Noong gabing nilamon ng baha ang buong barangay namin sa Marikina, walong buwan akong buntis.

Tumawag ako sa asawa kong si Rafael Soriano, kapitan ng rescue team.

“Rafa… tulungan mo kami… hindi ko na kaya…”

Pero habang tinatangay ako ng rumaragasang tubig, hindi niya sinagot ang tawag ko.

At nang magising ako matapos ang tatlong araw sa ICU, saka ko nalaman kung bakit.

---

Pagmulat ko, puro puti ang nakita ko.

Puting kisame.

Puting kurtina.

Puting ilaw na parang hindi marunong maawa.

May tubo sa ilong ko. May benda sa mukha ko. May mabigat na sakit sa bandang tiyan ko, parang may malaking bahagi ng buhay ko ang hinugot at hindi na ibinalik.

Sinubukan kong gumalaw, pero halos hindi ko maramdaman ang katawan ko.

“Ma’am, dahan-dahan lang po.”

Boses ng nurse.

Luminga ako.

At nakita ko si Rafael.

Nakaupo siya sa tabi ng kama ko, nakayuko, hawak ang kamay ko. Pulang-pula ang mga mata niya. Ang uniporme niya ay gusot. Ang mukha niya ay pagod, parang tatlong gabi siyang hindi nakatulog.

Sa isang sandali, naniwala ako.

Naniwala akong umiiyak siya para sa akin.

Para sa anak naming babae na hindi na nakahinga.

Para sa maliit na sanggol na ilang buwan naming tinawag na Amara.

Tinangka kong pisilin ang kamay niya.

“Rafa…” halos hangin lang ang lumabas sa bibig ko. “Si Amara…”

Nag-angat siya ng tingin.

At ngumiti.

Hindi iyon ngiti ng taong nagdadalamhati.

Iyon ay ngiti ng taong matagal nang naghihintay magsabi ng totoo.

“Alam ko,” mahina niyang sabi. “Wala na siya.”

Parang may malamig na kamay na humawak sa puso ko.

“Pero may kailangan kang malaman, Lianne.”

Hindi ko maintindihan kung bakit biglang bumilis ang tibok ng dibdib ko.

Lumapit siya, halos bumubulong.

“Noong tumawag ka nang gabing iyon… puwede kitang puntahan agad.”

Nanigas ako.

“Pero hindi ako nakaalis.”

Naghanap ako ng sakit sa mata niya. Pagsisisi. Kahit konti.

Wala.

“Kasama ko si Mikaela.”

Sandaling tumigil ang mundo.

Si Mikaela Ramos.

Ang babaeng iniligtas ko limang taon na ang nakalipas mula sa isang illegal recruitment syndicate sa Quezon. Ang babaeng pinatira ko sa bahay namin dahil wala siyang pamilya. Ang babaeng pinaaral ko, pinakain, binihisan, at itinuring na parang tunay kong kapatid.

“Rafa…” nanginginig ang labi ko.

Huminga siya nang malalim, parang siya pa ang nahihirapan.

“Matagal na kami, Lianne. Limang taon.”

Kung may natira mang lakas sa katawan ko, doon iyon tuluyang gumuho.

Limang taon.

Habang pinagluluto ko siya.

Habang pinapahiram ko siya ng damit.

Habang tinatawag niya akong “Ate.”

Habang hinahaplos ni Rafael ang tiyan ko gabi-gabi at nangangakong magiging mabuti siyang ama.

“Kaya noong tumatawag ka,” patuloy niya, “hindi ko sinagot. Akala ko exaggeration lang. Akala ko kaya mong maghintay.”

Napatingin ako sa kamay kong puno ng tusok ng suwero.

“Kaya kong maghintay?” bulong ko.

Ang mga alaala ay bumalik na parang hampas ng baha.

Ako, nakakapit sa poste ng tindahan, kalahati ng katawan ko nasa tubig.

Ako, hawak ang tiyan ko habang sumisigaw sa ulan.

Ako, paulit-ulit na tumatawag sa kanya habang nawawala ang signal.

Ako, nararamdaman ang huling kilos ng anak ko sa loob ng tiyan ko.

Pagkatapos, wala na.

“Kaya kong maghintay?” inulit ko, mas mahina.

Umupo siya nang tuwid.

“Hindi ko sinasabing tama ang nangyari. Pero wala na tayong magagawa. Sabi ng doktor, masyadong malala ang pinsala sa katawan mo. Kinailangan nilang alisin ang matris mo para mabuhay ka.”

