Noong sampung linggo akong buntis, pinauwi ako ni Mama para linisin ang magiging nursery ng ate kong nagdadalang-tao ng kambal.
Noong sampung linggo akong buntis, pinauwi ako ni Mama para linisin ang magiging nursery ng ate kong nagdadalang-tao ng kambal.
Buong pamilya namin, iisa ang paniniwala: may malubhang allergy sa alikabok si Ate.
Kaya mula pagkabata, ako ang naglilinis ng kama niya, mesa niya, pati classroom niya.
Ang hindi nila alam—o ayaw nilang malaman—ako pala ang totoong may sakit.
At nang araw na iyon, muntik nang mawala hindi lang ako… kundi pati ang batang dinadala ko.
“Bianca, bilisan mo. Hindi puwedeng makalanghap ng alikabok ang ate mo.”
Pagpasok ko pa lang sa bahay namin sa Antipolo, isiniksik na ni Mama sa kamay ko ang basang basahan.
Nasa sala ang ate kong si Clarisse, nakaupo sa sofa habang hinahaplos ang tiyan niya.
Labing-apat na linggo na siyang buntis ng kambal.
Ako naman, sampung linggo.
Hindi ko pa sinasabi sa pamilya.
Balak sana naming mag-asawang si Rafael na hintayin munang maging stable ang pagbubuntis bago ipaalam.
“Ma,” mahina kong sabi, “medyo masama pakiramdam ko ngayon.”
Sumimangot siya.
“Masama ang pakiramdam? Ate mo nga dalawa ang dinadala, hindi nagrereklamo.”
Napatingin sa akin si Clarisse.
Mamula-mula agad ang mga mata niya.
“Okay lang, Ma. Ako na lang maglilinis. Baka ayaw lang talaga ni Bianca akong tulungan.”
Ayan na naman.
Ang paborito niyang paraan.
Kaunting luha.
Kaunting panginginig ng boses.
At ako na agad ang masama.
Napabuntong-hininga si Mama.
“Narinig mo? Buntis na nga ang ate mo, pinaparamdam mo pang pabigat siya.”
Kaya nanahimik ako.
Nagsuot ako ng mask at nagsimulang maglinis.
Lumang kahon.
Lumang libro.
Mga kumot na ilang taon nang hindi nagagamit.
Habang lumilipas ang oras, nagsimulang mamula ang balat sa braso ko.
Maya-maya, kumalat ang makating pantal hanggang leeg.
Sumikip ang dibdib ko.
Pahirap nang pahirap ang paghinga.
“Ma… kailangan ko yatang tumigil.”
Hindi man lang siya lumingon.
“Kaunting bungang-araw lang ’yan. Magpahinga ka pagkatapos.”
Huminga ako nang malalim.
Pero sa halip na hangin, parang alikabok ang dumiretso sa lalamunan ko.
Napauubo ako nang sunod-sunod.
Nahilo.
Napaatras.
At naupo ako sa sahig sa tapat ng pinto ng kuwarto.
Doon ko narinig ang boses ng bayaw kong si Carlo.
“Clarisse, sigurado ka bang okay lang ’to?”
Mahina ang boses niya.
“Kanina pa namumula si Bianca.”
Sumagot ang ate ko.
At sa tono niya, walang bakas ng panghihina.
“Arte lang ’yon.”
Nanigas ako.
“Ano?”
“Simula bata pa kami, matibay naman ’yan. Inuubo buong gabi, pumapasok pa rin kinabukasan.”
Saglit na natahimik si Carlo.
“Teka… hindi ka ba talaga hinihika dahil sa alikabok?”
Tumawa si Clarisse.
Mahina.
Pero malinaw na malinaw sa akin.
“Hindi.”
Parang bumagal ang mundo.
“Eh ’yung inhaler mo?”
“Breath spray lang ’yon.”
Natahimik ako.
Dalawampung taon.
Dalawampung taon akong gumigising nang maaga para maglinis ng classroom niya.
Ako ang nagpapaaraw ng kutson niya.
Ako ang naglilinis ng condo bago ang kasal niya.
Ako ang umuubo nang buong gabi habang sinasabihan ni Mama na nag-iinarte lang ako.
At lahat ng iyon…
dahil ayaw lang palang maglinis ng ate ko.
