Nang Muli Kong Makita ang Larawan ng Asawa Ko Kasama ang Guro ng Anak Namin, Ibinaba Ko ang Kutsilyo, Kinuha ang Maleta, at Doon Nagsimula ang Pinakamalupit na Pagbawi Ko sa Sarili
Noong araw na nakita kong dinala ni Adrian ang limang taong gulang naming anak sa birthday celebration ng teacher nito, halos tuluyan na akong sumuko sa buhay.
Hindi ako nawala.
Pero mula noon, parang sila ang namuhay sa takot na baka isang araw, tuluyan na akong hindi bumangon.
Araw-araw, nag-uulat si Adrian ng bawat lakad niya.
Bawat minuto, ipinapakita niya sa akin kung nasaan siya.
Pati si Nico, ang anak namin, natutong magsabi bago matulog, “Mama, ikaw lang ang mama ko.”
Akala ko sapat na iyon para maniwala ulit.
Hanggang ngayong hapon, habang inaayos ko ang suit jacket ni Adrian para ipa-laundry, may nahulog na isang litrato mula sa nakatagong bulsa sa loob.
Isang litrato sa Enchanted Kingdom.
Nandoon si Adrian, karga ang anak namin.
At ang kabilang kamay niya, mahigpit na nakayakap sa baywang ni Ma’am Camille Santos—ang preschool teacher na ipinangako niyang hindi na niya muling kakausapin nang personal.
Ang petsa sa likod ng litrato?
Kahapon.
Hindi ko alam kung paano ako nakarating sa kusina. Nang mamalayan ko, hawak ko na ang maliit na kutsilyong pangbalat ng mansanas, nakatutok sa leeg ko, habang nakatitig kay Adrian na bagong pasok lang sa bahay.
“Sinungaling ka,” nanginginig kong sabi. “Sabi mo hindi mo na siya makikita. Bakit kasama mo na naman siya?”
Nawala ang kulay sa mukha niya.
“Lea, ibaba mo ‘yan,” pakiusap niya, dahan-dahang lumuhod sa marmol na sahig ng condo namin sa Mandaluyong. “Please. Pakinggan mo muna ako.”
“Pakinggan?” Napatawa ako. “Ilang beses na kitang pinakinggan, Adrian? Ilang beses pa ba?”
Mabilis niyang kinuha ang paper bag sa kamay ni Nico. May laman iyong robot toy na kulay pula at pilak. Nakangiti pa si Nico kanina habang yakap-yakap iyon.
“Bigay ni Ma’am Camille,” bulong ng anak ko.
Parang may pumutok sa dibdib ko.
Inagaw ni Adrian ang laruan at ibinato sa sahig. Paulit-ulit niya iyong tinapakan hanggang mabiyak ang ulo, katawan, at pakpak.
“Nakita mo?” sigaw niya, umiiyak habang nakaluhod. “Wala siyang halaga sa akin! Ikaw lang, Lea. Ikaw lang ang asawa ko.”
Pero hindi bumitaw ang kamay ko sa kutsilyo.
Doon nagbago ang mukha niya.
Ang takot sa mata niya, naging galit.
“Lea, tama na!” sigaw niya, umaalingawngaw sa buong sala. “Isang lakad lang iyon! Sinamahan ko lang ang anak natin at teacher niya sa amusement park. Bakit kailangan mong palakihin lahat?”
Nanigas ako.
Pagkatapos, dumating ang salitang hindi ko inakalang maririnig ko mula sa lalaking minsan kong tinawag na tahanan.
“Ang hirap mong mahalin,” sabi niya, halos pasigaw. “Palagi kang takot, palagi kang umiiyak, palagi kang naghihinala. Dahil ba sa nangyari sa’yo noon, lahat na lang kasalanan ko? Sino pa bang lalaki ang magtitiis sa babaeng sirang-sira gaya mo?”
Tahimik ang buong bahay.
Tanging hikbi ni Nico ang naririnig ko.
Pinulot ng anak ko ang basag na piraso ng robot toy. Namumula ang mata niya, nanginginig ang labi.
“Tama si Papa,” iyak niya. “Mabait si Ma’am Camille. Ikaw ang masama, Mama!”
Hinagis niya sa akin ang maliit niyang tumbler.
Tumama iyon sa pader malapit sa balikat ko at nabasag sa sahig.
