Sa Burol ng Ama ng Kliyente Ko, Nakita Ko ang Asawang Tatlong Buwan Daw Nasa Germany—Pero Nang Ipakilala Siya Bilang Nobyo ng Iba, Isang Pangungusap Ko ang Nagpatigil sa Buong Lamay
Tatlong buwan nang sinasabi ng asawa kong nasa Germany siya para sa isang malaking proyekto.
Pero noong araw ng isang national holiday, nakita ko siyang nakatayo sa tabi ng kabaong ng ama ng kliyente ko sa Quezon City.
May puting bulaklak sa dibdib niya.
At hawak niya sa baywang ang babaeng nagpakilalang—
“Boyfriend ko po siya.”
Ako si Mara Villanueva, thirty-four years old, relationship manager sa isang private bank sa Makati.
Ang kliyente kong si Andrea Salcedo ay matagal ko nang hinahawakan ang accounts ng family business nila.
Namatay ang ama niya matapos ang ilang buwang pagkakasakit.
Kahit holiday, nagpunta ako sa burol bilang respeto.
Pagpasok ko sa funeral chapel, agad kong nakita si Andrea.
Namamaga ang mga mata niya sa kakaiyak.
Lumapit siya sa akin.
“Ma’am Mara, salamat po at pumunta kayo.”
Ngumiti ako nang bahagya at iniabot ang sympathy envelope.
“Condolence, Andrea.”
Doon ko napansin ang lalaking nakatayo sa tabi niya.
Matangkad.
Naka-itim na polo.
May puting bulaklak sa dibdib.
At ang mukha—
mukhang kabisado ko kahit nakapikit ako.
Paolo Villanueva.
Ang asawa ko.
Ang lalaking ayon sa kanya ay nasa Frankfurt nang tatlong buwan.
Ang lalaking kagabi lang ay nag-message sa akin.
Lumalamig na rito. Pakipadala na lang iyong gray coat ko at dalawang thermal shirt.
Iyon ang lalaking kaharap ko ngayon.
Sa tabi ng ibang babae.
Kinapitan ni Andrea ang braso niya.
“Ma’am, gusto ko rin pong ipakilala sa inyo ang boyfriend ko.”
Ramdam kong parang bumagal ang tunog sa paligid.
“Si Paolo.”
Ngumiti siya nang malungkot.
“Mag-e-engage na sana kami next month. Kaso hindi na naabutan ni Papa.”
Napatingin ako kay Paolo.
Nagtagpo ang mga mata namin.
Ang kamay niyang nakapatong sa likod ni Andrea ay bahagyang nanigas.
Ilang segundo siyang hindi gumalaw.
Pagkatapos, parang wala kaming pinagsamahan sa loob ng walong taon, bahagya siyang tumango.
“Ma’am Mara.”
Parang gusto kong tumawa.
Hindi dahil nakakatawa.
Kundi dahil minsan, kapag sobra na ang sakit, wala ka nang maisip na ibang reaksyon.
Maya-maya, parang may naalala si Andrea.
“Ma’am, nasaan pala husband ninyo? Hindi pa rin ba siya nakakauwi galing business trip?”
Tiningnan ko ang puting bulaklak sa dibdib ng asawa ko.
Pagkatapos ay ngumiti ako.
“Patay na ang asawa ko.”
Namuti ang mukha ni Paolo.
Nanlaki ang mata ni Andrea.
Hinawakan niya agad ang kamay ko.
“Oh my God, Ma’am. Hindi ko alam. I’m so sorry.”
Marahan kong binawi ang kamay ko.
“Okay lang. Matagal na rin.”
Huminto ako sandali bago ko idinagdag:
“Actually, nagpaplano na akong magpakasal ulit.”
Nakita kong bahagyang gumalaw ang panga ni Paolo.
Pero hindi ko na siya tiningnan.
Lumapit ako sa kabaong at nagbigay-galang.
Pagkatapos, nilapitan ako ng ina ni Andrea.
“Salamat sa pagpunta mo, hija.”
Namumula ang mga mata nito.
“Napakabuti nitong si Paolo. Kung wala siya nitong nakaraang tatlong buwan, hindi ko alam paano namin kinaya.”
Tatlong buwan.
Eksaktong haba ng “assignment” niya sa Germany.
“Halos araw-araw nasa ospital siya,” patuloy ng ginang.
