Akala ko, kapag ampon ka, kailangan mong laging maging mabait.

Kailangan mong ngumiti kahit takot ka.

Kailangan mong magpasalamat kahit nasasaktan ka.

Dahil isang mali mo lang… puwede ka nilang ibalik.

Ako si Mika Dela Cruz, pero bago ako naging Dela Cruz, isa lang akong batang babae mula sa isang maliit na bahay-ampunan sa Marikina. Wala akong malinaw na alaala sa mga unang taon ko roon. Ang natatandaan ko lang ay ang amoy ng lumang kumot, ang ingay ng mga batang umiiyak sa gabi, at ang paulit-ulit na takot na baka walang pumili sa akin kailanman.

Kaya noong dumating sina Tatay Ramon at Nanay Celina, akala ko nananaginip ako.

Lumuhod si Nanay sa harap ko, hawak ang isang maliit na manikang kuneho.

“Gusto mo bang umuwi kasama namin?” tanong niya, ang mga mata niya ay parang may araw sa loob.

Tumango ako, kahit nanginginig ang mga kamay ko.

Mula noon, nagkaroon ako ng sariling kama. Sariling baso. Sariling tsinelas sa pintuan. At higit sa lahat, sariling tao na tatawagin kong Nanay at Tatay.

Sobrang bait nila sa akin. Bawat gabi bago matulog, lihim akong nagdadasal.

“Lord, please… huwag Niyo po akong ibalik doon.”

Noong nalaman kong buntis si Nanay, buong gabi akong umiyak sa ilalim ng kumot. Hindi nila alam. Tahimik kong inilabas mula sa ilalim ng kama ang maliit kong maletang pula, ang parehong maletang dala ko noong unang araw ko sa bahay nila.

Akala ko, kapag lumabas na ang tunay nilang anak, hindi na nila ako kailangan.

Pero hindi iyon nangyari.

Mas lalo pa nila akong niyakap.

Nang ipanganak si Kiko, hinawakan ni Nanay ang kamay ko sa ospital at sinabi, “Ikaw ang ate niya, Mika. Ikaw ang unang anghel na dumating sa pamilya natin.”

Binuhat naman ako ni Tatay sa balikat niya at pinaikot-ikot sa hallway ng ospital.

“Ang suwerte natin kay Mika! Siya ang lucky star ng bahay na ’to!”

Sa araw na iyon, naniwala ako.

Hindi na ako bisita.

Hindi na ako batang pinahiram lang.

Pamilya na ako.

Lumaki si Kiko na makulit, maingay, at palaging nakasunod sa akin. Kapag gumagawa ako ng assignment, gumuguhit siya sa papel ko. Kapag naglalaro ako, kinukuha niya ang laruan ko. Kapag kumakain ako ng paborito kong strawberry mamon, bigla siyang susulpot at hihingi ng kalahati.

Minsan naiinis ako, pero madalas tinatawanan ko na lang.

Dahil sabi ni Nanay, “Mika, mahal ka ni Kiko kaya gusto niyang lahat ng ginagawa mo, ginagawa rin niya.”

Isang hapon, umulan nang malakas sa Marikina. Nasa sala kami ni Kiko habang nagluluto si Nanay sa kusina at si Tatay ay nasa garahe, inaayos ang motor niya.

Nilabas ko ang pinakamamahal kong laruan—isang maliit na astronaut model na binili ni Tatay sa akin mula sa isang mall sa Quezon City. Hindi iyon mamahalin, pero para sa akin, iyon ang pinakamaganda sa buong mundo.

Sabi ni Tatay noon, “Para sa batang mahilig tumingin sa langit.”

Inalagaan ko iyon nang husto. Pinupunasan ko pa ang helmet gamit ang panyo. Hindi ko pinapahiram kahit kanino.

Pero si Kiko, dahil bata pa, kinuha niya ito habang nakatalikod ako.

“Kiko, huwag!” sigaw ko.

Huli na ang lahat.

Nalaglag ang astronaut sa sahig. Nabali ang isang braso. Tumalsik ang maliit na helmet.

Parang may kung anong pumutok sa dibdib ko.

“Kiko!” sigaw ko, sabay kuha sa laruan. “Bakit mo ginawa ’yon?”

Nagulat siya. Namula ang mukha niya. “Ate… sorry…”

Pero hindi ko na narinig nang maayos.

Itinulak ko siya.

Hindi malakas, pero sapat para mapaupo siya sa sahig. Sandali siyang natigilan. Pagkatapos, humagulgol siya.

“Owaaa! Nay!”

