Ibinalik ko ang condo naming pangkasal habang nasa Japan ang fiancé ko kasama ang babaeng palagi niyang tinatawag na “kaibigan lang.”

Nang tanungin ako ng broker kung hihintayin ko pa ba siyang umuwi para pumirma, ngumiti lang ako kahit nanginginig ang mga kamay ko.

“Hindi na,” sabi ko. “Abala pa siya. Dadalhin niya pa si Nikki manood ng snow sa Hokkaido.”

Limang taon kaming magkasama ni Adrian Villareal.

Limang taon ko ring pinaniwalaan ang salitang “next time.”

“Next time tayo pupunta ng Japan, Mara.”

“Next time kita iisurprise.”

“Next time babawi ako sa birthday mo.”

“Next time tayo pipili ng singsing.”

Hanggang sa isang araw, naintindihan ko na ang ibig sabihin ng “next time” niya.

Hindi iyon para sa akin.

Para iyon kay Nikki.

Nakatayo ako sa loob ng sales office sa BGC, kaharap ang broker na si Ms. Dela Cruz. Nasa mesa ang susi ng condo unit na pinili ko, inayos ko, at pinag-ipunan ko kasama si Adrian. May soft beige curtains na ako roon, may maliit na dining set, may nakasabit pang framed photo naming dalawa sa sala.

Ako ang pumili ng tiles.

Ako ang pumili ng ilaw.

Ako ang nagplano kung saan ilalagay ang crib kapag nagkaanak kami.

Pero ako rin ang nagbalik ng susi.

“Ma’am Mara,” marahang sabi ng broker, “sayang po ang reservation fee. Three hundred thousand pesos na po iyon. Sure na po ba kayo?”

Napatingin ako sa kontrata. Nasa ilalim pa rin ang pangalan naming dalawa: Adrian Villareal and Mara Santos.

Parang may kumurot sa dibdib ko.

“Sure na po,” sabi ko.

Nang ibinigay niya sa akin ang pen, bigla akong napaiyak. Hindi iyong iyak na maingay. Iyong klase ng iyak na parang may pumutok sa loob mo, pero ayaw mong marinig ng ibang tao.

Pinunasan ko ang mukha ko.

Pumirma ako.

Paglabas ko ng building, tumawag agad ang best friend kong si Liza.

“Mara, totoo? Ibinalik mo talaga ang condo?”

“Oo.”

“Alam ba ni Adrian?”

“Nasa Japan siya.”

“Business trip?”

Hindi ako sumagot.

Sa kabilang linya, huminga siya nang malalim.

“Mara…”

“May nakita ako sa lumang camera niya.”

“Ano?”

“Photos. Daan-daang photos. Parehong babae, parehong lugar, iba-ibang taon. Cherry blossoms. Snow. Mount Fuji. Hot chocolate. Temple. Kimono.”

Tahimik si Liza.

“Si Nikki?”

“Oo.”

Si Nikki Laurel.

Childhood friend ni Adrian.

Ang babaeng palaging “parang kapatid” daw niya.

Ang babaeng mas kilala ng nanay ni Adrian kaysa sa akin.

Ang babaeng hindi ko dapat pagselosan dahil “mature adults” daw kami.

Ang babaeng kasama niya pala bawat taglamig sa Japan habang sinasabi niyang client meeting iyon.

Pag-uwi ko sa inuupahan kong apartment sa Mandaluyong, sinalubong ako ng katahimikan.

Tinanggal ko ang sapatos ko.

Doon ko nakita ang isang pares ng white sneakers sa shoe rack.

Size 35.

Hindi akin.

Ako ay size 37.

Dahan-dahan kong kinuha ang sapatos. Sa loob, may maliit na sticky note.

“Dri, next time ito na lang suotin mo ha. Masakit sa paa iyong last pair. — N.”

Dri.

Hindi ko alam na may tumatawag sa kanya ng ganoon.