“Siya ang kumausap sa mga doktor. Siya ang nag-asikaso ng papers. Noong hindi na makatulog nang maayos ang asawa ko, si Paolo ang nagbabantay hanggang umaga.”
Napahigpit ang hawak ko sa bag ko.
Tatlong buwan na ang nakalipas nang umalis si Paolo sa condominium namin sa Mandaluyong.
Ako pa ang nag-empake ng damit niya.
Ako ang naglagay ng gamot sa hyperacidity niya.
Ako rin ang bumili ng universal adaptor dahil sabi ko, baka hindi compatible ang sockets doon.
Ilang beses akong nagtangkang makipag-video call.
Palagi siyang may dahilan.
Nasa meeting.
Pagod.
Nasa tren.
Matutulog na.
Minsan sinabi pa niya:
“Mara, anim na oras ang difference natin. Huwag mo naman akong tawagan nang tawagan. Sobrang pagod ko rito.”
At naniwala ako.
Isang linggo lang ang nakaraan, tinanong pa ako ng nanay ko kung kailan siya babalik.
Ipinagtanggol ko pa siya.
“Sobrang pressure lang sa project nila, Ma.”
Ilang minuto ang lumipas.
Nagkuwento ulit si Andrea.
“Noong last two weeks ni Papa, hirap na hirap siyang huminga. Si Paolo ang laging katabi niya sa gabi.”
Tumingin siya kay Paolo na may lambing.
“Pinapauwi ko nga siya minsan dahil baka maapektuhan trabaho niya.”
“Pero nagalit siya.”
Napatingin ako sa kanya.
“Talaga?”
Tumango si Andrea.
“Sabi niya sa akin, trabaho puwedeng bawiin.”
Bumuntong-hininga siya.
“Pero kapag pinalampas mo ang huling mga araw ng isang taong mahalaga sa iyo, wala ka nang second chance.”
Parang may malamig na bagay na dumaan sa dibdib ko.
Dahil may isa akong gabing hindi ko kailanman nalimutan.
Noong nakaraang taon, nakaratay sa ospital sa Pasig ang tatay ko.
Sinabi ng doktor na posibleng isa o dalawang araw na lang ang natitira.
Tumawag ako kay Paolo.
Nasa Cebu daw siya noon para sa conference.
Halos hindi ako makahinga sa kakaiyak.
“Paolo, hinihingi ka ni Papa.”
“Baka isa o dalawang araw na lang.”
“Pwede ka bang umuwi?”
Sa kabilang linya, narinig ko ang tunog ng papel.
Tahimik siya nang ilang segundo.
Pagkatapos, malamig niyang sinabi:
“Ano naman ang magagawa ko kung umuwi ako?”
Napatigil ako.
“Hindi kita hinihinging gamutin siya.”
“Gusto lang kitang nandito. Gusto ka niyang makita.”
Bumuntong-hininga siya.
“Mara, huwag kang maging unreasonable.”
“May halos forty people dito na nakaasa sa presentation ko.”
“Hindi ko puwedeng iwan lahat para lang bumalik at umupo sa tabi mo habang umiiyak ka.”
Namatay ang tatay ko kinabukasan.
Hindi siya nakauwi.
Nang tanungin ako ni Papa sa huling gabi niya—
“Hindi ba makauwi si Paolo?”
Pinilit kong ngumiti.
“Hindi po, Pa.”
“Sobrang importante po ng trabaho niya.”
Hindi ko alam noon kung gaano kasakit ang kasinungalingang iyon.
Hanggang ngayong araw.
Dahil para sa ama ng ibang babae—
kaya pala niyang magpuyat gabi-gabi.
Kaya pala niyang iwan ang trabaho.
Kaya pala niyang sabihin:
Kapag pinalampas mo ang huling araw ng isang tao, wala ka nang second chance.
Tumayo ako.
At bago ako tuluyang lumabas sa chapel, narinig ko ang boses ni Paolo sa likod ko.
“Mara.”
Hindi ako huminto.
“Mara, mag-usap tayo.”
Patuloy akong naglakad.
Hanggang maramdaman kong hinawakan niya ang pulsuhan ko sa hallway.
Huminto ako saka marahang bumaling.
Namumutla siya.
“Mara, hindi ito ang iniisip mo.”
Napatingin ako sa kamay niyang nakahawak sa akin.
Pagkatapos ay sa mukha niya.