Tumakbo si Nanay mula sa kusina. Nang makita niyang umiiyak si Kiko, agad niya itong binuhat. Sa pagmamadali niya, bahagya niya akong naitulak palayo.

“Kiko, anak, saan masakit? Nahulog ka ba? Tingnan ko nga.”

“Tulak ako ni Ate!” iyak ni Kiko.

Dumating si Tatay mula sa garahe, basang-basa ang kamay ng grasa. Nang makita niya si Kiko na humihikbi, bigla niyang hinawakan nang mahigpit ang balikat ko.

“Mika!” sigaw niya. “Ilang taon ka naming pinalaki para saktan mo lang ang kapatid mo?”

Nanigas ako.

Hindi dahil sa sakit ng hawak niya.

Kundi dahil sa tingin niya.

Galit. Matigas. Para siyang ibang tao.

“Tatay…” bulong ko.

“Ganyan ba ang ugali mo? Binibigyan ka namin ng lahat, tapos aapihin mo si Kiko?” lalo niyang diniinan ang balikat ko. “Gusto mo bang ibalik kita sa—”

“Ramon!” putol ni Nanay.

Tumigil ang mundo.

Hindi na tinuloy ni Tatay ang sinabi niya.

Pero narinig ko na.

Hindi man lumabas ang buong pangungusap, alam ko na ang dulo.

Gusto mo bang ibalik kita sa amponan?

Biglang bumalik sa tenga ko ang mga boses ng mga batang naiwan sa bahay-ampunan.

“Kapag nagka-baby sila, ibabalik ka rin nila.”

“Hindi ka naman tunay na anak.”

“Pansamantala ka lang.”

Lahat pala sila tama.

Ako lang ang tanga na naniwalang espesyal ako.

Hindi ako umiyak.

Nakatayo lang ako habang kinakarga ni Nanay si Kiko palabas ng bahay at si Tatay ay tahimik na kumuha ng susi ng kotse.

“Dadalhin lang namin siya sa clinic,” sabi ni Nanay, pero hindi siya tumingin sa akin.

Hindi rin tumingin si Tatay.

Nang magsara ang pinto, mahina lang ang tunog.

Pero sa puso ko, parang may malaking bakal na bumagsak.

Matagal akong nakatayo sa sala. Sa sahig, nakakalat pa rin ang nabaling braso ng astronaut ko.

Pinulot ko iyon, hinawakan nang mahigpit, saka dahan-dahang pumasok sa kuwarto.

Hinila ko mula sa ilalim ng kama ang maliit kong pulang maleta.

Nilinis ko ang alikabok nito gamit ang manggas ng damit ko.

Kung ibabalik nila ako, mas mabuting handa na ako.

Inilagay ko muna ang ilang damit. Hindi marami. Ayokong isipin nilang sakim ako. Isinama ko ang dilaw na bestida na binili ni Nanay noong birthday ko, ang lumang sweater na tinahi niya ang butas sa manggas, at ang pulang scarf na laging ipinapasuot niya sa akin kapag malamig.

Sunod, kinuha ko ang manikang kuneho.

Luma na iyon. Punit ang isang tenga. Pero iyon ang unang regalong ibinigay ni Nanay noong unang gabi ko sa bahay na ito.

“Para hindi ka matakot matulog,” sabi niya noon.

Kinuha ko rin ang plastic necklace na may hugis bituin. Regalo ni Tatay. May nakasulat na maliit na pangalan ko: MIKA.

Pinakahuli, kinuha ko ang family picture namin. Nasa gitna ako, yakap nina Nanay at Tatay, habang nasa likod namin ang bahay na unang beses kong tinawag na tahanan.

Binalot ko ito sa sweater para hindi mabasag.

Pagkatapos, isinara ko ang maleta.

Umupo ako sa ibabaw nito at naghintay.

Alas-siyete.

Alas-otso.

Alas-nuwebe.

Hindi pa rin sila bumabalik.

Baka binibigyan nila ako ng oras para umalis nang kusa.

Baka ayaw na nilang sila pa ang magsabi.

Tumayo ako. Tiningnan ko ang kuwarto ko sa huling pagkakataon. Nasa mesa ang assignment kong hindi tapos. Nasa bintana ang maliit na paso ng cactus na itinanim namin ni Nanay. Sabi namin, hihintayin naming mamulaklak iyon.

Hindi na pala ako aabot.

Dahan-dahan kong isinara ang pinto.

Hinila ko ang maleta palabas ng bahay.

Malamig ang hangin. Hinapit ko ang pulang scarf sa leeg ko at naglakad sa madilim na kalsada.