Ako, limang taon na girlfriend, palaging “Adrian” lang ang tawag ko. Minsan sinubukan kong tawagin siyang “Dri,” pero tumawa siya.

“Ang corny naman. Adrian na lang.”

Pero kay Nikki, hindi corny.

Kay Nikki, natural.

Pagpasok ko sa kwarto, bukas pa ang laptop niya.

Nandoon ang booking page.

Hokkaido winter resort.

February 14 departure.

Private onsen room for two.

Kaiseki dinner included.

Sa special request box, may nakasulat:

“Birthday surprise for Nikki.”

Napakapit ako sa gilid ng mesa.

Birthday ni Nikki, February 15.

Birthday ko, March 9.

Noong birthday ko noong nakaraang taon, naghintay ako sa restaurant hanggang magsara ang kitchen. Alas-onse ng gabi siya nag-text.

“Sorry, may client dinner. Happy birthday. Bawi ako next time.”

Next time.

Lagi na lang next time.

Binuksan ko ang cloud album niya. Hindi ko alam ang password noon, pero naka-save pala sa laptop. Pagbukas ko, parang isang buong buhay ang bumagsak sa harap ko.

Tatlong libong larawan.

Sa akin? Labing-apat.

Karamihan pa roon blurry, nakatagilid, o kuha habang kumakain ako.

Pero sa folder na “Tokyo Snow,” puro si Nikki.

Nikki in a red scarf.

Nikki holding hot chocolate.

Nikki laughing under falling snow.

Nikki wearing kimono.

Nikki standing before Mount Fuji, habang ang liwanag ay eksaktong tumatama sa mukha niya.

Pinag-isipan ang bawat kuha.

Minahal ang bawat anggulo.

Samantalang kapag ako ang nagpapakuha, laging sagot ni Adrian:

“Okay na iyan. Picture lang naman.”

Noong gabing iyon, tumawag siya sa video call.

Sinagot ko.

Nasa hallway siya ng hotel, suot ang gray coat na binili ko para sa kanya noong unang Christmas namin.

“Kumain ka na?” tanong niya.

“Oo.”

“Uuwi ako sa Friday. Three p.m. ang flight.”

“Sige.”

“Parang pagod boses mo.”

“Pagod lang.”

Ngumiti siya. “Matulog ka nang maaga.”

Bago niya maibaba ang tawag, may babaeng boses sa likod.

“Dri, nandito na ang car.”

Tumigil ang mundo ko.

Lumingon siya. “Papunta na.”

Pagharap niya ulit sa akin, casual pa rin ang mukha niya.

“Si Nikki iyon. Magdi-dinner lang kami. Bye.”

“Bakit kayo magkasama sa hotel?”

“Magkatabing room lang kami. Coincidence. Huwag ka na naman mag-overthink.”

“Taon-taon ba kayong nagkaka-coincidence?”

Napakunot ang noo niya.

“Mara, pagod ako. Pag-usapan natin pag-uwi ko.”

Tapos ngumiti siya na parang may naalala.

“By the way, binilhan kita ng ref magnet. Mount Fuji ulit. Maganda, promise. Si Nikki ang tumulong pumili.”

Namatay ang tawag.

Tumayo ako, pumunta sa kusina, at binuksan ang ref.

Limang magnet.

Lahat galing Japan.

Lahat Mount Fuji.

Iyon ang limang taong pasalubong ko.

Kay Nikki, may onsen, custom necklace, birthday trip, photoshoot, private nickname, at lugar sa bahay ng pamilya niya.

Sa akin, magnet.

Nang umuwi si Adrian makalipas ang dalawang araw, parang walang nangyari.

Iniabot niya sa akin ang maliit na paper bag.

“Pasalubong mo.”

Kinuha ko.

Ref magnet.

Mula sa isa pang bulsa ng maleta, inilabas niya ang malaking box.

“Para kay Nikki. Scarf. Nagpabili siya.”

