusap.

Kapag ako ang nasasaktan, huwag palakihin.

Kapag ang nanay niya ang nagagalit, umintindi ako.

Kapag ang kapatid niya ang nagsisinungaling, hayaan na.

Pero noong wala nang sasakyan papuntang bakasyon, biglang mahalaga ang problema.

Sumagot ako.

“Hindi ko ito pinalalaki. Itinatama ko lang ang sinabi ninyong kumuha ako ng perang hindi akin.”

Muling natahimik ang usapan.

Pagkatapos ay nagpadala si Liza ng isang simpleng mensahe.

“Kung galing kay Mara ang lahat ng bayad, dapat bawiin ni Camille ang sinabi niya.”

Iyon ang unang pagkakataon sa gabing iyon na may kamag-anak ni Adrian na diretsahang kumampi sa akin.

Hindi ko alam kung matutuwa ba ako o mas lalo lamang malulungkot dahil napakasimpleng bagay pala ng hinihingi ko.

Katotohanan.

Hindi pagtatanggol dahil asawa ako.

Hindi pagpanig dahil kawawa ako.

Katotohanan lang.

Tumawag si Adrian.

Hindi ko sinagot.

Makalipas ang ilang segundo, tumawag ulit.

Sa ikatlong tawag, sinagot ko.

“Mara.”

Mahina na ang boses niya ngayon.

Wala na iyong tono ng lalaking nagtatanong kung sino ang maghuhugas ng pinggan.

“Nasaan ka?”

“Paliparan.”

“Pwede bang huwag ka munang tumuloy?”

“Bakit?”

“Mag-usap tayo.”

“Pwede tayong mag-usap ngayon.”

“Hindi ganito.”

“Paano ba dapat?”

Hindi siya sumagot.

Narinig kong may mga taong nagtatalo sa likuran niya.

Mukhang nagkakagulo pa rin sila tungkol sa biyahe.

“Mara, galit lang si Mama kagabi.”

“Hindi tungkol sa mama mo ang pinakamalaking problema ko.”

“Ano?”

“Ikaw.”

Tahimik siya.

“Tatlong taon, Adrian. Tatlong taon akong sinabihang pagbigyan ko siya. Tatlong taon akong gumising nang mas maaga sa lahat at natulog nang mas huli sa lahat. Kapag may kailangang bilhin, ako muna. Kapag may bisita, ako ang kusina. Kapag may problema ang kapatid mo, ako ang sasalo. Kagabi, nakita mong wala akong kasalanan.”

“Mara—”

“Isang bata ang nakasabit sa mantel. Nakita mo iyon.”

“Oo.”

“Pero wala kang sinabi.”

“Maingay na kasi. Ayokong lumala.”

“At nang palabasin ako ng mama mo?”

Huminga siya nang malalim.

“Alam mo naman ugali ni Mama.”

“Eksakto.”

Napatigil siya.

“Alam ko ang ugali niya. Pero ang tanong ko sa loob ng tatlong taon, ano ang ugali mo?”

Hindi siya nakapagsalita.

Iyon ang sagot.

Tinapos ko ang tawag.

Ilang oras pagkatapos, nasa Cebu na ako.

Paglabas ko ng paliparan, ibang hangin ang sumalubong sa akin.

Hindi naman biglang naging maganda ang buhay ko.

Hindi ako biglang naging masaya.

Hindi ganoon gumagana ang sugat na tatlong taon mong hinayaan sa loob ng sarili mo.

Habang sakay ako ng sasakyan papunta sa pansamantalang tirahan na inayos ng hotel, umiyak ako.

Tahimik.

Hindi dahil gusto kong bumalik.

Kundi dahil sa wakas, inamin ko sa sarili kong napakarami kong taon na ginugol para makuha ang pagmamahal ng mga taong komportable lamang kapag kapaki-pakinabang ako.

Kinagabihan, tinawagan ko ang nanay ko.

Hindi ko siya pinuntahan noong pinalayas ako.

Alam kong kapag nakita niya ang kalagayan ko, sasaktan lamang siya.

“Ma.”

“Mara?”

Sa unang salita pa lang niya, bumigay ako.