“Kahit kailan naman hindi nila nalaman,” patuloy ni Clarisse. “Basta may iyak, naniniwala agad si Mama.”
Mahigpit kong hinawakan ang cellphone ko.
Binuksan ko ang voice recorder.
At pinindot ang record.
Makalipas ang ilang minuto, lumabas si Clarisse.
“Sis? Bakit nasa sahig ka?”
Biglang bumalik ang maamo niyang mukha.
Ngumiti ako nang bahagya kahit halos wala na akong hangin.
“Ate… nasaan ’yung inhaler mo?”
Napahawak siya agad sa bulsa ng cardigan niya.
Isang maliit na kilos.
Pero nakita ko.
Alam kong narinig niyang kahina-hinala ang tanong ko.
Bago pa siya makasagot, lumabas si Mama.
“Bianca, huwag ka nang drama. May dalawang bag pa ng lumang bedsheet sa kusina.”
“Pupunta ako sa ospital.”
“Ano na naman?”
“Hindi ako makahinga.”
Inirapan niya ako.
“Alikabok lang ’yan.”
Hindi ko tinanggap ang basahang iniabot niya.
Nahulog iyon sa sahig.
Tumalsik ang maruming tubig sa tsinelas niya.
Biglang nagdilim ang mukha niya.
“May asawa ka na lang, marunong ka nang sumagot sa nanay mo?”
“Mama, tigilan mo na—”
Hindi ko natapos.
Tinulak niya ako palayo.
Tumama ang likod ko sa shoe cabinet.
At biglang kumirot ang puson ko.
Napahawak ako sa tiyan.
“Wag ninyo akong hawakan.”
Tumawa si Mama nang malamig.
“Akala mo naman mababasag ka.”
At eksaktong sandaling iyon, bumukas ang pinto.
Pumasok si Rafael, hawak ang tumbler na naiwan ko sa kotse.
Pagkakita niya sa akin—maputla, hingal, nakahawak sa puson—namutla rin siya.
“Bianca!”
Tumakbo siya sa akin.
Hinawakan niya ang leeg ko.
Ang mga kamay ko.
Pagkatapos ay tiningnan niya ang mga pantal.
“Ano’ng nangyari?”
“Kunting alikabok lang,” sagot ni Mama.
Hindi siya pinansin ni Rafael.
Binalot niya ako ng jacket at binuhat palabas.
Habang dumaraan kami sa sala, napatingin ako sa mga lumang kahon sa tabi ng bagong crib.
Nandoon ang elementary notebooks ko.
Mga medalya.
Lumang damit.
Mga litrato ko.
Bigla kong naintindihan.
Hindi lang nila ako pinauwi para maglinis ng nursery.
Pinauwi nila ako para ako mismo ang magligpit ng lahat ng bakas na minsan ay naging anak din ako sa bahay na iyon.
“Bukas alas-diyes bumalik ka!” sigaw ni Mama mula sa pinto. “Gagawing kuwarto ng yaya ang dati mong study room!”
Hindi lumingon si Rafael.
“Hindi na babalik ang asawa ko rito.”
Sa ER, bumaba nang husto ang oxygen level ko.
Dinala nila ako agad sa nebulization at oxygen support.
Nang lumabas ang resulta, seryoso ang mukha ng doktor.
“Allergic asthma triggered by dust mites.”
Napapikit ako.
Parang may isang pirasong puzzle sa buhay ko na biglang nagkasya.
“Matagal na po ba siyang may ganitong sintomas?” tanong ng doktor.
“Opo,” sagot ko.
“Hindi po kayo na-check noon?”
Tumawa ako nang mahina.
“Ang sabi ng nanay ko, bungang-araw lang.”
Hindi sumagot ang doktor.
Pagkatapos ay tumingin siya sa prenatal record ko.
“Sampung linggo ang pagbubuntis ninyo. May fetal heartbeat pa naman, pero dahil sa matinding hypoxia at pananakit ng puson, kailangan kayong i-admit for threatened miscarriage observation.”
Naupo si Rafael sa tabi ng kama.
Hinawakan niya ang paa ko.
Nanginginig ang kamay niya.
“Bianca…”
Tumulo ang luha niya.
“Muntik ka nilang patayin.”
Umilaw ang cellphone ko.
Family group chat.
Message ni Mama:
“Nagdrama na naman si Bianca at nagpunta sa ospital. Baka naiinggit lang kay Clarisse.”