At sa unang pagkakataon matapos ang walong taon naming pagsasama, wala na akong naramdamang takot na mawala siya.
Ngumiti ako.
“Sige.”
“Kung hindi ito ang iniisip ko…”
“Sabihin mo sa akin, Paolo.”
“Saang bahagi ka nagsimulang magsinungaling?”
PARTE2
Binitiwan ni Paolo ang kamay ko.
Tumingin siya sa paligid.
Walang tao sa hallway maliban sa isang funeral staff na nasa dulo.
“Mara, hindi rito.”
“Bakit?”
“May namatayan.”
Napangiti ako.
“Exactly.”
“May namatayan.”
“Pero parang hindi naman iyon naging problema sa iyo noong tatay ko ang naghihingalo.”
Napatitig siya sa akin.
“Mara—”
“Tatlong buwan.”
Mahina ang boses ko pero malinaw.
“Tatlong buwan mong sinabi sa akin na nasa Germany ka.”
“Ako ang nag-empake ng maleta mo.”
“Ako ang nagpadala ng jacket mo sa office dahil sabi mo, ipapadala nila overseas.”
“Every night tinatanong ko kung kumain ka na.”
“Habang nandito ka pala.”
Hindi siya agad sumagot.
At sa katahimikang iyon, alam kong wala nang paliwanag na kayang ayusin ang nangyari.
“Mara, complicated.”
Napatawa ako nang maikli.
“Eight years tayong mag-asawa.”
“Kung kailangan mo pa ng word na ‘complicated’ para ipaliwanag kung bakit boyfriend ka ng iba, ibig sabihin simple lang talaga.”
“Taksil ka.”
Kumunot ang noo niya.
“Huwag kang gumawa ng eksena.”
Doon ko siya tuluyang tiningnan.
“Hindi ako ang gumawa nito.”
“Ginawa mo ito noong nagdesisyon kang magkaroon ng dalawang buhay.”
Nabuksan ang pinto ng chapel.
Lumabas si Andrea.
Namumugto pa rin ang mga mata niya.
“Paolo?”
Nang makita niya kami, bahagyang napaatras siya.
“May problema ba?”
Agad na lumambot ang mukha ni Paolo.
“Ikaw muna sa loob.”
Pero hindi gumalaw si Andrea.
Tumingin siya sa akin.
Tapos kay Paolo.
May kung anong duda sa mukha niya.
“Magkakilala ba kayo?”
Tahimik si Paolo.
Ako ang sumagot.
“Oo.”
Napatingin siya sa akin.
“Mara.”
Hindi ko siya pinansin.
“Ilang taon na kayong mag-boyfriend?”
Napalunok si Andrea.
“Magti-three years.”
Parang may humigpit sa dibdib ko.
Tatlong taon.
Hindi tatlong buwan.
Hindi isang pagkakamali.
Tatlong taon.
“Three years?”
Napatingin siya kay Paolo.
“Bakit?”
Sabi ko:
“Kasi eight years na kaming kasal.”
Nawala ang kulay sa mukha ni Andrea.
Para siyang biglang nawalan ng balanse.
Napahawak siya sa dingding.
“Ano?”
Lumapit agad si Paolo.
“Andrea, pakinggan mo muna ako.”
Umatras siya.
“Hindi.”
“Anong ibig niyang sabihin?”
“Andrea—”
“Kasal kayo?”
Walang sagot.
At minsan, ang katahimikan ang pinakamalakas na pag-amin.
Napaiyak si Andrea.
“Sinabi mong annulled ka na.”
Napatigil ako.
Huminga siya nang mabigat.
“Told me your marriage ended years ago. Sabi mo nasa process na lang ang papers.”
Napatingin siya sa akin.
“Ma’am Mara, I swear…”
Marahan akong umiling.
“Hindi kita sinisisi.”
Tumingin ako kay Paolo.
“Magaling siyang magsinungaling.”
Lumabas mula sa chapel ang ina ni Andrea.
Nang makita niyang umiiyak ang anak niya, agad siyang lumapit.
“Ano’ng nangyari?”
Wala nang paraan para maitago iyon.
At doon, sa hallway ng funeral chapel, unti-unting lumabas ang buong katotohanan.
Hindi alam ni Andrea na may asawa pa si Paolo.
Ang alam niya, hiwalay na kami nang matagal.