“Bakit? Ano’ng nangyari?”

“Ma, nasa Cebu ako.”

“Nasa Cebu?”

“Opo.”

“Teka, bakit? Nasaan si Adrian?”

Mahabang katahimikan.

Pagkatapos, ikinuwento ko ang lahat.

Hindi lang ang nangyari sa Media Noche.

Pati iyong tatlong taon.

Iyong mga pagkakataong hindi ako umuuwi sa amin dahil ayaw ni Mama Tess na maiwan ang bahay.

Iyong perang ipinapadala ko kapag kulang ang pambili nila ng gamot ng lolo ni Adrian.

Iyong dalawang beses kong tinanggihan ang trabaho dahil sinabi ng asawa kong magiging magulo ang bahay kapag wala ako.

Iyong mga gabing ako ang naghuhugas habang nagkukwentuhan silang lahat sa sala.

Tahimik lang si Mama.

Pagkatapos ay sinabi niya ang isang bagay na hindi ko malilimutan.

“Anak, hindi kita pinalaki para magsilbi sa amin. Kaya mas masakit malaman na naniwala kang kailangan mong magsilbi sa ibang tao para mahalin ka.”

Napapikit ako.

Mas masakit iyon kaysa sigaw ni Mama Tess.

Dahil totoo.

Kinabukasan, pumasok ako sa hotel.

Ang dati kong amo na si Ms. Velasco ang sumalubong sa akin.

“Tingnan mo nga naman,” sabi niya. “Akala ko hindi na kita mapapabalik sa industriya.”

Ngumiti ako.

“Akala ko rin po.”

Hindi niya tinanong agad kung bakit nagbago ang isip ko.

Hindi niya ako pinilit magkuwento.

Inabutan niya lang ako ng folder.

“Narito ang iskedyul, benepisyo at mga responsibilidad mo. Basahin mo. Kapag may hindi patas, sabihin mo.”

Napatingin ako sa kanya.

Napakasimpleng pangungusap.

Kapag may hindi patas, sabihin mo.

Sa lumang bahay ko, ang hindi patas ay kailangan kong tiisin.

Sa lugar na iyon, maaari ko palang pangalanan.

Unang linggo ko sa trabaho, halos araw-araw tumatawag si Adrian.

Hindi ko sinasagot lahat.

Kapag maayos ang mensahe niya, sumasagot ako.

Kapag tungkol sa mama niya, hindi.

Noong ikatlong araw, nagpadala siya ng litrato ng kusina.

May tambak na plato.

May dalawang kawali sa lababo.

May kahon ng pagkain sa mesa.

“Mara, hindi na namin alam kung paano aayusin dito.”

Matagal kong tinitigan ang larawan.

Dati, baka nakaramdam ako ng awa.

Pero ngayon, ibang tanong ang pumasok sa isip ko.

Bakit kailangang may isang babaeng maubos para lang maging maayos ang isang bahay na tinitirhan ng limang malalakas na matatanda?

Sumagot ako.

“Maghati-hati kayo sa gawain.”

Ilang minuto bago dumating ang sagot.

“Hindi sanay si Mama.”

“Matututunan niya.”

Kinagabihan, tumawag si Camille.

Hindi ko sana sasagutin, pero naisip kong baka tungkol sa maling paratang niya.

“Ate.”

Hindi na matapang ang boses niya.

“Bakit?”

“Pasensiya na doon sa sinabi ko sa pangkatang usapan.”

Hindi ako nagsalita.

“Akala ko kasi may ibinigay si Kuya sa’yo.”

“Bakit hindi mo muna tinanong bago mo sinabi sa lahat na kumuha ako ng pera?”

Tahimik.

“Galit lang din kasi ako. Napahiya tayo sa mga kamag-anak.”

“Camille, ako ang pinalayas sa harap ng mga kamag-anak.”

“Oo nga.”

“May nagtanong ba sa inyo kung napahiya ako?”

Wala siyang maisagot.

“Iwasto mo ang sinabi mo sa parehong lugar kung saan mo ako pinaratangan.”