Sumunod ang voice message ni Clarisse.
“Ma, huwag mo siyang pagalitan. Baka nalulungkot lang siya dahil buntis ako ng kambal.”
Nagsunod-sunod ang sagot ng mga kamag-anak.
“Intindihin mo na lang ate mo, Bianca.”
“Buntis siya. Delikado sa alikabok.”
“Malakas ka naman.”
Tumingin sa akin si Rafael.
“Ipadala natin ang medical report. Sabihin nating buntis ka.”
Umiling ako.
“Hindi pa.”
“Bakit?”
Binuksan ko ang cloud storage.
Naka-upload na roon ang recording.
Tinitigan ko ang file.
Pagkatapos ay sinabi ko ang bagay na ikinatahimik niya.
“May kailangan pa akong kunin sa bahay.”
“Ano?”
Tumingin ako sa kanya.
“Ang lumang medical folder ni Papa.”
“Bakit?”
Huminga ako nang dahan-dahan.
“Dahil bago siya namatay, may sinabi siyang hindi ko pinaniwalaan.”
“Ano’ng sinabi niya?”
Pinikit ko ang mga mata ko.
At sa unang pagkakataon matapos ang mahigit dalawampung taon, malinaw kong naalala ang huling babala ng tatay ko.
“Bianca… hindi lang tungkol sa hika ang kasinungalingan ng ate mo.”
PARTE2
Napaupo nang tuwid si Rafael.
“Ano’ng ibig sabihin no’n?”
“Hindi ko alam,” sagot ko. “Labimpito ako noon. May sakit na si Papa. Akala ko naguguluhan lang siya dahil sa gamot.”
Bago siya namatay, ilang beses niyang tinangkang makipag-usap sa akin nang kami lang.
Pero laging pumapasok si Mama.
Laging may dahilan.
Laging napuputol.
Isang gabi, hinawakan niya ang kamay ko at sinabi:
“Kapag may nangyari sa akin, hanapin mo ang blue folder sa lumang cabinet ko.”
Hindi ko ginawa.
Dahil pagkatapos ng libing, sinabi ni Mama na puro lumang resibo lang daw iyon.
Ngayon, wala na akong tiwala sa anumang sinabi niya.
Kinabukasan, bawal pa akong lumabas ng ospital.
Kaya si Rafael ang pumunta.
Hindi siya pumasok nang basta-basta.
Kasama niya ang pinsan kong si Mia, ang isa sa kakaunting kamag-anak na hindi sumali sa panghuhusga sa group chat.
Video call ako habang naghahanap sila.
“Dati raw study room mo ’to?” tanong ni Mia habang itinututok ang camera.
Halos wala nang natira.
Tinanggal na ang bookshelf.
Naka-stack ang mga lumang gamit ko sa hallway.
Para bang may taong nagmamadaling burahin ang dating ako.
“Sa cabinet sa ilalim ng lumang desk ni Papa,” sabi ko.
Binuksan ni Rafael ang kahoy na cabinet.
Wala.
“Baka tinapon na.”
“May false bottom,” sabi ko.
Natahimik siya.
“Inangat iyon ni Papa noon para ipakita sa akin.”
Tinanggal ni Rafael ang manipis na kahoy sa ilalim.
At naroon.
Isang kupas na blue folder.
May pangalan ko.
BIANCA MARIE SANTOS — PEDIATRIC RECORDS
Nang makita ko iyon sa screen, nanlamig ang mga daliri ko.
Binuksan ni Rafael.
May mga reseta.
Chest X-ray requests.
Allergy test recommendation.
At isang sulat mula sa pediatrician noong siyam na taong gulang ako.
Binasa ni Mia nang malakas.
“Recurrent wheezing, chronic cough after dust exposure, probable allergic asthma. Strongly advised pulmonary evaluation.”
Natahimik kaming tatlo.
May pirma sa baba.
Parent informed: Evelyn Santos.
Pangalan ni Mama.
Alam niya.
Hindi niya lang pinansin.
Pero hindi iyon ang pinakamasakit.
Sa susunod na page, may isa pang note.
“Mother declined referral. States symptoms are exaggerated and resources are being prioritized for older daughter’s respiratory condition.”
Napapikit ako.
Ibig sabihin, hindi lang niya inakalang rashes iyon.