Burgundy cashmere scarf.

Noong isang winter, sinabi kong gusto ko ng cashmere scarf. Sabi niya, “Scarf lang naman iyon. Ang dami mo na sa closet.”

Tiningnan ko siya.

“Kailan mo ako dadalhin sa Japan?”

Natigilan siya.

“Saan nanggaling iyan?”

“Limang taon ko nang tinatanong.”

“Next time, Mara. Busy pa tayo sa kasal.”

Napatawa ako, pero walang saya.

“Next time ulit.”

Hindi niya iyon pinansin.

Kinagabihan, tumawag ang nanay niya, si Tita Evelyn.

“Mara, anak, napili na ni Nikki ang wedding candies ninyo. Ang sipag niya talaga. Dapat matuto ka rin sa kanya.”

Nanlamig ang daliri ko sa hawak kong kutsara.

“Si Nikki po ang pumili?”

“Oo. Dumaan siya kahapon. Alam mo naman, halos anak ko na iyon.”

Tiningnan ko si Adrian.

Abala siya sa phone.

Pagkababa ng tawag, tinanong ko siya.

“Bakit si Nikki ang pumipili ng candies para sa kasal natin?”

“Gusto lang tumulong.”

“Kasal natin iyon.”

“Mara, simple lang. Huwag mo nang palakihin.”

“Alam ng nanay mo na madalas siyang pumupunta?”

“Oo. Ano naman?”

“Bakit kapag ako, sinasabi mong huwag akong madalas pumunta kasi ayaw ng nanay mo ng istorbo?”

Napabuntong-hininga siya.

“Here we go again.”

Tumayo siya at kumuha ng tubig. Pagbalik niya, may nahulog mula sa bulsa ng coat niya.

Isang maliit na red velvet box.

Pinulot ko.

Binuksan.

Isang silver necklace na may pendant na cherry blossom. Sa gitna, may nakaukit na maliit na letra.

A.

Adrian.

“Custom iyan,” sabi niya, parang normal lang. “Birthday gift kay Nikki. Two months ko hinintay.”

Tumingin ako sa singsing ko.

Binili online.

Hindi man lang niya ako sinama pumili.

“Adrian,” mahina kong sabi, “mahal mo ba siya?”

Nagbago ang mukha niya.

At bago siya nakasagot, bumukas ang phone niya sa mesa.

Message mula kay Nikki:

“Dri, nasabi mo na ba sa kanya? Hindi puwedeng matuloy ang kasal ninyo habang ako ang pinipili mo sa lahat ng bagay.”

part2

Hindi ako gumalaw.

Hindi rin gumalaw si Adrian.

Parang pareho kaming nahuli ng isang katotohanang matagal nang nakatayo sa gitna ng bahay, pero ako lang ang pinilit na huwag tumingin.

Kinuha niya agad ang phone, pero huli na.

Nabasa ko na.

“Explain,” sabi ko.

“Mara—”

“Hindi. Huwag mong simulan sa pangalan ko. Explain.”

Pinisil niya ang tulay ng ilong niya, iyong kilos na palagi niyang ginagawa kapag gusto niyang iparamdam sa akin na ako ang nakakapagod.

“Hindi mo naiintindihan.”

“Then make me understand.”

Tahimik siya nang ilang segundo.

“Si Nikki… mahalaga siya sa akin.”

Tumawa ako. Isang maliit, basag na tawa.

“Alam ko. Limang taon mo nang pinapakita.”

“Childhood friend ko siya.”

“Hindi childhood friend ang binibigyan ng private onsen trip sa Valentine’s Day.”

Napatingin siya sa akin.

Nakita kong alam niyang alam ko.

“Binuksan mo ang laptop ko?”

“Iniwan mong bukas.”

“Privacy ko iyon.”

“Limang taon kong buhay ang niloko mo, privacy ang problema mo?”

Hindi siya nakasagot.

Kinuha ko ang velvet box at inilapag sa mesa sa pagitan namin.