Hindi ako nakahinga.

Wala na si Amara.

Wala na rin ang kakayahan kong magkaanak muli.

At ang lalaking dapat sana’y sumagip sa amin ang nagsabi nito na parang nagbabasa lang ng report.

“Pero may magandang balita,” dagdag niya.

Magandang balita?

“Si Mikaela, buntis.”

Kung hindi lang ako nakahiga, baka bumagsak ako.

“Katuklas lang kanina.”

Tiningnan niya ako nang diretso.

“Guilty siya sa nangyari. Sabi niya, kung gusto mo… puwede mong palakihin ang bata. Parang kabayaran sa nawala sa’yo.”

May kung anong pumutok sa loob ko.

Hindi malakas.

Tahimik.

Pero iyon ang pinakamasakit na tunog na narinig ko sa buong buhay ko.

Kabayaran?

Ang anak niya sa asawa ko ang ipapalit sa anak kong namatay sa baha?

Nanginginig ang buong katawan ko.

“Hayop ka,” bulong ko.

Kumunot ang noo niya.

“Lianne, huwag kang dramatic. Kakagising mo lang. Baka emotional ka lang dahil sa operation.”

“Lumabas ka.”

“Hindi puwede. Kailangan nating pag-usapan ito nang maayos.”

“Lumabas ka!”

Sumakit ang sugat ko sa pagsigaw. Pumasok ang nurse, pero inunahan siya ni Rafael.

“Okay lang po. Mag-asawa kami.”

Mag-asawa.

Parang biglang naging sumpa ang salitang iyon.

Bumukas ang pinto.

At pumasok si Mikaela.

Nakasuot siya ng puting blouse, maayos ang buhok, namumula ang mata na parang tunay siyang nag-alala. Hawak niya ang maliit na bag na dati kong ibinigay sa kanya noong graduation niya.

“Ate Lianne…”

Napatitig ako sa kanya.

Lumapit siya, umiiyak.

“Salamat sa Diyos, gising ka na. Akala ko mawawala ka na rin sa amin.”

Sa amin.

Lumuhod siya sa tabi ng kama ko at hinawakan ang kamay ko.

“Ate, patawarin mo ako. Hindi ko sinadya. Mahal ko lang talaga siya.”

Mahal.

Hindi ko alam kung alin ang mas masakit—ang pagtataksil niya, o ang kapal ng mukha niyang humingi ng awa sa tabi ng kama kung saan ako nawalan ng anak.

Hinaplos niya ang tiyan niya.

Isang maliit na galaw.

Pero nakita ko.

Nakita ko ang kinang sa mata niya.

Hindi iyon guilt.

Tagumpay iyon.

“Ate,” mahina niyang sabi, “huwag mong sisihin si kuya Rafael. Ako ang may kasalanan. Kung gusto mo, aalagaan kita. Ako mismo ang mag-aalaga sa’yo hanggang gumaling ka.”

Bigla akong natawa.

Mahina muna.

Pagkatapos, masakit.

Hanggang sa napaluha ako.

“Aalagaan mo ako?” sabi ko. “Gaya ng pag-aalaga ko sa’yo?”

Namuti ang mukha niya.

Tumayo si Rafael.

“Lianne, tama na.”

Pero hindi na ako tumingin sa kanya.

Tiningnan ko si Mikaela.

“Sabihin mo sa akin ang totoo. Noong gabing tumawag ako… narinig mo ba?”

Nanahimik siya.

Isang segundo.

Dalawa.

Sapat na iyon.

“Alam mo,” sabi ko. “Alam mong nasa panganib ako.”

Lumuha siya, pero hindi siya nakasagot.

Biglang may ingay sa labas ng silid.

Mga yabag.

Mga boses.

May kumatok.

Bago pa makapagsalita si Rafael, bumukas ang pinto.

Pumasok ang isang lalaking naka-barong, may kasamang dalawang pulis at isang babae na may hawak na folder.

Kilala ko siya.

Si Atty. Beatriz Manalo, ang abogado ng pamilya ko.

Napatayo si Rafael.

“Ano’ng ginagawa n’yo rito?”

Hindi siya pinansin ni Atty. Beatriz.

Lumapit siya sa akin, mabigat ang mukha.

“Lianne,” sabi niya, “gising ka na. Mabuti.”

Pagkatapos ay tumingin siya kay Rafael.