Sinabihan na siya ng doktor.
At pinili pa rin niyang huwag akong ipagamot.
Dahil kay Clarisse.
“May iba pa,” sabi ni Rafael.
May stapled envelope sa likod ng folder.
Isang lumang school medical certificate.
Pangalan ni Clarisse.
Normal lungs.
No asthma diagnosis.
No known dust allergy.
Ang nakalagay lang:
Parent requested school accommodation due to claimed sensitivity to chalk dust. No clinical evidence found.
Napatawa si Mia sa sobrang gulat.
“Alam din ito ng tita mo?”
May pirma ulit sa ibaba.
Evelyn Santos.
Hindi ako umiyak.
Siguro dahil lampas na ako sa puntong kaya pang tumbasan ng luha ang sakit.
“Uwi na kayo,” sabi ko.
Pero bago makalabas sina Rafael, narinig namin ang sigaw ni Mama.
“Ano’ng ginagawa ninyo sa mga gamit ko?”
Pumasok siya sa kuwarto.
Kasunod si Clarisse.
Pagkakita sa blue folder, nawalan ng kulay ang mukha ng ate ko.
Iyon ang unang sagot na kailangan ko.
Alam niya rin.
Makalipas ang dalawang araw, pinayagan akong umuwi basta strict bed rest at walang exposure sa allergens.
Hindi kami bumalik sa bahay ni Mama.
Kami ang nagpatawag sa kanila.
Sa condo namin sa Pasig.
Naroon si Mama.
Si Clarisse.
Si Carlo.
At sina Tita Lorna at Tito Ben, dahil si Mama mismo ang nagsabi sa kanila na gusto raw niyang “ayusin ang pagiging dramatic ko.”
Pagpasok niya, nagsimula agad siya.
“Bianca, pinapalaki mo na naman—”
“Ma.”
Isang salita lang.
Tumigil siya.
Inilapag ni Rafael ang blue folder sa mesa.
Namutla siya.
Si Clarisse naman ay napahawak sa tiyan.
“Ano ’yan?”
“Alam mo kung ano ’to.”
“Hindi.”
“Talaga?”
Kinuha ko ang cellphone ko.
Pinatugtog ko ang recording.
Kumalat sa sala ang boses ni Clarisse.
“Hindi naman talaga ako hinihika.”
“Breath spray lang ’yon.”
“Simula bata pa kami, arte lang naman si Bianca.”
Walang gumalaw.
Pagkatapos ay narinig ang boses ni Carlo.
“Hindi ka natatakot na may mangyari sa kanya?”
At ang sagot ng ate ko:
“Kung masama talaga pakiramdam niya, marunong naman sigurong pumunta sa ospital.”
Napatakip ng bibig si Tita Lorna.
Si Mama naman, namula.
Hindi sa hiya.
Sa galit.
“Ni-record mo ang sarili mong ate?”
Napatawa si Rafael nang walang humor.
“Iyon talaga ang una ninyong tanong?”
“Usapang pamilya ’yan!”
“Ang asawa ko ay na-admit dahil sa acute allergic asthma at threatened miscarriage.”
Napatigil silang lahat.
Clarisse ang unang nagsalita.
“Ano?”
Dahan-dahan kong ipinatong ang kamay ko sa tiyan.
“Sampung linggo akong buntis.”
Parang may bumagsak sa mukha ni Mama.
“Hindi mo sinabi?”
“Tama.”
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
Hindi ko napigilang tumawa.
“Para saan?”
Napatingin siya sa akin.
“Para sabihan mo akong mas mahalaga ang kambal ni Ate?”
“Hindi gano’n—”
“Ginawa mo na nga kahit hindi mo alam na buntis ako.”
Tumahimik siya.
Binuksan ni Rafael ang blue folder.
“Hindi rin totoo na hindi ninyo alam na may sakit si Bianca.”
Tinulak niya ang medical note sa harap ni Mama.
“Pinayuhan kayong ipa-check siya noong siyam na taon siya.”
Walang imik si Mama.
“Pero tumanggi kayo.”
“Iba ang sitwasyon noon.”
“Ano ang iba?”
“Kapus kami sa pera!”
Tumawa si Tita Lorna.
“Evelyn, parehong taon iyon na ipinagamot mo sa private clinic si Clarisse dahil sabi niya hinihika siya.”
