Bahagi 3: Labinsiyam na Trabaho ang Nakataya Habang Unti-unting Nabubunyag ang Tunay na Kasabwat
Bahagi 3: Labinsiyam na Trabaho ang Nakataya Habang Unti-unting Nabubunyag ang Tunay na Kasabwat
Halos hindi ako nakatulog nang gabing iyon.
Paulit-ulit kong binasa ang mga dokumentong nasa asul na sobre.
Limang taong kontrata.
₱1.2 milyong paunang bayad.
Isang pirma na ginaya mula sa dati kong papeles.
At ang pangalan ng anak kong lumagda bilang saksi.
Masakit isipin na ang batang tinuruan kong huwag kukuha ng kahit isang kendi sa tindahan nang walang bayad ay nagawa na ngayong gamitin ang pangalan ko sa isang kasunduang maaari kaming ipahamak.
Alas-singko pa lamang ng umaga, gising na si Ramon.
Nakaupo siya sa hapag-kainan habang hawak ang isang lumang litrato.
Larawan iyon noong unang taon ng panaderya.
Nakatayo kaming mag-asawa sa harap ng maliit naming puwesto, kapwa pawis at pagod, habang ang pitong taong gulang na si Paolo ay nakangiti sa pagitan namin.
“Naalala mo ba noong muntik na tayong magsara?” tanong niya.
Tumango ako.
“Tatlong linggo tayong halos walang kinita.”
“Pero hindi tayo kumuha ng perang hindi atin.”
Tumulo ang luha ko.
“Ramon, saan tayo nagkulang sa pagpapalaki sa kaniya?”
Marahan niyang hinawakan ang kamay ko.
“Hindi lahat ng maling pasiya ng anak ay kasalanan ng magulang. May sarili na siyang isip. Panahon nang harapin niya ang ginawa niya.”
Iyon ang mga salitang kailangan kong marinig.
Hindi ko na kailangang akuin ang kasalanan ng isang taong matagal nang may kakayahang pumili ng tama.
Bago kami umalis, tinawagan namin ang aming abogado na si Attorney Elisa Mercado.
Matagal na niyang inaasikaso ang mga kasunduan ng aming negosyo.
Ipinadala namin sa kaniya ang mga dokumento.
Makalipas ang ilang minuto, tumawag siya.
“Mrs. Salcedo, huwag muna kayong pipirma ng kahit ano. Hindi rin ninyo kailangang ibigay ang susi ng bodega. Papunta ako roon. Kailangan nating ipaalam agad sa kabilang panig na pinagtatalunan ang pagiging tunay ng kasunduan.”
Sinunod namin siya.
Alas-siyete y medya, naroon na kami sa bodega sa Meycauayan.
Nakatayo sa harap ang aming tagapangasiwang si Mang Nestor.
Animnapung taong gulang na siya at halos dalawampu’t dalawang taon nang nagtatrabaho sa amin.
“Ma’am Teresa, may problema po ba?” tanong niya.
Tiningnan ko ang mga manggagawang papasok.
May dalawang nanay na sabay na dumating sakay ng traysikel.
May lalaking bitbit ang kaniyang baon at lumang payong.
May batang empleyadong kakapanganak lamang ng asawa.
Alam kong ang bawat suweldo nila ay may naghihintay na pamilya sa bahay.
“May problema, Nestor,” sagot ko. “Pero hindi natin hahayaang mawalan ng trabaho ang mga tao dahil dito.”
Hindi pa natatapos ang usapan nang huminto ang dalawang delivery truck.
May kasama silang isang itim na SUV.
Mula roon ay bumaba ang isang lalaking nasa apatnapung taong gulang, kasama ang dalawa pang tauhan.
Ipinakilala niya ang sarili bilang Rafael Zamora.
Siya ang may-ari ng kumpanyang nakipagkasundo kina Paolo at Bianca.
“Mrs. Salcedo?”
“Ako iyon.”
Nagkamay kami.
Mukha siyang pagod at halatang hindi rin maganda ang kaniyang gabi.
“Ma’am, malinaw na kailangan nating pag-usapan ito. Nakapaglabas na ang kumpanya namin ng malaking halaga at nakapaghanda na kami ng kagamitan para rito.”
“Ginoong Zamora, naiintindihan ko ang inyong sitwasyon. Pero hindi ninyo maaaring kunin ang lugar na hindi ko ipinahintulot na ipaupa.”
Inabot niya sa akin ang orihinal na kopya ng kontratang hawak nila.