Sa tunog ng plastik at salamin na nagkalat sa tiles, bigla akong natawa.
Hindi malakas.
Hindi baliw.
Kundi iyong tawang nanggagaling sa taong biglang naintindihan na wala na siyang kailangang ipaglaban.
Ibinaba ko ang kutsilyo.
Pinahid ko ang manipis na guhit ng dugo sa gilid ng leeg ko.
Napatigil si Adrian, parang hindi makapaniwala.
“Lea?” mahina niyang tawag. “Okay ka na?”
Hindi ako sumagot.
Pumasok ako sa kwarto at inilabas ang lumang maleta ko sa ilalim ng kama.
Sumunod siya agad.
“Anong ginagawa mo?” nanginginig ang boses niya. “Saan ka pupunta?”
Tahimik kong isinilid ang ilang damit, passport, bank documents, at isang lumang knitted cardigan na iniwan sa akin ni Mama bago siya namatay.
Yumakap si Adrian mula sa likod ko.
“Lea, please,” umiiyak siya ngayon. “Nagkamali ako. Hindi na mauulit. Huwag mo akong iwan. Huwag mo kaming iwan ni Nico.”
Dati, kapag ganito niya ako niyayakap, lumalambot ako.
Ngayon, para akong hinawakan ng malamig na bakal.
Isa-isa kong inalis ang mga daliri niya sa bewang ko.
“Adrian,” sabi ko, kalmado na ang boses ko, “maghiwalay na tayo.”
Saglit na katahimikan.
Pagkatapos, isang malakas na suntok ang tumama sa pintuan ng aparador. Dumugo ang kamao niya.
“Hindi ako papayag!” sigaw niya. “Dahil lang sa teacher ng anak natin, sisirain mo ang pamilya natin?”
Huminga ako nang malalim.
“Hindi dahil kay Camille,” sabi ko. “Dahil sa ulan noong nakaraang taon.”
Nag-iba ang mukha niya.
Isang taon na ang nakalipas, isang gabi ng malakas na bagyo sa Makati, nag-overtime ako sa opisina. Tumawag ako kay Adrian para sunduin ako dahil takot akong umuwi mag-isa sa dilim.
Sinabi niya, “Hintayin mo ako. Papunta na ako.”
Naghintay ako.
Isang oras.
Basang-basa ako sa lobby. Namatay ang cellphone ko. Wala akong ma-book na Grab dahil bumabaha ang kalsada.
Naglakad ako pauwi.
Sa makitid na eskinita sa likod ng Guadalupe, may lalaking lasing na sumunod sa akin.
Hindi ko na ikukuwento ang lahat.
Ang alam ko lang, habang hinihila niya ako sa dilim, paulit-ulit kong iniisip:
Darating si Adrian.
Siguradong darating siya.
Ipinangako niya.
Pero hindi siya dumating.
Pagkatapos, nalaman ko kung bakit.
Dumaan siya sa condo ni Ma’am Camille dahil nag-message ito: naiwan daw ang payong niya sa school at stranded siya sa mini grocery.
Inihatid siya ni Adrian pauwi.
At nakalimutan niya ako.
Tatlong buwan akong nagpagaling.
Mas matagal pa roon ang ginugol ko para matutong huminga nang hindi nanginginig.
“Lea…” bulong ni Adrian, namumutla. “Hindi ko sinasadya. Nakalimutan ko lang—”
“Exactly,” putol ko. “Nakalimutan mo lang ang asawa mo.”
Kinuha ko ang maleta.
Hinarang niya ang pintuan.
Hinila niya si Nico sa tabi niya at pinaluhod ang bata.
“Mama, huwag kang umalis,” sabi ni Nico, halatang inuulit ang sinabi ng ama niya. “Kailangan ka namin.”
Tiningnan ko ang anak ko.
Ang batang isinugal ko ang buhay ko para maisilang.
Ang batang minahal ko kahit sa mga gabing hindi ko na kayang mahalin ang sarili ko.
Ang batang ngayon ay mas naniniwala sa babaeng binigyan siya ng laruan kaysa sa ina niyang araw-araw lumalaban para mabuhay.
“Tumayo kayo,” sabi ko. “Huwag ninyong gamitin ang bata.”
Umangat ang tingin ni Adrian.
Akala niya nanalo siya.