Hindi ko na maalala kung saan eksakto ang bahay-ampunan. Basta alam kong nasa bandang Cubao iyon, o baka mali ako. Pero naglakad pa rin ako.

Sa ikaapat na pedestrian lane, napagod na ang braso ko.

Nang nasa gitna na ako ng kalsada, biglang sumabit ang gulong ng maleta sa lubak.

Hinila ko.

Ayaw gumalaw.

Lumuhod ako para buhatin sana.

At doon, may malakas na ilaw mula sa kanan.

Napakaliwanag.

Napakalapit.

Narinig ko ang sigaw ng preno.

Pagkatapos, parang may humampas sa buong katawan ko—

At sa isang iglap, nakita kong lumipad ang pulang maleta ko sa hangin, bumukas, at kumalat sa kalsada ang mga damit, ang kuneho, ang bituin, at ang picture naming pamilya.

part2

Hindi ako nakaramdam ng sakit.

Iyon ang unang nagtaka ako.

Dapat masakit, hindi ba?

Pero ang pakiramdam ko, para akong naging magaan na papel na tinangay ng hangin. Unti-unti akong umangat. Nang idilat ko ang mga mata ko, nasa taas na ako ng kalsada.

Sa ibaba, may mga taong nagkukumpulan.

May babae na umiiyak habang nakatakip ang bibig. May lalaking paulit-ulit na nagsasabing, “Tumawag na kayo ng ambulansya!” May driver na nakaluhod sa gilid ng sasakyan niya, nanginginig, hindi makatingin sa gitna ng kalsada.

Tumingin ako roon.

May batang babae na nakahiga sa malamig na semento.

Suot niya ang pulang scarf ko.

Katabi niya ang maliit kong maleta.

Nakabukas ang zipper. Nakakalat ang mga damit ko. Ang dilaw na bestida ay nadumihan ng tubig-ulan. Ang kuneho kong punit ang tenga ay nakahiga sa kanal. Ang plastic necklace na bituin ay naputol ang tali.

At ang family picture namin…

Nabasag ang frame.

Pero kita pa rin ang mukha naming tatlo.

Ako, nakangiti.

Si Nanay, nakayakap sa akin.

Si Tatay, nakangiting parang pinakamasayang tao sa mundo.

Dumating ang ambulansya. Umiilaw ang pula at asul na ilaw sa mukha ng mga tao. Lumuhod ang mga paramedic sa tabi ng batang nakahiga. Sinubukan nila akong gisingin. Sinubukan nilang ibalik ako.

Pero hindi na ako bumalik.

Maya-maya, huminto ang isa sa kanila.

Tinakpan niya ang maliit kong katawan ng puting kumot.

Doon ko naintindihan.

Patay na ako.

Hindi ako umiyak. Siguro dahil multo na ako. Siguro dahil wala nang luha ang mga batang hindi na humihinga.

Tumingin ako sa daan.

Saan na ako pupunta ngayon?

Hindi ko alam.

Pero bago man lang tuluyang mawala, gusto ko silang makita.

Gusto kong makita sina Nanay at Tatay kahit isang beses lang.

Parang sinagot ng hangin ang iniisip ko. Nadala ako nito sa unahan ng kalsada. May nakita akong pamilyar na kotse—itim na sedan ni Tatay.

Dahan-dahan itong dumaan malapit sa pinangyarihan ng aksidente.

Sumunod ako.

Pumasok ako sa loob ng kotse, dumaan sa bintana na parang usok.

Mainit sa loob. May amoy ng fast food fries at bagong laruan. Nasa likod si Kiko, yakap ang isang remote-control jeepney na kumikislap ang ilaw.

“Ang daming tao roon,” sabi ni Nanay mula sa passenger seat. “May nangyari kaya?”

“Parang aksidente,” sagot ni Tatay, sumulyap sa side mirror. “May ambulansya.”

Nanahimik ako sa tabi ni Kiko.

Hindi nila ako nakikita.

“Nay, balik tayo sa playhouse next week ha?” sabi ni Kiko. Namumula pa ang mata niya sa pag-iyak kanina, pero masaya na siya ngayon.

“Oo naman,” sagot ni Nanay. “Pero dapat mag-sorry ka rin kay Ate Mika pag-uwi, ha? Nasira mo ang paborito niyang astronaut.”

Tumigil ang isip ko.

“Kaya nga bumili tayo nito,” sabi ni Tatay.

Inabot ni Nanay ang isang kahon mula sa malaking paper bag sa paanan niya.

Nakita ko iyon.

Isang bagong astronaut model.

Kaparehong-kapareho ng nasira.