“Sinabi ng anak ninyo na may pahintulot siya mula sa inyo.”
“Sinabi niya iyon nang hindi ako tinatanong.”
Napabuntong-hininga siya.
“Kung mapapatunayang pekeng pahintulot ang ibinigay sa amin, kailangan kong habulin ang mga taong tumanggap ng pera namin.”
“Karapatan ninyo iyon.”
Dumating si Attorney Mercado.
Maingat niyang tiningnan ang kontrata at ang mga kalakip na dokumento.
Pagkatapos ay kinausap niya si Rafael nang magkahiwalay.
Ipinaliwanag niyang walang pahintulot ang may-ari, at ang mga papeles ay kailangang beripikahin bago magkaroon ng anumang turnover.
Hindi namin pinapasok ang mga truck.
Hindi rin nakipagsigawan si Rafael.
Tumawag siya sa abogado ng kanilang kumpanya at pansamantalang ipinahinto ang paghahatid.
Ngunit malinaw ang sinabi niya bago umalis.
“Mrs. Salcedo, gusto kong mabawi ang pera namin. Wala akong pakialam kung magkakamag-anak ang gumawa nito. Hindi namin dapat pasanin ang problema ng pamilya ninyo.”
Hindi ako tumutol.
Pagkatapos ng usapang iyon, ipinatawag ko si Mang Nestor at ang labing-siyam na manggagawa.
Nagtanong sila kung magsasara ba kami.
Ang isa sa kanila, si Alma, ay halos maiyak.
“Ma’am, may anak po akong magkokolehiyo sa susunod na buwan.”
Hinawakan ko ang kaniyang balikat.
“Walang magsasara ngayon. Kung may mangyayaring pagbabago, kakausapin ko kayo nang maayos. Hindi ko hahayaang bigla na lang kayong mawalan ng kabuhayan.”
Nakaramdam ako ng bigat sa dibdib nang makita ang kanilang mga mukha.
Hindi lamang pera ang nakataya.
May mga taong naging bahagi na ng buhay namin.
At muntik silang gawing pambayad sa ambisyon ng sarili kong anak.
Pagdating namin sa opisina, sinimulan naming suriin ang bawat pahina ng kasunduan.
May nakalakip na kopya ng aking identification card.
May photocopy rin ng titulo ng lupa.
At may isang dokumentong nagsasabing binibigyan ko si Paolo ng espesyal na kapangyarihang makipagkontrata sa ngalan ko.
“Teresa, saan galing ang kopya ng titulo?” tanong ni Ramon.
Naalala ko ang nangyari apat na buwan na ang nakalipas.
Lumapit sa akin si Paolo at sinabing kailangan niya ng ilang dokumento para sa pag-aayos ng insurance at business records.
Hindi ko pinaghinalaan.
Anak ko siya.
Ibinigay ko ang mga photocopy na hiningi niya.
“Hindi ko akalaing gagamitin nila iyon sa ganito,” bulong ko.
Tinawagan ni Attorney Mercado ang tanggapang nakapangalan sa dokumentong sinasabing may notaryo.
Hindi agad natapos ang beripikasyon, pero may isang malinaw na bagay: hindi ko kailanman personal na pinuntahan ang nasabing tanggapan upang lumagda.
Nagpadala ang abogado ng pormal na kahilingan para masuri ang kaugnay na talaan.
“Posibleng may mas malalim na pandaraya rito,” sabi niya. “Kailangan nating alamin kung sino ang gumawa at kung paano ito ipinasa bilang tunay.”
Habang abala kami, tumawag si Paolo.
“Ma, puwede ba tayong mag-usap?”
“Pumunta ka sa opisina. Mag-isa.”
Makalipas ang isang oras, dumating siya.
Wala si Bianca.
Mukha siyang puyat at para bang ilang taon ang itinanda sa loob lamang ng isang gabi.
“Ma, pasensiya na.”
Hindi ako sumagot.
“Alam kong galit kayo.”
“Galit?” ulit ko. “Paolo, hindi sapat ang salitang galit para ilarawan ang nararamdaman ko.”
Umupo siya sa tapat ko.
“Hindi ko inisip na aabot sa ganito.”
“Pero alam mong hindi ako pumirma.”
Tumango siya.
“Alam kong hindi.”
“Alam mong hindi ko ibinigay ang pahintulot ko?”
“Opo.”
“Kung ganoon, hindi ito simpleng pagkakamali.”
Napayuko siya.
“Sinabi ni Bianca na kailangan naming gumawa ng sarili naming pangalan. Ayaw niyang habang-buhay kaming nakadepende sa inyo.”