“Captain Soriano, kailangan naming kausapin ka tungkol sa rescue log, deleted calls, at isang audio recording noong gabi ng baha.”

Napatigil ang paghinga ni Rafael.

At sa unang pagkakataon mula nang magising ako…

nakita ko siyang natakot.

part2

Napatitig si Rafael kay Atty. Beatriz na para bang hindi niya narinig nang tama ang sinabi nito.

“Audio recording?” ulit niya.

Hindi gumalaw ang mukha ng abogado ko.

“Oo. Recording.”

Si Mikaela, na kanina ay umiiyak sa tabi ko na parang sugatang anghel, biglang nanlamig ang pisngi. Ang kamay niya, na kanina ay nakapatong sa tiyan niya, dahan-dahang bumaba.

Ako mismo, kahit halos wala nang lakas, napatingin kay Atty. Beatriz.

Hindi ko alam ang sinasabi niya.

Wala akong naaalalang recording.

Ang naaalala ko lang ay ulan, putik, malamig na tubig, at ang boses ko sa telepono habang nagmamakaawa.

“Atty…” mahina kong sabi.

Lumapit siya sa akin at inilapag ang kamay sa rail ng kama.

“Noong na-rescue ka, hawak mo pa rin ang cellphone mo. Basag ang screen, pero nagre-record pa rin.”

Parang may malayong kulog na gumulong sa loob ng dibdib ko.

“Hindi lang calls ang nakuha namin. May voice recording mula sa emergency shortcut app mo.”

Napapikit ako.

Naalala ko.

Ilang buwan bago ang bagyo, pinilit ako ng kapatid kong si Nico na maglagay ng emergency recorder sa phone ko. Kapag pinindot nang tatlong beses ang power button, awtomatikong magre-record at magsesend ng location sa naka-save na contacts.

Ginawa ko iyon para sa seguridad ko.

Hindi ko inakalang iyon pala ang magiging saksi sa gabing pinatay nila ang huling tiwala ko.

Lumunok si Rafael.

“Hindi admissible ‘yan. Private conversation ‘yan.”

Ngumiti nang malamig si Atty. Beatriz.

“Private? Tinatawag ka ng buntis mong asawa para sagipin siya sa sakuna. Kapitan ka ng rescue team. May duty ka. At base sa initial review, hindi lang simpleng kapabayaan ang nangyari.”

Lumapit ang isang pulis.

“Captain Rafael Soriano, iniimbitahan ka naming sumama sa presinto para sa imbestigasyon kaugnay ng dereliction of duty, falsification of rescue response log, at posibleng obstruction.”

“Hindi ninyo ako puwedeng kunin dito,” sigaw ni Rafael. “Asawa ko siya. Hindi siya magsasampa ng kaso laban sa akin.”

Lahat ng mata ay napunta sa akin.

Ramdam ko ang kirot sa bawat hinga.

Ang sugat ko ay parang muling bumubukas.

Pero sa unang pagkakataon mula nang magising ako, may kung anong matigas na bagay na bumangon sa loob ko.

Hindi lakas.

Hindi galit lang.

Isang desisyon.

Tiningnan ko si Rafael.

“Akala mo ba, pagkatapos mong ipagpalit ang buhay ng anak natin sa kasiyahan mo, tatahimik pa rin ako dahil asawa kita?”

Namula ang mukha niya.

“Lianne, huwag mong sirain ang buhay ko. Lahat nagkakamali.”

“Hindi pagkakamali ang limang taon.”

Napatingin ako kay Mikaela.

“Hindi aksidente ang pagsagot mo sa telepono ko at pagpatay nito habang sumisigaw ako.”

Nanlaki ang mata niya.

“Hindi ko—”

“May recording,” putol ko.

Tumahimik siya.

At iyon ang pinakamalakas niyang pag-amin.

Binuksan ni Atty. Beatriz ang folder.

“May isa pa, Lianne. May kopya rin ng rescue dispatch record. Noong 8:42 PM, naitala ang distress call mula sa area ninyo. Ang unit ni Rafael ang pinakamalapit. Pero sa log, isinulat niyang ‘no civilian trapped, cleared area.’”

Napatitig ako sa kanya.

Cleared area.

Habang nakakapit ako sa poste.

Habang binubuhat ko ang tiyan ko para hindi malubog.

Habang ang anak ko ay unti-unting nawawala.

Isinulat niya: cleared area.

“Bakit?” tanong ko.