“Pirmahan mo ang annulment papers pagdating ng abogado ko,” sabi ko. “Aalis ako ngayong gabi.”
Nawala ang pag-asa sa mukha niya.
Bigla niyang kinuha ang cellphone ko mula sa bedside table.
“Hindi ka makakaalis,” malamig niyang sabi. “Kung gusto mong sirain ang pamilyang ito, sisiguraduhin kong walang maniniwala sa’yo.”
At bago pa ako makakilos, binuksan niya ang phone ko gamit ang face ID habang hawak ang baba ko nang mahigpit.
Pagkatapos, nagpadala siya ng isang message sa family group chat namin:
“Help. Si Lea po, delikado na naman sa sarili niya. Kailangan na siyang ipa-confine.”
Tumingin siya sa akin.
At sa unang pagkakataon, nakita ko ang tunay na lalaking pinakasalan ko.
“Ngayon,” bulong niya, “tingnan natin kung sino ang makakaalis.”
PARTE2
“Ngayon,” bulong niya, “tingnan natin kung sino ang makakaalis.”
Hindi ako sumigaw.
Hindi ako umiyak.
Siguro iyon ang unang bagay na hindi niya inaasahan.
Matapos ang maraming buwan ng pagputok, pag-iyak, panginginig, at paghingi ng tawad kahit ako ang nasaktan, akala ni Adrian alam na niya kung paano ako kontrolin.
Kapag nagalit ako, sasabihin niyang hysterical ako.
Kapag umiyak ako, sasabihin niyang unstable ako.
Kapag nanahimik ako, sasabihin niyang nag-iinarte ako.
Pero nang gabing iyon, wala akong ginawa kundi tumingin sa kanya.
“Adrian,” sabi ko, “ibalik mo ang cellphone ko.”
Ngumisi siya.
“Para ano? Para tawagan mo ang abogado mong kathang-isip?”
Hindi niya alam.
Hindi kathang-isip si Atty. Mara Villafuerte.
At lalong hindi niya alam na dalawang linggo na akong naghahanda.
Nang una kong mahalungkat ang resibo ng restaurant sa BGC na may pangalan ni Camille, hindi ako agad sumugod. Nang makita ko ang booking confirmation sa amusement park, hindi rin ako agad nagwala.
Kinuha ko ang larawan.
Kinunan ko ng picture ang resibo.
Sinave ko ang screenshots ng mga chat niya.
Inupload ko lahat sa email na hindi niya alam.
At higit sa lahat, kinausap ko si Mara, ang college best friend kong naging family lawyer.
Hindi ako mahina.
Pagod lang ako.
Malaking pagkakaiba iyon.
Maya-maya, nagsimulang mag-ring ang phone ni Adrian.
Nanay niya.
Sinagot niya agad at nilakas ang speaker.
“Adrian! Ano na naman ang ginawa ng asawa mo? Sabi ko na nga ba, dapat noon pa siya dinala sa doktor. Kawawa ang apo ko sa babaeng iyan!”
Sumagot si Adrian habang nakatingin sa akin.
“Ma, papunta na ba kayo?”
“Oo! Kasama ko si Tita Lorna. Tatawag kami ng barangay kung kailangan. Hindi puwedeng hayaan si Lea na lokohin ka pa.”
Tahimik akong nakinig.
Ilang minuto lang, dumating ang biyenan kong si Dolores, kasama ang kapatid ni Adrian at dalawang kapitbahay na tila sabik makakita ng eskandalo. May sumunod ding barangay tanod, dahil sinabi raw ni Adrian na may “mental emergency” sa bahay.
Pagbukas ng pinto, agad akong tinuro ni Dolores.
“Ayan siya! Tingnan n’yo, may maleta. Iiwan niya ang anak niya kahit may sakit siya sa utak!”
May kung anong lamig na dumaloy sa katawan ko.
Noon, ang mga salitang iyon ang nagpapaluhod sa akin.
Ngayon, parang maliliit na batong tumatama sa pader.
Hindi na ako nasasaktan.
Naiintindihan ko na.
May mga taong hindi ka sinasaksak dahil galit sila sa’yo.
Sinasaksak ka nila dahil kailangan nilang manatili kang mahina para manatili silang tama.
Lumapit ang barangay tanod.
“Ma’am, kalma lang po tayo. May nangyari po ba?”
Bago pa makasagot si Adrian, nagsalita ako.