“Custom necklace. Two months mong hinintay. Pero iyong engagement ring ko, dumating sa courier habang nasa meeting ka. Ako pa ang nag-receive.”

“Mara, singsing lang iyon.”

“Para sa akin, lahat ‘lang.’ Scarf lang. Birthday lang. Photos lang. Honeymoon lang. Effort lang. Ako lang.”

Biglang tumigas ang mukha niya.

“Hindi ba sapat na pinili kitang pakasalan?”

Doon ako tuluyang natahimik.

Pinili niya akong pakasalan.

Parang pabor.

Parang premyong dapat kong ipagpasalamat kahit ubos na ubos na ako.

“Hindi kasal ang pagpili sa taong convenient,” sabi ko. “Hindi pagmamahal ang pagbibigay ng natira.”

Lumapit siya, pero umatras ako.

“Cancel na ang condo,” sabi ko.

Napakurap siya.

“Ano?”

“Ibinalik ko na.”

“Mara, are you insane? Three hundred thousand iyon!”

“Ako ang nagbayad ng reservation fee.”

“Kasal natin iyon!”

“Hindi. Pangarap ko iyon. Ginamit mo lang bilang patunay na seryoso ka habang binubuo mo ang tunay mong alaala kasama siya.”

Namula ang mukha niya.

“Hindi mo puwedeng basta-basta sirain ang lahat dahil nagseselos ka.”

“Kaya ko. At ginawa ko na.”

Kinuha ko ang folder mula sa drawer. Nandoon ang approved resignation letter ko, cancellation receipt ng condo, at plane ticket ko papuntang Cebu kinabukasan.

Matagal ko nang gustong lumipat. May design firm sa Cebu na tumanggap sa akin. Tinanggihan ko noon dahil ayaw kong iwan si Adrian.

Ngayon, wala na akong dahilan para manatili.

“Aalis ka?” tanong niya.

“Oo.”

“Dahil lang kay Nikki?”

“Hindi,” sabi ko. “Dahil sa akin.”

Hindi niya alam ang isasagot.

Maya-maya, tumunog ang doorbell.

Nagkatinginan kami.

Hindi ako kumilos.

Si Adrian ang nagbukas.

Nasa pinto si Nikki.

Suot niya ang burgundy cashmere scarf.

Iyong scarf na nasa box pa kanina.

So dumaan na siya.

O baka matagal na niyang alam kung kailan uuwi si Adrian, kung anong dala niya, kung anong parte ng buhay namin ang maaari niyang kunin.

Pagkakita niya sa akin, nagkunwari siyang nagulat.

“Mara, nandito ka pala.”

Bumalik sa akin ang lakas na akala ko naubos na.

“Bahay ko ito.”

Namula siya nang bahagya.

“I mean… akala ko nagpapahinga ka.”

“Sa bahay ko?”

Hindi siya sumagot.

Lumapit siya kay Adrian.

“Dri, hindi ko intensyon na magkagulo.”

“Pero nag-message ka,” sabi ko.

Tumingin siya sa akin, at sa unang pagkakataon, nawala ang lambing sa mukha niya.

“Dapat lang malaman mo. Hindi fair sa ating lahat.”

“Fair?” Napailing ako. “Limang taon kayong nagta-travel tuwing winter habang sinasabi niyang business trip iyon. Limang taon akong binibigyan ng ref magnet na ikaw ang pumipili. Limang taon akong pinagmukhang immature kapag nagtatanong ako. Tapos ikaw ang magsasalita ng fair?”

Napakagat siya sa labi.

“Mahal ko siya,” sabi niya.

Doon natigilan si Adrian.

Hindi dahil nagulat siya.

Kundi dahil sa wakas, may nagsabi ng totoo.

“Mahal mo rin siya?” tanong ko kay Adrian.

Napakatagal ng katahimikan.

Sapat na iyon.

Tumango ako, kahit wala siyang sinabing oo.