Hindi siya sumagot.

“Bakit mo ginawa iyon?” ulit ko. “Kung ayaw mo na sa akin, sana iniwan mo na lang ako. Pero bakit pati anak natin?”

Nanginginig ang panga ni Rafael.

“Dahil pagod na ako!”

Biglang natahimik ang buong silid.

Lumabas din sa wakas ang tunay niyang mukha.

“Pagod na akong laging ikaw ang mabait. Ikaw ang tumutulong. Ikaw ang tama. Lahat ng tao, pinupuri ka. Si Lianne na mapagbigay. Si Lianne na matapang. Si Lianne na nagligtas kay Mikaela. Kahit sa bahay natin, pakiramdam ko anino lang ako.”

Napangiti ako sa sakit.

“Kaya pinarusahan mo ako?”

Hindi siya sumagot.

Si Mikaela naman, nanginginig na lumapit sa kanya.

“Rafa, tama na…”

Pero lumingon siya rito.

“At ikaw,” sabi niya, “huwag kang umarte na biktima. Ikaw ang unang lumapit sa akin. Ikaw ang nagsabing kung hindi dahil kay Lianne, habangbuhay kang magiging kawawa.”

Pumutla si Mikaela.

Bigla niyang binitawan ang braso nito.

“Ate, hindi totoo ‘yan. Sinamantala niya ako. Nalito lang ako. Mahal kita bilang ate.”

Tiningnan ko siya.

Minsan, ang pinakamalupit na bagay sa pagtataksil ay hindi ang ginawa nila.

Kundi ang paraan ng pagpilit nilang iparamdam sa’yo na kasalanan mo pa ang sakit.

“Mikaela,” sabi ko, mahina pero malinaw. “Noong gabing kinuha kita sa Quezon, hawak mo ang kamay ko at sinabi mong kahit kailan hindi mo kakalimutan ang ginawa ko.”

Tumulo ang luha niya.

“Hindi ko nakalimutan.”

“Nakalimutan mo,” sagot ko. “Kasi kung naalala mo, hindi mo hahayaang mamatay ang anak ko habang nakahiga ka sa tabi ng asawa ko.”

Napapikit siya.

Wala na siyang masabi.

Lumapit ang pulis kay Rafael.

“Sir, kailangan na po nating umalis.”

Tinulak niya ang kamay ng pulis.

“Hindi ako kriminal!”

Sa puntong iyon, isang matinis na boses ang sumabat mula sa pinto.

“Hindi ka kriminal? E ano ka?”

Nilingon namin ang pinto.

Si Mama.

Si Teresa Valdez, ang babaeng bihirang magtaas ng boses, nakatayo roon na parang bagyong matagal nang naghihintay bumuhos.

Kasama niya si Nico, ang kapatid kong lalaki.

Namamaga ang mata ni Mama, pero tuwid ang tindig niya.

“Alam mo ba kung paano namin nakita ang anak ko?” tanong niya kay Rafael. “Nakabaon sa putik. Yakap ang tiyan niya. Kahit halos wala na siyang malay, ang sinasabi niya pa rin pangalan mo.”

Napayuko si Rafael.

“Ma—”

“Huwag mo akong tawaging Ma,” putol niya. “Hindi anak ang tawag sa lalaking kayang iwan ang buntis niyang asawa sa baha.”

Lumapit si Nico kay Mikaela.

“Ikaw naman,” malamig niyang sabi, “pinatira ka namin sa bahay. Pinag-aral ka ni Ate. Pinagkatiwalaan ka namin. Tapos ngayon, gusto mo pang ipasa sa kanya ang anak mo na parang donasyon?”

Umiyak si Mikaela.

“Hindi ko naman ginusto na mawala ang baby niya…”

Sumabog ang katahimikan sa dibdib ko.

“Pero ginusto mong kunin ang buhay ko.”

Napatingin siya sa akin.

“Ate, hindi.”

“Ginusto mong kunin ang asawa ko. Bahay ko. Pamilya ko. At ngayon gusto mong pati awa ng tao makuha mo.”

Napalunok siya.

“Pero hindi mo makukuha ang pangalan ng anak ko.”

Tumulo ang luha ko, pero hindi na iyon luha ng pagkatalo.

“Si Amara ang anak ko. Hindi siya mapapalitan. Kahit kailan.”

Ilang segundo, walang nagsalita.

Pagkatapos, humakbang si Rafael palapit sa akin.