“May nangyari po. Kinuha ng asawa ko ang phone ko, nagpadala ng message gamit ang account ko, at sinusubukan niya akong pigilan umalis.”
Napakunot ang noo ng tanod.
“Sir, hawak n’yo po phone niya?”
“Para sa safety niya,” mabilis na sagot ni Adrian. “May history siya ng depression. Kanina may kutsilyo siyang hawak.”
Totoo iyon.
At alam kong iyon ang gagamitin niya laban sa akin.
Kaya huminga ako nang malalim at sinabi ang pinakamahirap na pangungusap ng buhay ko.
“Opo. Kanina, natakot ako sa sarili ko. Pero ibinaba ko ang kutsilyo. Hindi ko sinaktan ang kahit sino. Ang gusto ko lang ngayon ay umalis sa sitwasyong nagpapalala sa akin.”
Natahimik ang lahat.
Hindi iyon ang script na inaasahan nila.
Inaasahan nila na magwawala ako para masabi nilang baliw ako.
Pero hindi na ako gaganap sa role na isinulat nila para sa akin.
Doon tumunog ang doorbell.
Si Adrian ang unang napatingin.
Pagbukas ng pinto ng tanod, pumasok si Atty. Mara, naka-dark blazer, may dalang brown envelope at dalawang babaeng officer mula sa women and children protection desk.
“Good evening,” sabi niya. “Ako po si Atty. Mara Villafuerte, legal counsel ni Mrs. Lea Mercado. Tinawagan niya ako kaninang hapon bago pa man magsimula ang insidenteng ito.”
Nanlaki ang mata ni Adrian.
“Lea… ano ‘to?”
Hindi ako sumagot.
Si Mara ang sumagot para sa akin.
“Ang ibig sabihin nito, Mr. Mercado, hindi n’yo na siya puwedeng takutin gamit ang narrative na siya ay delikado para makulong sa sarili niyang trauma.”
Inilapag ni Mara ang folder sa mesa.
Isa-isa niyang inilabas ang mga dokumento.
Screenshots ng chat ni Adrian at Camille.
Receipts ng dinner nila sa BGC.
CCTV stills mula sa condo lobby ni Camille.
Larawan sa Enchanted Kingdom.
At ang medical record ko noong nakaraang taon, malinaw na nakalagay na ako ay survivor ng assault at kasalukuyang nagpapagamot, hindi kriminal, hindi baliw, hindi pag-aari ninuman.
Namula ang mukha ni Dolores.
“Anong pinapakita n’yo? Paninira lang iyan sa anak ko!”
Tumingin si Mara sa kanya.
“Ma’am, ang paninira ay iyong paggamit n’yo sa mental health history ng isang babae para bawiin ang kalayaan niyang umalis sa isang unsafe household.”
Hindi nakasagot ang biyenan ko.
Si Adrian naman, parang biglang lumiit.
“Lea,” bulong niya. “Pinaplano mo na pala akong iwan?”
“Tama,” sabi ko. “Dahil paulit-ulit mo akong iniwan habang nasa loob pa tayo ng kasal.”
Napatingin siya sa akin, luhaan.
“Wala akong relasyon kay Camille.”
“Sigurado ka?” tanong ni Mara.
Naglabas siya ng huling papel.
Isang affidavit mula sa assistant teacher sa preschool ni Nico.
Ayon doon, ilang beses na raw nakita si Adrian na naghihintay kay Camille pagkatapos ng klase. May mga pagkakataong si Nico raw ay iniiwan sa play area habang nagkakape ang dalawa sa malapit na café.
At ang pinakamasakit:
Noong araw ng birthday celebration ni Camille, hindi raw iyon school event.
Personal na imbitasyon iyon.
Hindi para sa mga estudyante.
Para kay Adrian.
Doon nawala ang huling lakas ni Adrian.
Umupo siya sa sahig, hawak ang duguang kamao.
“Hindi ko alam kung paano nangyari,” sabi niya. “Naging magaan lang kausap si Camille. Hindi siya laging umiiyak. Hindi siya laging takot. Sa kanya, hindi ko kailangang alalahanin ang nangyari noon.”
Parang may tumusok sa dibdib ko.
Hindi dahil nagseselos ako.
Kundi dahil sa wakas, narinig ko ang totoo.
Hindi niya ako iniwan dahil mas mahal niya si Camille.