Napatingin si Mama sa kapatid niya.
“Hindi mo naiintindihan.”
“Ano ang hindi namin naiintindihan?” tanong ko.
Doon ako unang tinaasan ng boses ni Mama.
“Mas mahina kasi ang ate mo!”
“Hindi siya mahina.”
Napatingin ako kay Clarisse.
“Pinahina ninyo siya dahil iyon ang gusto niyang role.”
Nanlaki ang mata niya.
“Bianca—”
“Twenty years, Ate.”
Tumayo ako kahit pinipigilan ako ni Rafael.
“Twenty years akong naglinis para sa ’yo.”
“Bata lang tayo noon.”
“Twenty years kang bata?”
Hindi siya nakasagot.
“Kasama ba sa pagiging bata ang pagpapanggap ng inhaler hanggang sa kasal mo?”
Nanginginig na ang labi niya.
“Ayaw ko lang maglinis!”
At sa wakas, lumabas.
Ang pinakapayak.
Pinakawalang-kuwentang dahilan.
“Ayaw ko lang,” ulit niya. “Noong una, laro lang. Tapos naniwala si Mama.”
“Bakit hindi mo sinabi ang totoo?”
“Dahil…”
Tumingin siya kay Mama.
“Mas mabait siya sa akin kapag may sakit ako.”
Parang may kutsilyong dahan-dahang umikot sa dibdib ko.
Hindi dahil nagsinungaling si Clarisse.
Kundi dahil naintindihan ko.
Ang kasinungalingan niya ay lumaki dahil may gantimpala.
At ako ang naging kabayaran.
Akala ko doon na matatapos.
Pero si Carlo ang biglang nagsalita.
“May isa pa.”
Napatingin si Clarisse sa asawa niya.
“Carlo.”
“Enough.”
Kinuha niya ang cellphone niya.
“Tatlong buwan na niyang alam na buntis kayo pareho.”
Napatayo si Rafael.
“Ano?”
Nanigas ako.
“Paano?”
“May nakita siyang post ni Mia sa private story. Ultrasound envelope ninyo.”
“Carlo!”
“Sinabi mo sa akin na huwag sabihin kay Mama.”
Nanginginig ang boses niya.
“At dalawang linggo na ang nakalipas, narinig kitang sabihin sa kanya na kailangang ma-clear ang old study room bago mo ipanganak ang kambal.”
Bumaling ako kay Mama.
Hindi siya makatingin.
“Alam mo?”
Walang sagot.
“Ma.”
Huminga siya nang malalim.
“Naghinala lang ako.”
“Pero pinauwi mo pa rin ako para maglinis.”
“Akala ko kaya mo.”
“May medical record kang nagsasabing allergic ako sa dust.”
“Iyon ay matagal na!”
“Hindi allergy ang tumatanda at nawawala dahil ayaw mong maging totoo.”
Tahimik.
Pagkatapos ay sinabi niya ang pinakamasakit na maririnig ko mula sa isang ina.
“Dalawa kasi ang dinadala ni Clarisse.”
Parang may kung anong tuluyang namatay sa loob ko.
Hindi ang pagmamahal.
Mas matagal na iyong nauubos.
Kundi ang huling pag-asang baka minsan, kahit minsan lang, pipiliin niya rin ako.
“Isa lang ang anak ko,” mahina kong sabi.
“Pero sapat iyon.”
Napaluha siya.
“Bianca—”
“Hindi na mahalaga kung ilan ang dinadala namin.”
Tinuro ko ang pinto.
“Umalis na kayo.”
Hindi sila agad sumuko.
Sa sumunod na mga araw, nag-message si Mama.
Tumawag si Clarisse.
Nagpadala ng apology si Carlo.
Pero hindi ko kailangang patawarin agad para masabing mabuti akong tao.
Nag-block ako.
Nag-bed rest.
Nagpakonsulta sa pulmonologist.
At sa unang pagkakataon sa buhay ko, natutunan kong tratuhin ang sarili kong katawan na parang mahalaga.
Makalipas ang dalawang buwan, nagsimulang mag-post si Clarisse sa social media ng malalabong mensahe tungkol sa “mga kapatid na walang utang na loob.”
Hindi ako sumagot.
Si Mia ang nag-upload ng isang simpleng litrato.
Ang kamay ko, hawak ang prenatal card.