Ang “business trips” ni Paolo sa nakaraang tatlong taon?
Kadalasan, mga araw na kasama niya si Andrea.
Ang mga “client dinners”?
Birthday niya.
Family gatherings.
Medical appointments ng tatay niya.
May condo pala siyang inuupahan sa BGC na ginagamit nila kapag sinasabi niyang overtime siya.
At ang pinakamalala—
kilala siya ng pamilya ni Andrea bilang lalaking magpapakasal sa kanilang anak.
Kinabukasan, pumunta ako sa office ng abogado.
Hindi ako umiyak.
Hindi dahil hindi masakit.
Kundi dahil pakiramdam ko, naubos ko na ang luha ko para sa taong matagal nang wala sa marriage namin kahit kasama ko pa siya sa bahay.
Nag-file ako agad ng mga kinakailangang legal steps para paghiwalayin ang properties at protektahan ang personal assets ko habang kumokonsulta tungkol sa annulment.
Pagkauwi ko, nadatnan ko si Paolo sa sala.
Nandoon na ang maleta niya.
“Mara.”
Hindi ko siya pinansin.
Naglakad ako papunta sa bedroom.
Sumunod siya.
“Andrea broke up with me.”
Huminto ako.
Hindi ako lumingon.
“Akala mo ba ikagagalit ko?”
“Mara, please.”
Pagharap ko sa kanya, parang ibang tao ang nakita ko.
Gusot ang buhok.
Namumula ang mga mata.
Parang ilang gabi nang hindi natutulog.
“Hindi ko planong mangyari ito.”
Tumingin ako sa kanya.
“Alin?”
“Mahuli?”
Umiling siya.
“Mahulog ang loob ko sa kanya.”
Napabuntong-hininga ako.
“Paolo, huwag mong gawing romantic tragedy ang panloloko.”
“Choice iyon.”
“Tatlong taon mong pinili araw-araw.”
Napalunok siya.
“Hindi na tayo okay noon.”
“Totoo.”
Tumango ako.
“Pero imbes na kausapin mo ako, gumawa ka ng bagong buhay.”
“At ang mas masakit…”
Napatigil ako.
“Hindi dahil nagmahal ka ng iba.”
“Kundi dahil napatunayan mong kaya mo pala lahat ng bagay na ipinagkait mo sa akin.”
Tumingin siya sa akin.
“Anong ibig mong sabihin?”
“Kay Andrea, kaya mong samahan ang tatay niya sa ospital.”
“Kay Andrea, kaya mong magpuyat.”
“Kay Andrea, kaya mong iwan ang trabaho.”
“Kay Andrea, naiintindihan mong hindi na maibabalik ang huling sandali ng isang magulang.”
Unti-unting nagbago ang mukha niya.
“Pero noong tatay ko ang namamatay…”
Nanginginig na ang boses ko ngayon.
“I told you he was asking for you.”
“Pinili mo pa rin ang meeting mo.”
Tahimik siya.
“Namatay si Papa na iniisip na baka sobrang importante lang ng trabaho mo.”
“Pinrotektahan pa kita sa kanya.”
Doon siya napayuko.
“Mara…”
“Akala ko hindi mo lang talaga kayang unahin ang pamilya.”
“Pero mali pala ako.”
Huminga ako nang malalim.
“Kaya mo.”
“Hindi lang ako ang pinili mong pamilya.”
Umiyak siya.
Sa walong taon namin, bihira kong makita si Paolo na umiyak.
Pero wala na akong naramdaman.
Hindi dahil naging bato ako.
Kundi dahil may mga luha talagang dumarating nang huli.
Hinila niya ang kamay ko.
“Bigyan mo ako ng chance.”
“Hindi.”
“Mara, eight years tayo.”
“Exactly.”
Binawi ko ang kamay ko.
“Eight years akong nag-adjust.”
“Eight years akong naghintay.”
“Eight years kong inisip na baka demanding lang ako kapag hinihingi ko ang bare minimum.”
“Hindi ko sisimulan ang ninth year na inuulit ang parehong pagkakamali.”
Umupo siya sa gilid ng sofa.
“Ano’ng gagawin ko?”
Napatingin ako sa kanya.
Dati, kapag nakita ko siyang ganyan, lalambot agad ako.
Ngayong gabi, hindi na.
“Hindi ko na trabaho iyon.”
Pagkatapos noon, umalis siya.