“Ate…”

“Hindi kita hinihingan ng pera. Hindi rin kita pinapahiya. Gusto ko lang itama mo ang kasinungalingan.”

Makalipas ang sampung minuto, may bagong mensahe sa pangkatang usapan.

Galing kay Camille.

“Gusto kong linawin na mali ang sinabi kong may dinalang pera si Ate Mara. Nakita ko na ang mga resibo. Siya pala ang nagbayad sa karamihan ng reserbasyon at gastusin. Pasensiya na sa maling sinabi ko.”

Binasa ko iyon nang dalawang beses.

Pagkatapos, isinara ko ang telepono.

Hindi ko kailangang sumagot.

Minsan, sapat nang maitama ang kasinungalingan.

Pero hindi pa roon natapos ang lahat.

Makalipas ang dalawang linggo, biglang dumating si Adrian sa Cebu.

Hindi niya sinabi sa akin.

Pagkatapos ng trabaho, nakita ko siyang naghihintay sa labas ng hotel.

Gusot ang polo niya.

Mukhang hindi natulog nang maayos.

“Mara.”

Huminto ako ilang metro mula sa kanya.

“Bakit nandito ka?”

“Kailangan kitang makita.”

“Kailangan mong magsabi bago pumunta.”

“Alam ko. Pasensiya na.”

Iyon yata ang unang beses sa tatlong taon na narinig kong humingi siya ng tawad nang walang kasunod na “pero”.

Niyaya ko siyang maupo sa isang kapihan malapit sa hotel.

Hindi ako pumayag na pumunta siya sa tinutuluyan ko.

Pagkaupo namin, agad siyang nagsalita.

“Ang gulo sa bahay.”

Hindi ako sumagot.

“Si Mama at Camille, araw-araw nag-aaway. Si Papa, naiinis. Ako ang namamalengke ngayon.”

Halos gusto kong matawa.

Pero pinigilan ko.

“At?”

“Ngayon ko lang nakita kung gaano karami iyong ginagawa mo.”

“Dahil ikaw na ang gumagawa?”

Tumango siya.

“Mara, hindi ko nakita.”

“Hindî.”

Napatingin siya sa akin.

“Nakita mo, Adrian.”

“Anong ibig mong sabihin?”

“Nakita mo akong gumigising nang alas-singko. Nakita mo akong kumakain nang huli. Nakita mong ako ang nagbabayad kapag kapos kayo. Nakita mo akong tumanggi sa dalawang trabaho. Nakita mo lahat. Ang hindi mo ginawa ay bigyan iyon ng halaga.”

Dahan-dahan siyang yumuko.

Mas masakit yata sa kanya ang pangungusap na iyon kaysa sigaw.

“Mali ako.”

“Oo.”

“Pwede pa ba nating ayusin?”

Ilang buwan bago ang gabing iyon, marahil niyakap ko na siya bago pa niya matapos ang tanong.

Pero ibang babae na ang nakaupo sa harap niya.

Hindi mas malamig.

Mas malinaw lang.

“Bakit mo gustong ayusin?”

“Dahil asawa kita.”

“Hindi sapat iyon.”

“Mahal kita.”

“Hindi rin sapat iyon kung sa tuwing kailangan kong protektahan, ang pinipili mong protektahan ay ang katahimikan ng bahay.”

Napapikit siya.

“Handa akong magbago.”

“Magbago ka.”

Tumingin siya sa akin, umaasang may kasunod.

Wala.

“Pero huwag mong gawin para makabalik ako.”

Nanlaki nang bahagya ang mata niya.

“Gawin mo dahil mali ang dati mong ginagawa.”

“Mara…”

“Hindi ko sinasabing wala akong nararamdaman. Mas masakit nga dahil mayroon pa. Pero kung babalik ako dahil lamang umiiyak ka ngayon, matututunan mong sapat na ang pagsisisi pagkatapos akong saktan. Ayokong ganoon ang buhay ko.”

Matagal kaming tahimik.

Sa huli, tumango siya.

“May iba ka na ba?”

Napailing ako.

“Wala.”

“Kung ganoon…”

“Adrian, hindi kailangan ng ibang lalaki para maging sapat na dahilan ang pag-alis ko.”