Iniwan niya ako dahil hindi niya kayang mahalin ang bersyon kong nasugatan.
Gusto niya ang asawang masaya, maaliwalas, madaling yakapin.
Pero noong dumating ang gabing kailangan kong hawakan niya ako habang nanginginig ako sa dilim, tumalikod siya.
Hindi si Camille ang sumira sa amin.
Si Adrian ang unang bumitaw.
Tahimik akong lumuhod sa harap ni Nico.
Namumugto ang mata niya. Hawak pa rin niya ang basag na piraso ng robot toy.
“Nico,” mahina kong sabi, “hindi masama si Mama dahil umiiyak siya.”
Hindi siya sumagot.
“May mga taong nasasaktan nang malalim. Minsan, hindi nila kayang ngumiti araw-araw. Pero hindi ibig sabihin noon, hindi ka nila mahal.”
Tumulo ang luha niya.
“Galit ka po ba sa akin?”
Napapikit ako.
Ito ang pinakamasakit.
Hindi ang pagtataksil ni Adrian.
Hindi ang panlalait ng biyenan ko.
Kundi ang makita ang anak kong nalilito kung sino ang dapat niyang mahalin.
“Hindi,” sabi ko. “Anak kita. Mahal kita. Pero hindi ibig sabihin noon, mananatili ako sa bahay na sinasaktan ako.”
Lumapit siya, parang gustong yumakap, pero natigilan. Tumingin siya kay Adrian, naghihintay ng permiso.
Doon ko lalong naintindihan kung gaano kalaki ang nasira.
Hindi lang ako ang kailangang gumaling.
Pati ang anak namin.
Tumayo ako.
“Mara,” sabi ko, “ituloy natin.”
Ipinasa ni Mara ang demand letter kay Adrian.
Temporary separation.
Exclusive use ng condo habang inaayos ang custody.
Psychological evaluation para sa mag-asawa at bata.
No contact kay Camille habang pending ang investigation sa school.
At formal filing ng legal separation, kasunod ang annulment petition.
Natawa nang mapait si Dolores.
“Akala mo ba mananalo ka? Wala kang sariling pamilya. Patay na nanay mo. Kami lang ang meron ka.”
Doon ako ngumiti.
Hindi dahil masaya ako.
Kundi dahil sa wakas, hindi na ako naniwala sa kanya.
“Hindi po,” sabi ko. “Ako ang meron ako.”
Tumahimik ang lahat.
Minsan, iyon ang unang hakbang ng kalayaan.
Hindi ang may dumating na tagapagligtas.
Kundi ang sandaling ikaw mismo ang tumayo para sa sarili mo.
Sinamahan ako ng dalawang officer palabas ng unit habang hawak ko ang maleta. Si Mara ang nagdala ng ibang dokumento. Sa likod ko, naririnig ko si Adrian na umiiyak, paulit-ulit na tinatawag ang pangalan ko.
“Lea, please! Huwag mong gawin ito! Mahal kita!”
Huminto ako sa may pintuan.
Lumingon ako sa kanya sa huling pagkakataon.
“Hindi mo ako minahal noong kailangan kong paniwalaan na ligtas ako sa’yo,” sabi ko. “Kaya ngayon, ako na ang magmamahal sa sarili ko.”
Pagkasara ng pinto, halos bumigay ang tuhod ko.
Pero hindi ako bumagsak.
Hinawakan ako ni Mara.
“Huminga ka,” sabi niya.
At sa unang pagkakataon matapos ang mahabang panahon, huminga ako nang hindi humihingi ng permiso.
Kinabukasan, naging usap-usapan sa preschool ang nangyari.
May nagpadala kay Mara ng CCTV clip mula sa café malapit sa school. Kitang-kita roon si Camille na nakaupo malapit kay Adrian, hawak ang kamay niya habang natutulog si Nico sa stroller.
Hindi ko na pinanood nang buo.
Hindi ko kailangang saktan ang sarili ko nang paulit-ulit para lang patunayan na nasaktan ako.
Ipinasa namin iyon sa school administration.
Hindi ko alam kung anong parusa ang natanggap ni Camille. Hindi na iyon ang sentro ng buhay ko.
Ang sentro ng buhay ko ngayon ay paggaling.