Caption:
“Hindi lahat ng tahimik ay malakas. Minsan tahimik lang sila dahil walang nakikinig.”
Walang pangalan.
Walang paratang.
Pero maraming kamag-anak ang nagtanong.
At sa pagkakataong iyon, hindi na ako nagsinungaling para protektahan si Mama.
Ipinadala ko ang medical records sa family chat.
Kasama ang eksaktong diagnosis.
Hindi ko ipinadala ang recording.
Hindi ko kailangan.
Sapat nang malaman nilang ang “bungang-araw” na tinatawanan nila sa loob ng dalawang dekada ay totoong allergic reactions.
Ang “pag-iinarte” ko ay asthma attacks.
At ang babaeng pinagtatanggol nila bilang marupok ay walang diagnosis.
Isa-isang tumahimik ang mga kamag-anak.
May humingi ng tawad.
May nagdahilan.
May nagsabing “hindi nila alam.”
Hindi ko sila inaway.
Sumagot lang ako:
“Ngayon alam na ninyo.”
Nang manganak si Clarisse ng kambal makalipas ang ilang buwan, hindi ako pumunta sa ospital.
Nagpadala ako ng regalo.
Dalawang maliit na kumot.
Walang sulat.
Hindi kasalanan ng mga bata ang ginawa ng kanilang ina.
Pero hindi ibig sabihin noon na kailangan kong bumalik sa dati kong papel.
Ako naman ay nagsilang ng isang malusog na baby girl noong Pebrero.
Pinangalanan namin siyang Amara.
Sa unang gabi niya sa bahay, nadatnan ko si Rafael sa nursery.
Pinupunasan niya ang ibabaw ng crib.
May air purifier sa sulok.
Freshly washed ang kurtina.
Lahat ng tela naka-sealed habang hinihintay gamitin.
“Anong ginagawa mo?” tanong ko.
Lumingon siya.
“Nililinis ko.”
“Pwede naman akong—”
Hindi niya ako pinatapos.
“Hindi.”
Ngumiti siya.
“Hindi mo kailangang gawin lahat.”
Napahinto ako.
Simpleng pangungusap.
Pero iyon yata ang unang pagkakataon sa buhay ko na may nagsabi sa akin na hindi ko kailangang magtiis para maging karapat-dapat mahalin.
Lumapit ako sa crib.
Mahimbing ang tulog ni Amara.
Maliit ang mga kamao niya.
Mahinahon ang paghinga.
At nang sandaling iyon, gumawa ako ng pangako.
Hindi siya palalakihin sa bahay kung saan kailangang magkasakit ang isang anak para mapansin.
Hindi ko siya tuturuan na ang pagiging mabuting kapatid ay nangangahulugang ubusin ang sarili para sa iba.
At hinding-hindi ko sasabihin sa kanya na “konting tiis lang” kung ang katawan niya mismo ay sumisigaw na may mali.
Makalipas ang halos isang taon, nagpadala sa akin si Mama ng liham.
Hindi siya humingi ng agarang kapatawaran.
Hindi rin niya sinabing mali ang pagkakaintindi ko.
Sa unang pagkakataon, sinabi lang niya:
“Alam kong pinili ko si Clarisse nang paulit-ulit. At alam kong tuwing pinipili ko siya, may batang naiwan sa kabilang panig. Ikaw iyon.”
Hindi ko agad sinagot.
Inilagay ko ang liham sa drawer.
Baka balang araw, handa akong makipag-usap.
Baka hindi.
Pero natutunan ko nang ang closure ay hindi laging nangangahulugang pagbabalikan.
Minsan, closure ang pagpili sa sarili mong katahimikan.
Ang pagtatakda ng distansya.
At ang paghinto sa paghihintay na ibigay sa iyo ng ibang tao ang pagmamahal na matagal mo nang karapat-dapat matanggap.
Mensahe
May mga taong lumalaking sanay magtiis dahil tinuruan silang iyon ang sukatan ng pagmamahal. Pero ang totoong pagmamahal ay hindi humihiling na ipagsapalaran mo ang kalusugan, dignidad, o kaligtasan mo para lamang mapanatiling komportable ang iba. Kapag natuto kang pakinggan ang sarili mong sakit, hindi ka nagiging makasarili—natututo ka lang sa wakas na huwag abandonahin ang sarili mo.