Doon siya tuluyang natahimik.

Kinabukasan, bumalik siya sa Maynila.

Sa sumunod na mga buwan, nag-usap kami tungkol sa praktikal na mga bagay.

Mga gamit ko.

Mga bayaring nakapangalan sa akin.

Mga perang naiabono ko na ayaw ko nang singilin.

Mga bagay na kailangang alisin sa personal kong account.

Kumuha rin ako ng legal na payo para malinaw sa akin ang mga pagpipilian ko tungkol sa aming pagsasama, ari-arian at obligasyon.

Hindi ako nagmadali.

Hindi ko rin hinayaang takutin ako ng sasabihin ng mga tao.

Minsang tumawag si Mama Tess.

Hindi ko inaasahang marinig ko muli ang boses niya.

“Mara.”

“Opo.”

Matagal bago siya nagsalita.

“Nagagalit ka pa ba sa akin?”

Pinag-isipan ko ang sagot.

“Hindi na po gaya noon.”

“Pwede ka bang umuwi?”

“Para saan po?”

“Mag-usap tayo. Si Adrian… hindi na rin madalas dito.”

Hindi ako sumagot.

Huminga siya nang malalim.

“Alam ko namang nagkamali ako noong Bagong Taon.”

Hindi ko siya iniligtas sa katahimikan.

Kung hihingi siya ng tawad, kailangan niyang sabihin.

Hindi ko iyon gagawin para sa kanya.

“Mali ako,” ulit niya.

“Hindi kita dapat pinalayas.”

Tahimik ako.

“At hindi ko rin dapat hinayaan na ikaw ang gumawa ng lahat dito.”

May bahagyang panginginig ang boses niya.

“Akala ko kasi normal iyon. Ganoon din ako noong bata pa si Adrian. Ako lahat. Kaya noong dumating ka…”

“Akala ninyo panahon ko naman?”

Hindi siya agad sumagot.

“Oo.”

Hindi ko inaasahan ang katapatan.

“Pero hindi pala dahil tiniis ko, kailangan mo ring tiisin.”

Doon ako napapikit.

Hindi nabura ng pangungusap na iyon ang tatlong taon.

Hindi rin iyon sapat para bumalik ako.

Pero mahalaga pa rin.

“Salamat po sa pagsabi.”

“Ibig sabihin ba mapapatawad mo ako?”

“Mapapatawad ko po kayo. Pero hindi ibig sabihin noon babalik ako sa dati.”

Mahabang katahimikan.

Pagkatapos ay mahina niyang sinabi:

“Naiintindihan ko.”

Iyon ang unang pagkakataong hindi niya ako inutusan.

Walang “umuwi ka.”

Walang “gawin mo ito.”

Walang “ikaw na bahala.”

Nang bumalik ako sa Maynila makalipas ang ilang buwan para kunin ang natitira kong gamit, isinama ko ang pinsan ko at may isang kakilala kaming saksi mula sa barangay upang maging maayos ang lahat.

Pagpasok ko sa bahay, halos pareho pa rin ang sala.

Parehong sofa.

Parehong lumang kabinet.

Parehong mesa kung saan nabasag ang bandehado noong Media Noche.

Pero may kakaiba.

May papel na nakadikit sa refrigerator.

Iskedyul ng gawaing-bahay.

Lunes — Camille.

Martes — Adrian.

Miyerkules — Mama.

Huwebes — Papa.

Napatingin ako kay Camille.

Namula siya.

“Napilitan kaming matuto.”

Ngumiti ako nang bahagya.

“Magandang bagay iyon.”

Walang malaking eksenang nangyari.

Walang lumuhod.

Walang sumigaw.

Walang himalang biglang nagbago sa lahat.

Iyon ang gusto ko.

Dahil sa totoong buhay, ang pinakamalaking tagumpay ay hindi palaging makita mong wasak ang mga taong nanakit sa iyo.

Minsan, sapat nang makita mong hindi ka na nila kayang gamitin.

Kinuha ko ang dalawang maleta ko.

Bago ako lumabas, nilapitan ako ni Mama Tess.

May hawak siyang maliit na kahon.