“Grabe, Ramon,” sabi ni Nanay. “Tatlong mall ang pinuntahan natin. Buti may huling stock pa sa SM.”

“Worth it naman,” sagot ni Tatay, mahina ang boses. “Kasalanan ko rin. Nasigawan ko si Mika. Natakot siguro ang bata.”

“Hindi lang natakot,” sabi ni Nanay, may bigat sa tinig. “Narinig niya ang muntik mong sabihin.”

Hindi sumagot si Tatay.

Tumingin siya sa daan, pero nanginginig ang kamay niya sa manibela.

“Hindi ko sinasadya,” bulong niya. “Diyos ko, Celina, hindi ko talaga sinasadya. Nagulat lang ako nang makita kong umiiyak si Kiko. Hindi ko kailanman ibabalik si Mika. Anak natin siya.”

Anak natin siya.

Parang may sumabog sa dibdib ko.

Nanay opened another paper bag. May maliit na cake box sa loob.

“Binili ko rin ang strawberry cake niya,” sabi niya. “Paborito niya ito. Pag-uwi natin, ikaw ang hihingi ng tawad. Huwag mong ipapasa sa akin.”

“Oo,” sabi ni Tatay. “Luluhod ako kung kailangan.”

“May star hair clip din ako,” dagdag ni Nanay. “Kasi lately, lagi niyang tinitingnan ’yung mga bituin sa notebook niya.”

Si Kiko, na tahimik na nakikinig, yumakap sa toy jeepney niya.

“Nay, galit na galit ba si Ate?”

“Baka tampo lang,” sagot ni Nanay. “Pero yayakapin natin siya. Lahat tayo magso-sorry.”

“Sorry ako kay Ate,” bulong ni Kiko. “Hindi ko na sisirain toy niya.”

Napatingin ako sa mukha nilang tatlo.

Ang akala ko, iniwan nila ako.

Ang akala ko, pinili na nila si Kiko at tinanggal na ako sa pamilya.

Pero buong gabi pala silang naghanap ng kapalit ng laruan ko.

Bumili sila ng cake.

Bumili sila ng hair clip.

Inihanda nila ang sorry.

At ako…

Umalis ako bago ko pa marinig iyon.

Gusto kong sumigaw.

“Nandito ako! Nay! Tay! Nandito ako!”

Pero walang tunog na lumabas.

Dumating kami sa bahay.

Unang bumaba si Tatay, hawak ang kahon ng astronaut. Si Nanay naman ang may bitbit ng cake at hair clip. Si Kiko, hawak ang jeepney niya, tumakbo papunta sa pinto.

“Mika!” tawag ni Tatay, pilit masaya ang boses. “Anak, nandito na kami!”

Walang sumagot.

Binuksan nila ang pinto.

Madilim ang sala.

Nanlamig ang mukha ni Nanay.

“Mika?”

Pumasok siya sa kuwarto ko. Sumunod ako.

Nakita niya ang bakanteng kama. Ang assignment na hindi tapos. Ang drawer na nakabukas. Ang ilalim ng kama na wala nang maleta.

Nabitawan ni Nanay ang paper bag.

Nalalaglag sa sahig ang maliit na star hair clip.

“Ramon…”

Tumakbo si Tatay papasok. Nang makita niya ang silid ko, namutla siya.

“Hindi,” sabi niya. “Hindi, hindi, hindi…”

Hinila niya ang cabinet. Tiningnan ang ilalim ng kama. Tinawag ang pangalan ko sa banyo, sa kusina, sa likod-bahay.

“Mika!”

Wala.

Si Nanay, nanginginig ang kamay, kinuha ang phone niya at tumawag sa akin.

Sa labas ng bahay, sa kalsadang malayo sa amin, tumunog ang basag kong cellphone sa loob ng maletang nasa tabi ng pulis.

Hindi nila iyon narinig.

Ilang minuto pa lang ang lumipas nang may kumatok sa pinto.

Dalawang pulis.

May hawak silang maliit na pulang maleta.

Nang makita iyon ni Tatay, parang nawala ang buto sa katawan niya. Napaupo siya sa sahig.

Si Nanay, dahan-dahang lumapit.

“Sa amin po ’yan,” sabi niya, halos walang boses.

“Ma’am,” maingat na sabi ng pulis, “may batang babae pong naaksidente sa crossing malapit sa Aurora Boulevard. Nakuha po namin ang address ninyo mula sa school ID niya.”

Hindi na natapos ng pulis ang paliwanag.

Sumigaw si Nanay.

Hindi iyon simpleng iyak.

Para iyong tunog ng isang puso na pinunit sa harap ng maraming tao.