“Lianne, pakiusap. Mag-usap tayo nang tayong dalawa lang. Kaya nating ayusin ito.”

Napatingin ako sa lalaking minahal ko ng walong taon.

Dating siya ang pahinga ko.

Dating siya ang iniisip kong uuwian ko habang buhay.

Ngayon, siya na ang pinakamatinding sakunang dumaan sa akin.

“Wala nang tayo,” sabi ko.

Parang sinampal siya ng katahimikan.

“Mula ngayon, ang kakausapin mo ay abogado ko.”

Tumango si Atty. Beatriz sa mga pulis.

At sa harap ko, sa loob ng silid kung saan akala nila’y wala na akong boses, kinuha nila ang lalaking minsang tinawag kong tahanan.

Habang inilalabas si Rafael, bigla siyang lumingon.

“Lianne, kapag kinasuhan mo ako, mawawala lahat sa akin!”

Tiningnan ko siya nang matagal.

“Dapat inisip mo ‘yan noong pinatay mo ang tawag ko.”

Hindi na siya nakasagot.

Nang maisara ang pinto, saka ko naramdaman ang bigat ng pagod.

Hindi pa tapos ang laban.

Sa totoo lang, nagsisimula pa lang.

Sumunod na mga linggo, naging laman ng balita ang kaso.

Rescue captain, iniimbestigahan matapos mabunyag na inabandona ang buntis na asawa sa kasagsagan ng baha.

Ayaw kong makita ang mukha ko sa TV.

Ayaw kong marinig ulit ang recording.

Pero kailangan.

Kailangan kong tumayo hindi lang para sa sarili ko, kundi para kay Amara.

Sa hearing, dinala ako sa wheelchair. Nakasuot ako ng simpleng itim na dress, may manipis na scarf para takpan ang peklat sa leeg. Ang mukha ko, kahit may mga bakas pa ng sugat, hindi ko na tinakpan.

Hindi na ako nahiya sa mga peklat ko.

Hindi ako ang dapat mahiya.

Nandoon si Rafael, nakayuko, wala na ang yabang ng uniporme.

Nandoon din si Mikaela, maputla, halos hindi makatingin sa akin.

Pinatugtog ang recording.

Una, ingay ng ulan.

Pagkatapos, boses ko.

“Rafa… please… ang tubig… hindi ko na kaya…”

Narinig ko ang sarili kong humihikbi.

Narinig ko ang hangin.

Narinig ko ang saglit na katahimikan nang may sumagot sa kabilang linya.

Pagkatapos, boses ni Mikaela.

“Patayin mo na. Nakakasira siya ng mood.”

Isang tunog.

Click.

Nawala ang tawag.

Sa courtroom, may mga napasinghap.

Si Mama, napahawak sa rosaryo.

Ako naman, hindi umiyak.

Tapos na ang panahong lalamunin ako ng iyak.

Sunod na pinakita ang dispatch log, CCTV ng subdivision gate kung saan makikitang hindi umalis ang sasakyan ni Rafael sa oras ng distress call, at testimonya ng dalawang rescuer na inutusan niyang pumunta sa ibang area kahit mas malapit sila sa amin.

Isa sa kanila, si Jun Alvarez, tumayo sa witness stand.

“Sir Rafael told us the Valdez residence was already clear,” sabi niya. “But later, when we saw the news, we realized Ma’am Lianne was there. We wanted to report it, but we were afraid.”

Tinanong siya ng abogado ni Rafael, “Bakit ngayon ka lang nagsalita?”

Tumikhim si Jun.

“Kasi may namatay na bata. At hindi ko kayang mabuhay na tahimik habang alam kong may tinakpan kami.”

Sa araw na iyon, hindi pa tapos ang kaso.

Pero natapos ang panloloko.

Sa labas ng korte, sinubukan akong lapitan ni Mikaela.

“Ate Lianne…”

Huminto ako sa wheelchair.

Hindi ako lumingon.

“Patawarin mo ako,” iyak niya. “Wala na akong pupuntahan. Iniwan na rin ako ni Rafael. Galit lahat sa akin. Buntis ako.”

Doon ako humarap.

Tiningnan ko siya mula ulo hanggang paa.

Minsan, may awa pa rin sa puso ko. Hindi dahil karapat-dapat siya. Kundi dahil ayokong maging katulad nila.

“Hindi kita sisiraan sa anak mo,” sabi ko. “Hindi ko siya idadamay sa kasalanan mo.”