“Sa iyo ito.”

Binuksan ko.

Nasa loob ang isang lumang kuwintas na ibinigay niya sa akin noong kasal.

“Sa iyo naman talaga iyan.”

Tinanggap ko.

“Salamat po.”

Hindi kami nagyakapan.

Hindi kailangan.

Sa labas, naghihintay si Adrian.

“Hatid kita?”

Umiling ako.

“May sasakyan na ako.”

Tumango siya.

“Mara.”

“Hmm?”

“Masaya ka ba?”

Tumingin ako sa kanya.

Naalala ko ang babaeng tatlong taon na nakaupo sa dulo ng hapag para madaling mautusan.

Naalala ko ang babaeng nagluluto ng labing-anim na putahe pero kinakain ang tira.

Naalala ko ang babaeng may magandang trabaho noon ngunit natakot tawaging makasarili kapag pinili niya ang sarili.

At pagkatapos ay naalala ko ang sarili ko ngayon.

May trabaho.

May sariling inuupahang maliit na tirahan sa Cebu.

May bagong mga kaibigan.

May nanay na tinatawagan ko tuwing Linggo.

May pera akong hindi kailangang ipaliwanag kung bakit ko ginastos sa sarili ko.

At higit sa lahat, may katahimikan akong hindi galing sa pagsunod sa ibang tao.

“Oo,” sabi ko.

“Masaya ako.”

Napangiti siya kahit halatang nasaktan.

“Mabuti.”

Makalipas ang halos isang taon, dumating muli ang Disyembre 31.

May trabaho ako hanggang tanghali.

Pagkatapos, lumipad ang mga magulang ko papuntang Cebu para salubungin ang Bagong Taon kasama ko.

Apat na putahe lang ang inihanda namin.

Pancit.

Inihaw na manok.

Fruit salad.

At isang maliit na kaldereta na paborito ni Papa.

Walang labing-anim na putahe.

Walang sampung bisitang kailangang pagsilbihan.

Walang taong nakaupo habang ako lang ang tumatakbo sa kusina.

Nang ilapag ko ang huling mangkok sa mesa, tumayo ako para sana kumuha pa ng yelo.

Hinawakan ni Mama ang braso ko.

“Umupo ka muna.”

“Ma, kulang pa—”

“Hindi mawawala ang Bagong Taon kung uupo ka.”

Napatawa ako.

Umupo ako sa gitna ng mesa.

Hindi sa tabi ng kusina.

Hindi sa upuang pinakamadaling tayuan.

Sa gitna.

Ilang minuto bago maghatinggabi, tumunog ang telepono ko.

Isang mensahe mula kay Adrian.

“Manigong Bagong Taon, Mara. Salamat dahil kahit masakit, pinilit mo akong makita kung ano akong klaseng asawa noon. Sana masaya ka palagi.”

Tinitigan ko iyon.

Wala na akong galit.

Wala na rin akong hinihintay.

Sumagot ako.

“Manigong Bagong Taon din. Ingat ka.”

Pagkatapos ay ibinaba ko ang telepono.

Nagsimula ang countdown sa telebisyon.

Sampu.

Siyam.

Walo.

Sa labas, unti-unting lumakas ang tunog ng mga busina at paputok.

Tatlo.

Dalawa.

Isa.

Nagyakapan kami nina Mama at Papa habang kumukulay sa bintana ang mga ilaw mula sa labas.

Sa sandaling iyon, naalala ko ang basag na bandehado noong nakaraang taon.

Akala ni Mama Tess, malas iyon.

Pero kung tutuusin, iyon pala ang pinakamagandang bagay na nabasag sa gabing iyon.

Dahil kasabay ng porselana, nabasag din ang paniniwala kong kailangan kong ubusin ang sarili ko para matawag na mabuting asawa at mabuting manugang.

At sa wakas, natutuhan kong may mga tahanang hindi mo kailangang ipaglaban para manatili.

May mga pamilyang hindi mo kailangang pagsilbihan para mahalin.

At may mga pagkakataong ang pag-alis ay hindi pagkatalo.

Minsan, iyon ang unang hakbang pauwi sa sarili mo.