Lumipat ako muna sa maliit na apartment sa Pasig na malapit sa clinic ng therapist ko. Hindi maganda, hindi malaki, walang marble floor, walang chandelier, walang family portraits.
Pero tahimik.
At sa katahimikang iyon, unti-unti kong narinig muli ang sarili ko.
Sa unang linggo, hindi ko nakita si Nico. Sobrang sakit noon. May mga gabing yakap ko ang maliit niyang kumot, umiiyak ako hanggang madaling-araw.
Pero hindi na ako bumalik.
Pagkalipas ng dalawang linggo, nagsimula ang supervised visitation.
Dinala siya ni Adrian sa family center. Payat siya tingnan, puyat, parang ilang araw nang hindi maayos ang tulog.
Si Nico, tahimik.
May dala siyang maliit na paper bag.
Pag-upo niya sa harap ko, inilabas niya ang isang drawing.
Tatlong tao.
Si Papa.
Si Mama.
Si Nico.
Pero sa drawing, magkahiwalay ang bahay.
“Sorry po, Mama,” bulong niya. “Hindi ko po alam na malungkot ka pala dahil nasaktan ka.”
Pinilit kong hindi umiyak.
“Hindi mo kasalanan iyon, anak.”
“Sabi po ni Papa, mali siya.”
Napatingin ako kay Adrian.
Nakatayo siya sa malayo, hindi lumalapit. Sa unang pagkakataon, wala siyang palusot, walang drama, walang pagluhod.
Yumuko lang siya.
Sa mga sumunod na buwan, natuto kaming mabuhay sa bagong anyo ng pamilya.
Hindi kami nagkabalikan ni Adrian.
Maraming tao ang nagtanong kung bakit.
May nagsabing sayang daw.
May nagsabing kawawa ang bata.
May nagsabing dapat patawarin ko dahil “lalaki lang iyan.”
Ngunit ang pagpapatawad ay hindi palaging pagbabalik.
Minsan, ang pagpapatawad ay ang pagtigil sa paghihintay na maintindihan ka ng taong paulit-ulit kang sinira.
Nag-therapy si Nico.
Nag-therapy din ako.
Si Adrian, matapos ang court hearing, pumayag sa custody arrangement at financial support. Hindi iyon madali. May mga araw na bumabalik ang dating ugali niya. Pero sa harap ng batas, ebidensya, at malinaw na boundaries, natuto siyang hindi lahat ng luha niya ay utos na kailangan kong sundin.
Isang taon makalipas ang gabing umalis ako, bumalik ako sa Makati.
Umulan.
Malakas.
Dati, kapag naririnig ko ang patak ng ulan, naninigas ang buong katawan ko.
Pero gabing iyon, nakatayo ako sa labas ng isang coffee shop, hawak ang payong ko, habang hinihintay si Nico na sunduin mula sa art class.
Nanginginig pa rin ako nang kaunti.
Pero hindi na ako tumatakbo.
Dumating si Nico, may bitbit na painting.
“Mama,” sabi niya, “ginawa ko po ito para sa’yo.”
Binuksan niya.
Isang babae sa ilalim ng ulan.
Mag-isa siya.
Pero sa painting, hindi madilim ang paligid.
May ilaw mula sa poste.
May payong sa kamay niya.
At sa likod ng ulap, may araw na nagsisimulang sumilip.
“Ako ba ito?” tanong ko.
Tumango siya.
“Sabi ni Teacher Ana, strong daw po ang babae kasi kahit umuulan, marunong na siyang umuwi mag-isa.”
Napaiyak ako.
Hindi dahil sa sakit.
Kundi dahil sa ginhawa.
Niyakap ko ang anak ko.
Sa unang pagkakataon, hindi ko na hinanap si Adrian sa gitna ng ulan.
Hindi ko na tinanong kung darating ba siya.
Dahil sa wakas, dumating na ako para sa sarili ko.
Mensahe:
Huwag mong hayaang gamitin ng iba ang sugat mo para ikulong ka sa isang buhay na unti-unti kang pinapatay. Ang taong tunay na nagmamahal sa’yo ay hindi ka tatawaging sira dahil nasaktan ka. Tutulungan ka niyang gumaling. At kung walang gumawa noon para sa’yo, tandaan mo: puwede kang magsimula ulit. Puwede kang umalis. Puwede kang mabuhay, hindi lang para magtiis, kundi para muling maging buo.