“Thank you,” sabi ko. “Mas malinaw kaysa sa kahit anong explanation.”

“Mara, hindi ganoon kasimple,” habol niya.

“Simple lang. Ako ang babaeng pinili mong pakasalan dahil stable ako. Siya ang babaeng pinili mong mahalin dahil gusto mo. Hindi ako papayag na maging legal wife ng pusong matagal nang nakatira sa ibang tao.”

Napaupo si Nikki sa sofa, umiiyak na.

“Hindi ko naman hiniling na masaktan ka.”

“Pero tinanggap mo ang lahat ng bagay na dapat sa akin,” sagot ko. “Oras niya. Effort niya. Alaala niya. Lugar ko sa pamilya niya. Pati kasal ko, pinasok mo.”

“Gusto lang akong tulungan ni Tita Evelyn—”

“Hindi. Gusto mong masanay silang ikaw ang nandoon.”

Hindi siya nakasagot.

Tumunog ang phone ni Adrian.

Nanay niya.

Hindi niya sinagot.

Ako ang kumuha ng phone ko at tinawagan si Tita Evelyn. Binuksan ko ang speaker.

“Mara, anak?”

“Tita, cancel na po ang kasal.”

Sa kabilang linya, may biglang katahimikan.

“Ano? Bakit? May away ba kayo ni Adrian?”

“Hindi po away. Katotohanan.”

“Mara, baka naman nagseselos ka na naman kay Nikki. Sinabi ko na sa iyo, matuto kang—”

“Tita,” pinutol ko siya, “kung gusto ninyo po si Nikki bilang manugang, malaya na po kayo.”

Narinig ko ang paghinga niya.

“Anong ibig mong sabihin?”

“Ibinalik ko na ang condo. Aalis na ako bukas. Pakisabi na lang sa guests ninyo na hindi matutuloy ang kasal dahil mas mahal ng anak ninyo ang babaeng tumutulong pumili ng wedding candies kaysa sa bride.”

“Mara!”

Pinatay ko ang tawag.

Hindi ko alam kung saan nanggaling ang tapang ko. Siguro matagal na iyon sa loob ko, natabunan lang ng takot na mawala siya.

Pero ngayong wala na siya kahit nasa harap ko pa, hindi na ako natatakot.

Pumasok ako sa kwarto at inilabas ang maleta ko.

Sinundan ako ni Adrian.

“Mara, huwag kang padalos-dalos. We can fix this.”

“Hindi natin ito maaayos kung hindi mo kayang aminin kung ano ang sira.”

“Mahal kita.”

Tumigil ako sa pagtupi ng damit.

Dati, iyon lang ang gusto kong marinig.

Ngayon, parang salitang walang laman.

“Hindi,” sabi ko. “Sanay ka lang na nandito ako.”

“Hindi totoo iyan.”

“Kung mahal mo ako, alam mo sana ang paborito kong kape. Alam mo sana na ayoko ng ref magnet. Alam mo sana na gusto kong makita ang snow kahit isang beses. Alam mo sana na limang taon ko nang hinihintay ang isang bagay na kusang ibibigay mo.”

Napalunok siya.

“Baka puwede pa akong bumawi.”

“Sa susunod?” tanong ko.

Hindi siya sumagot.

Ngumiti ako nang mapait.

“Kita mo? Kahit ngayon, hindi mo kayang sabihin na ngayon.”

Tinuloy ko ang pag-impake.

Bago ako umalis kinabukasan, iniwan ko sa mesa ang engagement ring.

Katabi nito ang limang ref magnet na Mount Fuji.

Sa ilalim, may note ako:

“Hindi ako souvenir. Hindi ako placeholder. At hindi ako babae na maghihintay habang ibinibigay mo sa iba ang buhay na ipinangako mo sa akin.”

Lumipad ako papuntang Cebu nang walang naghahatid.