Tumakbo sila sa ospital, kahit wala na akong dapat puntahan doon.

Nakita nila ang maliit kong katawan sa malamig na silid. Tinanggal ni Nanay ang puting kumot mula sa mukha ko at agad niya akong niyakap.

“Mika, anak…” paulit-ulit niyang sabi. “Gising, anak. Nandito na si Nanay. Sorry. Sorry, anak. Hindi ka namin iiwan. Hindi ka namin ibabalik. Anak kita. Anak kita…”

Si Tatay naman ay nakaluhod sa sahig, hawak ang kamay kong malamig.

“Parusahan mo ako, Lord,” umiiyak niyang sabi. “Ako ang kunin Niyo. Huwag siya. Isang salita lang… isang salita lang ang muntik kong sabihin, pero pinatay ko na ang anak ko.”

Gusto ko siyang hawakan.

Gusto kong sabihin, “Tay, hindi mo naman sinasadya.”

Pero naalala ko ang takot ko.

Naalala ko ang mga gabi na kahit mahal nila ako, may parte pa rin sa akin na naghihintay na mawala ang lahat.

Hindi isang salita lang ang pumatay sa akin.

Matagal nang may takot sa loob ko.

Ang salitang iyon ang naging pinto palabas.

Kinabukasan, dinala nila ako pauwi sa huling pagkakataon.

Hindi na bilang batang may maletang aalis.

Kundi bilang anak na ihahatid.

Sa burol ko, inilagay ni Nanay sa tabi ko ang manikang kuneho. Tinahi niya muna ang punit nitong tenga bago ipasok sa kabaong.

Si Tatay naman ang naglagay ng bagong astronaut model sa tabi ko.

“Para may kasama kang tumingin sa mga bituin,” bulong niya.

Si Kiko, maliit pa para maintindihan ang kamatayan, umiiyak habang hawak ang naputol kong plastic necklace.

“Ate, sorry,” sabi niya. “Hindi ko na sisirain toy mo. Uwi ka na.”

Doon ako unang umiyak.

Hindi ko alam na kaya pala umiyak ng multo.

Sa mga sumunod na araw, nagbago ang bahay.

Hindi na tumugtog ng malakas si Tatay sa umaga. Hindi na kumanta si Nanay habang nagluluto. Si Kiko, gabi-gabi, kinakausap ang litrato ko.

“Good night, Ate Mika.”

Naglagay sila ng maliit na sulok sa sala para sa akin. Nandoon ang picture naming pamilya, ang star hair clip na hindi ko na nasuot, at isang sulat mula kay Tatay.

Binasa niya iyon nang malakas isang gabi.

“Mika, anak, kung may langit at naririnig mo ako, gusto kong malaman mo: hindi ka namin kinuha para punan ang bahay. Hindi ka namin minahal dahil mabait ka. Hindi ka namin anak dahil kailangan mo kaming pasayahin. Anak ka namin dahil ikaw si Mika. At habang buhay kaming hihingi ng tawad dahil hindi namin naiparamdam iyon nang sapat noong pinakakailangan mo.”

Lumapit si Nanay sa cactus sa bintana.

May maliit na bulaklak iyon.

Namukadkad sa unang pagkakataon.

Hinawakan niya ang paso at ngumiti habang umiiyak.

“Mika,” bulong niya, “tingnan mo, anak. Namulaklak na.”

Naramdaman kong unti-unting lumiwanag ang paligid ko.

Hindi ko alam kung paalam na iyon.

Pero bago ako tuluyang sumunod sa liwanag, lumapit ako sa kanila.

Hinalikan ko si Kiko sa noo.

Hinawakan ko ang kamay ni Nanay.

Yumakap ako kay Tatay mula sa likod.

Hindi nila ako nakita.

Pero sabay-sabay silang napahinto.

Parang may naramdaman sila.

“Mika?” bulong ni Nanay.

Ngumiti ako.

Sa wakas, hindi na ako takot.

Dahil kahit huli na, alam ko na ang totoo.

Hindi ako ibabalik.

Hindi ako pansamantala.

Minahal nila ako.

At kahit hindi na ako makakauwi sa kanila, dadalhin ko ang pagmamahal na iyon saan man ako dalhin ng langit.

Minsan, ang mga salitang nabibitawan sa galit ay nag-iiwan ng sugat na hindi natin agad nakikita. Kaya bago tayo magsalita sa isang batang takot maiwan, tandaan natin: ang isang bata ay hindi lang nangangailangan ng pagkain, damit, o tahanan. Kailangan niyang marinig, paulit-ulit at malinaw, na siya ay mahal, pinili, at hindi kailanman itatapon.