Hindi diretso kay Andrea.
Dahil tumanggi rin si Andrea na balikan siya.
Makaraan ang dalawang linggo, nag-message sa akin si Andrea.
Humihingi siya ng tawad.
Hindi ko siya sinisi.
Nagkita kami minsan sa isang café sa Ortigas.
Ikinuwento niya ang buong simula nila.
Nakilala niya si Paolo sa isang corporate event.
Sinabi nitong matagal na kaming separated.
May ipinakita pa raw siyang “draft papers” para patunayang may proseso na ang paghihiwalay.
“Akala ko legal formalities na lang ang kulang,” sabi niya habang umiiyak.
“Tapos kapag tinatanong ko kung bakit hindi mo pa alam tungkol sa amin, sinasabi niyang emotionally fragile ka raw dahil sa pagkamatay ng father mo.”
Napatawa ako nang mapait.
Pati pagluluksa ko, ginamit niya.
“Hindi mo kasalanan,” sabi ko.
“Tayo pareho ang niloko.”
Napatingin siya sa akin.
“Paano mo kinaya?”
Matagal akong hindi nakasagot.
“Kasi isang araw, narealize ko…”
“Hindi ko kailangang intindihin kung bakit niya ginawa para makaalis.”
“Hindi ko kailangan ng perfect closure.”
“Kailangan ko lang tanggapin na mali ang ginawa niya.”
At iyon ang pinakamalaking pagbabago sa akin.
Buong buhay ko, lagi kong gustong maintindihan ang mga tao.
Bakit pagod sila.
Bakit hindi sila makatawag.
Bakit hindi sila makauwi.
Bakit kailangan ko munang maghintay.
Bakit trabaho muna.
Bakit bukas na lang.
Sa sobrang haba ng panahon na inuuna kong intindihin ang dahilan ng iba, hindi ko napansin na matagal ko nang pinapabayaan ang sarili ko.
Makalipas ang ilang buwan, lumipat ako sa isang mas maliit na condo sa Pasig.
Tinanggal ko ang wedding photos.
Hindi ko itinapon.
Inilagay ko lang sa kahon.
Hindi dahil umaasa akong babalik pa kami.
Kundi dahil ayokong burahin ang walong taon ng buhay ko para lang patunayan na naka-move on na ako.
Parte iyon ng buhay ko.
Pero hindi iyon ang kabuuan ko.
Isang gabi, nag-message si Paolo.
I’m sorry.
If I could go back, I would choose differently.
Matagal kong tinitigan ang screen.
Dati, baka sumagot ako ng mahabang paragraph.
Ngayon, isang linya lang ang ipinadala ko.
I hope next time, you choose before it’s too late.
Pagkatapos noon, binlock ko siya.
Noong sumunod na taon, binisita ko ang puntod ng tatay ko.
May dala akong maliit na bouquet ng puting sampaguita at chrysanthemums.
Umupo ako sa harap ng pangalan niya.
“Pa,” sabi ko.
“Sorry.”
“Ang tagal kong ipinagtanggol ang taong hindi naman ako ipinagtanggol.”
Humangin nang mahina.
Napangiti ako.
“Pero okay na ako.”
At sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, totoo iyon.
Hindi ako ikakasal ulit gaya ng sinabi ko sa burol.
Kasinungalingan iyon.
Sinabi ko lang iyon dahil ayokong makita ni Paolo na kaya pa niya akong saktan.
Pero kalaunan, naintindihan kong hindi ko kailangang magkaroon agad ng ibang lalaki para mapatunayan na nakabangon ako.
Hindi ko kailangang magmadaling palitan ang asawa ko.
Kailangan ko lang bumalik sa sarili ko.
Dahil minsan, ang pinakamahalagang second chance ay hindi iyong ibinibigay natin sa taong nanloko sa atin.
Kundi iyong ibinibigay natin sa sarili nating matagal nang nakalimutang piliin.
At kung may isang bagay akong natutunan, ito iyon: huwag mong gugulin ang buong buhay mo sa paghingi ng mga bagay na kusang ibinibigay ng isang tao kapag talagang mahalaga ka sa kanya. Ang pagmamahal ay hindi dapat puro dahilan, paghihintay, at pagpapatawad. May mga pagkakataong ang pag-alis ang pinakamalinaw na paraan para sabihing, “Mahalaga rin ako.”