Sa eroplano, umiyak ako nang tahimik. Hindi dahil gusto ko pang bumalik. Umiyak ako dahil sa wakas, inamin kong pagod na pagod na ako.

Paglapag ko, sinalubong ako ng maalat na hangin at liwanag na hindi malamig, hindi snowy, hindi katulad ng postcards ni Adrian.

Pero totoo.

Nagsimula ako sa maliit na apartment malapit sa IT Park. Trabaho, tulog, kain, lakad sa gabi. Sa una, bawat tahimik na sandali, bumabalik ang sakit.

Pero unti-unti, may mga bagay akong natutunan.

Na kaya ko palang kumain mag-isa nang hindi nalulungkot.

Na kaya ko palang bumili ng scarf para sa sarili ko kahit mainit sa Cebu.

Na kaya ko palang magpa-picture at magustuhan ang itsura ko dahil hindi ako minamadali ng taong may hawak ng camera.

Pagkalipas ng tatlong buwan, nag-message si Adrian.

“Mara, nasa Cebu ako. Puwede ba tayong mag-usap?”

Hindi ako agad sumagot.

Kinabukasan, pumayag akong makipagkita sa isang café na tanaw ang dagat.

Pagdating niya, pumayat siya. Wala na ang dating kumpiyansa sa mukha niya.

“Naghiwalay kami ni Nikki,” bungad niya.

Hindi ako nagsalita.

“Akala ko siya ang gusto ko. Pero noong nawala ka, doon ko na-realize…”

“Na wala nang nag-aayos ng buhay mo?” tanong ko.

Napayuko siya.

“Deserve ko iyon.”

“Oo.”

“Mara, I’m sorry. Totoo. Sa lahat. Sa Japan. Sa lies. Sa pagtrato sa iyo na parang practical choice ka lang.”

Tahimik kong hinalo ang kape ko.

“Minahal kita,” sabi ko. “Kaya lang mas minahal ko ang bersyon mo na akala ko totoo.”

Napatingin siya sa akin, puno ng pagsisisi.

“May chance pa ba?”

Sa unang pagkakataon, hindi na sumakit ang dibdib ko sa tanong na iyon.

Wala nang galit.

Wala na ring pag-asa.

Kapayapaan na lang.

“Wala na, Adrian.”

Pumikit siya.

“May iba ka na ba?”

“Wala.”

“Then why?”

“Dahil hindi kailangang may kapalit ang isang tao para malaman niyang tapos na siya.”

Tumulo ang luha niya, pero hindi na ako nayanig.

Minsan, akala natin ang closure ay maririnig natin mula sa taong nanakit sa atin. Pero minsan, closure pala ang sandaling hindi mo na kailangang marinig ang kahit ano para piliin ang sarili mo.

Tumayo ako.

“Maging mabuti ka sa susunod na taong mamahalin mo,” sabi ko. “Huwag mong gawing ‘next time’ ang taong naghihintay sa iyo ngayon.”

Iniwan ko siya roon.

Sa labas, maliwanag ang araw. Dumaan ang hangin mula sa dagat, mainit at maalat, pero malaya.

Hindi ko nakita ang Mount Fuji.

Hindi ko nahawakan ang snow.

Pero natutunan kong hindi kailangang dalhin ako ng ibang tao sa malayo para makita ko ang sarili kong halaga.

Minsan, ang pinakamalayong paglalakbay ay hindi papunta sa ibang bansa.

Ito ay ang pag-alis mula sa taong nagpaparamdam sa iyo na kaunti ka lang.

At ang pag-uwi sa sarili mong puso.

Mensahe: Huwag mong hayaang maging “next time” ka sa buhay ng taong ginagawa kang pagpipilian lamang. Ang tunay na pagmamahal ay hindi laging engrande, pero hindi ka nito ipaparamdam na tira-tira ka lang. Piliin mo ang kapayapaan, piliin mo ang respeto, at kapag kailangan—piliin mo ang sarili mo.