Napatitig ako sa kaniya.
“Kung ayaw ninyong umasa sa amin, bakit lupa namin ang ginamit ninyo?”
Hindi siya nakasagot.
“Kung gusto ninyong magkaroon ng sariling negosyo, bakit hindi kayo nagsimula sa perang pinaghirapan ninyo?”
“Ma, kulang ang ipon namin.”
“Kaya ninyo kinuha ang pangalan ko?”
Bumagsak ang kaniyang mga balikat.
“Akala ko, kapag nagtagumpay, matutuwa rin kayo.”
Tumayo ako mula sa upuan.
“Paolo, ang tagumpay na itinatayo sa pandaraya ay hindi tagumpay.”
Pinagmasdan ko siya.
Ito ang batang minsang humawak sa aking palda dahil takot siyang pumasok sa paaralan.
Ito rin ang batang ipinagluto ko ng lugaw habang nilalagnat.
At ngayon, ito ang lalaking halos magpahamak sa negosyong ipinundar para mabigyan siya ng magandang kinabukasan.
“May tanong ako,” sabi ko.
Tumango siya.
“Saan napunta ang ₱1.2 milyon?”
Napatingin siya sa akin.
“Kay Bianca po ang nag-asikaso ng pera.”
“Hindi mo alam kung saan ginamit?”
“May inilaan daw para sa mga kagamitan. May bayad din sa mga papeles.”
“May resibo ka?”
Umiling siya.
“Paolo!”
Napatayo rin siya.
“Ma, akala ko maayos ang lahat! Sinabi niya kasing may nakalaan nang puhunan at may sarili kaming account para sa negosyo!”
“Kung ganoon, ipakita mo sa akin ang bank statement.”
Tahimik siya.
Sa pagkakataong iyon, malinaw na kahit siya ay hindi ganap na nakakaalam kung saan napunta ang pera.
Maya-maya, tumawag si Bianca sa kaniya.
Nakita ko kung paano nagbago ang mukha niya nang lumitaw ang pangalan ng asawa sa screen.
“Bianca, kailangan natin ang mga resibo,” sabi niya pagkasagot.
Hindi ko marinig ang lahat ng sinabi ng babae, pero rinig ko ang matalim na tono nito.
“Wala nang saysay ang pagtatago,” sagot ni Paolo.
Biglang lumakas ang boses ni Bianca sa kabilang linya.
“Kung hindi ka sana duwag, hindi tayo mapapahiya nang ganito! Anak ka nila! Dapat kaya mong kumbinsihin ang mga magulang mo!”
Pinatay ni Paolo ang tawag.
Pagkatapos ay humawak siya sa ulo.
“Ma, hindi ko na alam ang gagawin.”
Tinitigan ko siya.
“Alam mo ang unang dapat gawin.”
“Ano po?”
“Sabihin ang buong katotohanan. Kahit ikasira pa ng tingin namin sa iyo.”
Nagsimula siyang magsalita.
Inamin niyang si Bianca ang nagmungkahi ng pagpapaupa ng bodega.
Si Lorna naman daw ang nagpakilala kay Rafael sa kanilang dalawa.
Ayon sa kaniya, sinabi ni Lorna na matagal na niyang kilala ang isang taong naghahanap ng lugar para sa bagong negosyo.
Dahil pamilya ang usapan, madali silang nakakuha ng tiwala.
Ang problema, wala silang karapatang ipaupa ang bodega.
Kaya gumawa sila ng kasulatang tila may pahintulot ako.
Ang aking pirma ay kinuha mula sa naka-scan na lumang dokumento.
Ang mga pahina ay inayos upang magmukhang opisyal.
May isang taong inupahang mag-asikaso ng huwad na papeles at tatak ng notaryo.
Hindi alam ni Paolo ang buong pangalan ng taong iyon.
Ngunit alam niyang hindi niya dapat pinayagan ang lahat ng ito.
“Bakit ka pumayag?” mahinang tanong ko.
Umiiyak na siya.
“Dahil ayokong isipin ni Bianca na wala akong kayang ibigay sa kaniya.”
Napapikit ako.
“Para mapatunayan mong kaya mong maging mayaman, handa mong sirain ang kabuhayan ng mga taong nagtatrabaho rito?”
“Ma, hindi ko po sinasadya—”
“Sinadya mong gamitin ang pirma ko, Paolo. Iyon ang hindi mo puwedeng itanggi.”
Hindi na siya nakipagtalo.
Bandang hapon, tumawag muli si Rafael.