Umangat ang mukha niya, may bahid ng pag-asa.

“Pero hindi na rin kita ililigtas.”

Nabitawan niya ang hininga.

“Lahat ng perang ipinadala ko sa’yo noon, tulong iyon. Hindi utang. Pero ang tiwala na sinira mo, hindi ko na ibabalik.”

“Ate…”

“Hindi na ako ate mo.”

Dahan-dahang tumango si Nico at itinulak ang wheelchair ko palayo.

Sa likod ko, narinig ko siyang humagulgol.

Pero sa unang pagkakataon, hindi ako bumalik.

Lumipas ang mga buwan.

Nagpatuloy ang kaso. Natanggal si Rafael sa serbisyo. Naharap siya sa mga kasong administratibo at kriminal. Hindi naging madali. Maraming araw na nagigising ako sa tunog ng ulan kahit tirik ang araw. Maraming gabi na hinahanap ng kamay ko ang tiyan kong wala nang laman.

Pero unti-unti, natutunan kong huminga nang hindi humihingi ng pahintulot sa sakit.

Pinagawa ko ang maliit na memorial para kay Amara sa isang tahimik na hardin sa Antipolo.

Isang simpleng puting bato.

Nakasulat:

Amara Elise Valdez
Minahal bago pa man makita.
Hindi nawala. Umuwi lang sa liwanag.

Doon ako madalas pumunta tuwing umuulan.

Hindi para maalala ang pagkawasak ko.

Kundi para maalala na minsan, kahit tinangay ka ng baha, may bahagi sa’yo na hindi kayang lunurin.

Isang hapon, habang nakaupo ako sa tabi ng memorial, dumating si Mama dala ang payong at mainit na taho.

“Anak,” sabi niya, “may tumawag ulit mula sa women’s shelter. Gusto raw nilang malaman kung handa ka nang magsalita sa seminar nila.”

Matagal akong natahimik.

Noon, ang akala ko, ang pagiging malakas ay ang hindi pag-iyak.

Ngayon alam ko na.

Ang tunay na lakas ay ang pag-iyak, tapos bukas, pipiliin mo pa ring bumangon.

Tumango ako.

“Sabihin mo oo.”

Ngumiti si Mama, pero umiiyak ang mata niya.

“Sigurado ka?”

Hinaplos ko ang pangalan ni Amara sa bato.

“Oo. Kung may isang babaeng makarinig ng kuwento ko at maisip niyang may karapatan siyang lumayo sa taong nananakit sa kanya… sapat na iyon.”

Pagkatapos ng ilang linggo, tumayo ako sa harap ng isang maliit na grupo ng kababaihan sa Quezon City.

May mga inang iniwan.

May mga asawang niloko.

May mga babaeng akala nila wala nang halaga dahil may nawala sa katawan, pamilya, o pangarap nila.

Huminga ako nang malalim.

“Ako si Lianne Valdez,” sabi ko. “Akala ko noon, ang pinakamasakit na bagay ay mawalan ng anak.”

Tumigil ako sandali.

“Pero natutunan ko, mas masakit ang mawalan ng sarili habang pinipilit mong iligtas ang mga taong paulit-ulit kang nilulunod.”

Tahimik silang nakinig.

“Hindi ko na maibabalik ang nawala sa akin. Hindi ko na mabubuo ang pamilyang pinangarap ko. Pero kaya kong buuin ang sarili ko. At kung kaya ko, kaya n’yo rin.”

Sa likod ng silid, nakita ko si Mama at Nico.

Nakangiti sila.

At sa unang pagkakataon matapos ang baha, hindi ko na naramdaman na biktima lang ako ng isang trahedya.

Ako ay saksi.

Ako ay buhay.

Ako ay babae na minsang iniwan sa gitna ng rumaragasang tubig—

pero natutong lumangoy pabalik sa sarili.

Mensahe sa mga mambabasa:
Minsan, ang taong inaasahan mong sasagip sa’yo ang siyang hihila sa’yo pababa. Kapag nangyari iyon, huwag mong isipin na katapusan mo na. Ang pagkawala, pagtataksil, at sakit ay hindi sukatan ng halaga mo. May mga sugat na hindi man ganap na nawawala, nagiging paalala na nakaligtas ka. At ang babaeng nakaligtas, kapag natutong piliin ang sarili, ay hindi na madaling lunurin kahit ng pinakamalakas na baha.