May kasama na siyang abogado.
Humingi sila ng pormal na pagpupulong kinabukasan upang maipakita ang patunay ng ibinayad nilang pera.
Pumayag kami.
Samantala, ipinagbawal ko muna kay Paolo ang paghawak ng anumang dokumento, susi, o pera ng aming negosyo.
Hindi iyon parusang ginawa sa galit lamang.
Kailangan naming protektahan ang mga manggagawa at ang natitirang mga ari-arian.
Nang gabing iyon, dumating si Bianca sa bahay namin.
Kasama niya ang kaniyang ina.
Bitbit niya si Mara.
Pagkabukas ko ng pinto, agad niyang inilapit sa akin ang bata.
“Ma, tingnan ninyo naman ang apo ninyo. Kawawa naman siya kung magkakagulo tayong lahat.”
Hinaplos ko ang pisngi ni Mara.
Mahimbing siyang natutulog.
Napakainosente.
Wala siyang kaalam-alam sa ginagawang gulo ng kaniyang mga magulang.
“Hindi ko idadamay ang apo ko sa kasalanan ninyo,” sabi ko.
Biglang lumambot ang mukha ni Bianca.
“Kung ganoon, Ma, sana huwag na kayong magsampa ng anumang reklamo. Pamilya naman tayo.”
“Hindi pa nga ninyo ipinapakita kung saan napunta ang pera.”
Sumabat si Lorna.
“Teresa, huwag kang masyadong mahigpit. Malaking kahihiyan kapag lumabas ito. Isipin mo ang pangalan ng pamilya ninyo.”
Tumingin ako sa kaniya.
“Mas inaalala mo ang pangalan namin kaysa perang nawala?”
“Ano bang ibig mong sabihin?”
“Bakit ikaw ang nagpakilala sa taong nagbayad?”
Saglit siyang natigilan.
“Marami akong kakilala sa negosyo.”
“Kung ganoon, dapat mas alam mong kailangang may pahintulot ang tunay na may-ari.”
Hindi siya sumagot.
Nakita kong mabilis siyang tumingin kay Bianca.
May kakaiba sa tinginang iyon.
Parang may isang bagay silang parehong ayaw na malaman ko.
Kinabukasan, nagkita kami sa opisina ni Attorney Mercado.
Dumating si Rafael kasama ang kaniyang abogado at isang empleyadong humahawak ng kanilang mga transaksiyon.
Maayos nilang inilatag ang mga papeles.
May kasunduan.
May acknowledgment receipt.
May mga palitan ng mensahe.
At may patunay ng bank transfer.
“Mrs. Salcedo,” sabi ni Rafael, “ito ang aktuwal na perang inilabas ng kumpanya namin. Hindi ito pangako lang.”
Iniabot niya ang kopya ng bank transfer confirmation.
Tiningnan ko ang halaga.
₱1,200,000.
Tama ang bilang.
Pero nang bumaba ang tingin ko sa pangalan ng tumanggap, pakiramdam ko ay huminto ang tibok ng puso ko.
Hindi si Paolo.
Hindi rin si Bianca.
Ang nakasulat sa recipient account ay:
LORNA D. RAMOS.
Ang ina ni Bianca.
Ang babaeng paulit-ulit na nagsasabing dapat kong unawain ang kaniyang anak.
Ang babaeng humihiling na huwag naming palakihin ang usapan.
Ang babaeng nag-aalala raw sa pangalan ng aming pamilya.
Dahan-dahan kong itinulak ang dokumento sa harap ni Paolo.
“Anak, tingnan mo.”
Binasa niya iyon.
Namutla siya.
“Ma… hindi ko alam ito.”
Tumingin ako kay Attorney Mercado.
“Ano ang ibig sabihin nito?”
Sumagot si Rafael bago pa ang aming abogado.
“Ibig sabihin, Mrs. Salcedo, ang buong ₱1.2 milyon ay ipinadala sa personal na account ng biyenan ng inyong anak, ayon sa nakasulat na tagubilin sa amin.”
Napahawak ako sa gilid ng mesa.
At doon ko naunawaan kung bakit napakahalaga kay Bianca at Lorna na manatili akong tahimik.
Hindi lang pala nila gustong magkaroon ng negosyo.
May isang taong tumanggap ng mahigit isang milyong piso gamit ang pangalan ko.
At ngayon, kailangan naming alamin kung gaano karami sa pera ang nawala, sino ang tunay na may pakana, at kung may pagkakataon pa bang mabawi ang lahat.
